جاۋىنگەر جايلى دەرەك

72 جىلدان كەيىن تابىلدى سۇراپىل سوعىس باستالعاندا سەردى تەگىسباەۆ تۇرىكمەنستانداعى كراسنوۆودسك اۋدانىنىڭ قوشوبا اۋىلىندا ۇستازدىق قىزمەتتە ەدى. 1943 جىلعى ناۋرىز ايىندا كراسنوۆودسك قالاسى اسكەري كوميسسارياتىنان شاقىرتۋ الىپ, وتىز ءۇش جاسىندا مايدانعا اتتاندى. ايەلى ءبيبىاجار, قىزدارى مەڭدىحان مەن شارحات, ۇلى جۇ­ماعۇل قيماي شىعارىپ سالدى. وتاعاسى قاندى قىرعىننىڭ ورتاسىندا جۇرگەندە قىركۇيەك ايىندا وتباسىندا امانقۇل اتتى ۇلى دۇنيەگە كەلدى. ءبىر قۋانىش, ءبىر قايعى. سول جىلعى كۇزدىڭ ءبىر كۇنىندە مايدان جاقتان اۋىلعا سەردىگە قاتىستى قارالى حابار دا جەتتى. قارا قاعازدا جاۋىنگەردىڭ قاي جەردە, قالاي قازا تاپقانى جازىلماپتى. سوعىسقا كەتكەن سولداتتىڭ جاڭا بوسانعان جارىنا تۋىستارى قارالى حاباردى ەستىرتپەدى. ءسويتىپ, ۇزاق جىلدار بويى ءبيبىاجار سەرىگى سەردىمەن قايتا قاۋىشامىن دەگەن ۇمىتپەن عۇمىر كەشتى. جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا سەردىنىڭ ۇلدارى جۇماعۇل مەن امانقۇل اكەلەرىنىڭ وپات بولعان جەرىن تاۋىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتۋدى اڭساپ ىزدەۋ سالۋعا بەكىندى. ولار ۋكراينانى شارلاپ, ودان ءارى پولشا اسىپ, ىزدەۋلەرىن توقتاتپادى. سانداعان حات جازىلدى. كوپتەگەن سۇراۋ سالىندى. ءبارىبىر ەشقانداي دەرەك تابىلمادى. دەگەنمەن, سەردىنىڭ تۇڭعىش ۇلى جۇماعۇل تۇبىندە اكەسىنىڭ جاتقان جەرىن تاباتىنىنا سەنىمدى ەدى. ءوستىپ جۇرگەندە ءوزى دە 1989 جىلى ومىردەن وزدى. ارادا ەداۋىر ۋاقىت وتكەندە امانقۇل دا ساعىنىشىن باسا الماي وسىدان ءۇش جىلداي بۇرىن كوز جۇمدى. تەگىسباەۆ سەردىنىڭ قالعان ۇرپاق­تارى اعالارىنىڭ اماناتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن ىزدەۋ ءىسىن جالعاستىرىپ, اقىرى اتالارىمەن بىرگە سوعىسقان جەرلەستەرىنىڭ تۋىستارىن تاپتى-اۋ. اۋىلداسى تورعاي قاشاباەۆ 1943 جىلى ۋكراينانىڭ دونەتسك وبلىسىندا بولعان قيان-كەسكى شايقاستارعا سەردى تەگىسباەۆپەن بىرگە قاتى­سىپ­تى. مايداننان جولداعان حاتىندا ول جارالانىپ گوسپيتالعا تۇسكەنىن بايانداپ, ۇرىس كەزىندە جەرلەسى سەردىنى كورگەنىن, ونىڭ امان-ەسەن ەكەنىن جازىپتى. بۇل جاۋىنگەردىڭ ەلگە سالعان سوڭ­عى حاتى ەدى. گوسپيتالدان شىق­قاننان كەيىن تورعاي قاشاباەۆ قايتادان ساپقا تۇرىپ كراماتورسك قالاسىن جاۋدان بوساتۋ شايقاسىنا قاتىسادى. جان الىسىپ, جان بەرىسكەن قىرعىندا تورعاي مەن سەردى 1943 جىلعى 9 قىركۇيەكتە مەرت بولىپتى. وسى حات سەردى تەگىسباەۆتىڭ سوعىستاعى تاعدىرىن انىقتاپ, ودان ءارى ىزدەۋ سالۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ءۇمىت ويانىپ, ىزدەستىرۋ ىلگەرىلەي ءتۇستى. رەسەيدىڭ جانە ۋكراينانىڭ مەم­لەكەتتىك مۇراعاتتارىنا تاعى دا سۇراۋ سالعان حاتتار اعىلدى. عا­لام­توردى كەڭىنەن پايدالانىپ, بارلىق سايتتار ءجىتى قارالدى. قىرۋار جۇمىس اتقا­رىلدى, ءبى­راق وكىنىشكە قاراي, بۇدان دا تۇك ناتيجە شىقپادى. اتا­لارىن ءىز­دەپ ابدەن اۋرە-سارساڭعا ءتۇس­كەن تەگىس­باەۆتاردىڭ اۋلەتى پارىزدارىن وتەۋ ماقساتىندا بىلتىرعى قاراشا ايىندا سەردىنىڭ ارۋاعىنا ارناپ اس بەردى. دەگەنمەن, نەمەرەلەرىن اتاسى تۋرالى ويلار تىنىم تاپتىرمادى. ولار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقاندار جونىندەگى فورۋمعا سۇراۋ سالىپ, عالامتوردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى توق­تاتپادى. الگى جەردەن ىزدەگەن ادام­دارعا ءوز تۋىستارىن تابۋعا كومەك كورسەتەتىن ەرىكتى جاساق­تار­دىڭ ەلەكتروندى مەكەنجايلارى انىقتالدى. سونىمەن, 2015 جىلى 23 اق­پاندا ۋكراينادان جاۋىنگەر سەردى تەگىسباەۆتىڭ قازا تابۋ تاريحى ناقتى كورسەتىلگەن جاۋاپ كەلدى. حاتتا سول كەزدەگى وقيعالار تۋرالى قۇجاتتارمەن تانىساتىن سايت كورسەتىلىپتى. تەگىس­باەۆتىڭ تەگىنىڭ قاتە جازىلۋى 70 جىل بويى جاۋىنگەردى ىزدەپ تابۋعا كەدەرگى بولعان. سوعىس ۋاقىتىندا قولمەن جازىلاتىندىقتان, «تەگىسباەۆ» دەپ جازۋدىڭ ورنىنا قۇجاتتاردا تەجەباەۆ دەپ تولتىرىلىپ كەتكەن ەكەن. ەندى دەرەكتەردى سويلەتەيىك. جو­­عارىدا جازىلعانىنداي, سەردى تەگىسباەۆ تانككە قارسى اتقىشتار باتالونىنىڭ قۇرامىندا دونەتسك وبلىسىنىڭ كراماتورسك قالاسىن جاۋدان بوساتۋدا قاھارماندىق تانىتىپ, 1943 جىلى 9 قىركۇيەكتە بولعان قانتوگىس ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان سوڭ الەكسەەۆكا ەلدى مە­كەنىندەگى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنىپتى. جاۋىنگەردىڭ جانكەشتى ەرلىگى I دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. جانە دە ءبىر دەرەك. باتالون كومانديرى سەردىنى وسى ناگراداعا ۇسىناردا ونىڭ باتىرلىعى مەن باتىلدىعى جونىندە جازعان قۇجات تا بىرگە تابىلدى. بۇگىندە سەردى تەگىسباەۆ ۇرپاق­تارى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسى مەن تۇششىقۇ­دىق اۋىلىندا تۇرادى. اۋىلداس­تارى زينا دەپ اتايتىن شارحات سەردىقىزى قوس باۋىرى جۇماعۇل مەن امانقۇلدىڭ, اپكەسى مەڭدى­حاننىڭ اكەلەرى تۋرالى بىلمەي كەتكەن ەرلىگىن نەمەرە-شوبەرەلەرىنە ءاردايىم اڭىز ەتىپ ايتىپ وتىرادى. وسىلايشا, تەگىسباەۆتار وتباسىندا ءوز ۇرپاعىنىڭ باقىتتى بولاشاعى, بەيبىت ءومىرى ءۇشىن سوڭعى دەمى مەن قاسىق قانى قالعانشا شايقاسىپ, جانىن قيعان قاھارمان جاۋىنگەر سەردى ەسىمى ەرەكشە قاستەرلەنەدى. ولار اتالارىنىڭ ز ۇلىم جاۋعا قاسقيىپ قارسى تۇرىپ, بۇلارعا بەيبىت ءومىر سىيلاعانىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. ەندى, پەرزەنتتەرى ونىڭ الىستا جاتقان جەرىنە بارىپ تاعزىم ەتىپ تۇرماق. ويتكەنى, بۇل پارىز ءارى مىندەت. مىنە, جەڭىس كۇنى دە جاقىن­دادى. سول ۇلى جەڭىستى جاقىن­داتقان سەردى تەگىسباەۆ ءتارىزدى جاۋىن­گەرلەردىڭ ەسىمدەرى مەن ەرلىگى ارقاشان ەل جادىندا ساقتالماق. مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان».