«ەرلىك ەسكەرۋسىز قالماۋعا ءتيىس» كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءالى دە اشىلماعان سىرلارى مەن قىرلارى تۋرالى

– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 110 جىل­دىعى مەرەيتويى ۇستىندەگى سۇحبا­تى­ڭىزدا «كۋبادا, يسپانيا مەن يز­رايلدە, مىنا ءوزىمىزدىڭ تۇر­كيا­دا باۋىر­جان مومىش ۇلىنىڭ اسكەري ءىلىمى كا­دەتتەردەن باستاپ ءىرى اسكەري قۇ­را­مالارعا دەيىن وقىتىلادى. ال ءبىز­دىڭ اسكەر ءۇشىن ول پاندەر ءالى كۇنگە دەيىن تاڭسىق سانالىپ كەلەدى», دەپ ايت­قانىڭىز ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى. وسى ورايدا سىزگە قويار ءبىرىنشى ساۋالىم – بۇ­­­گىنگى ءبىزدىڭ اسكەردەگى احۋال قالاي؟  بۇل ارادا, اري­نە, مومىش ۇلىنىڭ اس­كە­­ري ءىلى­مىنىڭ ماڭىزى شەكسىز ەكەنى داۋسىز...

– ءبىزدىڭ جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارىنا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ پاندەرى ءالى تاڭسىق. وقىتىلىپ جاتقان جوق. راس, باتىر اتىنداعى اسكەري سالاعا بەيىمدەلگەن مەكتەپتەر مەن كادەتتەردە باۋكەڭ ءدارىسى شاما-شارقىنشا وقىتىلىپ جاتىر. بۇرىنعى ايتىپ تا جازىپ جۇرگەن دەرەك-دايەكتەرىمىزگە ءبىر عانا جاڭا مىسال قوسايىنشى: باۋىرجان مومىش ۇلىمەن كالينين قالاسىنداعى جوعارى اسكەري اكادەميادا كۋرسانتتارعا بىرگە ساباق بەرگەن پولكوۆنيك پەتر زەلمانوۆيچ گورەليك دەگەن اسكەري عالىم بولعان. سول كىسىنىڭ «باۋىرجان پەرۆىي» دەگەن ەسسەسىن وقىدىم. ول بىلاي دەيدى: «1946 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن جاڭادان جاساقتاپ جاتقاندا اسكەري قۇرامداردا «ۆولوكالام تاس جولى» كىتابىن جارعى رەتىندە پايدالانعان...» باسقا الىپ-قوسارىم جوق.

– تۇسىنىكتى. بەكە, جالپى ءسىز جەتەك­شىلىك جاسايتىن ورتالىقتىڭ اسكەري ۇيىم­­دارمەن بايلانىسى بار ما؟ مەك­تەپ جا­سىنداعى جاس بۋىن وكىلدەرىمەن شە؟

– تاياۋدا وبلىس اۋماعىنداعى شەكارا اسكەرى بولىمشەسىمەن تۇڭعىش رەت كەزدەستىك. وعان ارداگەرلەر, ستۋدەنتتەر, جاس ۇستازدار قاتىستى. ءسات قۋانتاي دەگەن جاپ-جاس ۇستاز باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جيناعان دەرەكتەرىن ورتامىزعا جايىپ سالىپ, تاڭعالدىردى. جاس جاۋىنگەرلەر وعان سونداي ريزا بولدى. وسى كەزدەسۋ تامىزىق بولدى-اۋ دەيمىن, ورتالىقتىڭ اتىنا تاعى ءۇش اسكەري ۇيىمنان شاقىرتۋ ءتۇستى.

باۋىرجان اتامىزدىڭ تۋعان جەرى جۋا­لىداعى جالعىز مۋزەيىنىڭ جادىگەر­لەرىن حالىققا ەتەنە جاقىن تانىستىرۋ ماقساتىندا «كوشپەلى مۋزەي» ءىس-شاراسىن وتكىزىپ ءجۇرمىز. وسى كۇنگە دەيىن وبلىستىڭ سەگىز اۋدانىن ارالادىق. بۇل ءىس-شارالارعا جۋالى اۋدانىنىڭ اكىمى جالعاس مۇرتازا ايرىقشا قولۇشىن بەرگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مەكتەپ وقۋشىلارىمەن باتىردىڭ رۋحىن العا تارتىپ وتكىزگەن كەزدەسۋ ساتىندەگى بالالاردىڭ كوزدەرىنەن وت ۇشقىنىن كورگەندەگى تاڭدانىسىمدى ءبىر سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. ەسىڭىزگە الىڭىزشى, نەمىس فاشيستەرىمەن شايقاستا قازاقتىڭ جاسوسپىرىمدەرى جاسىنا 2-3 جاس قوسىپ, مايدانعا ءوز ەرىكتەرىمەن اتتاندى ەمەس پە؟ داڭقتى ارداگەردىڭ ءومىرتاريحىنا ءۇڭىلىپ, زەردەلەپ كورىڭىز, سولاردىڭ دەنى – وتان قورعاۋعا جاسىن جاسىرىپ اتتانعاندار. بايقادىڭىز با, وتانىن قورعاۋعا دەگەن, ۇلتشىلدىققا, پاتريوتتىققا دەگەن تاربيەنىڭ باستاۋ جولى قايدا جاتىر؟

– سىزبەن كەلىسەمىن. داڭقتى اكادەميك ءابدۋالي قايداري اعامىز دا مايدانعا مەكتەپتە جۇرگەن جەرىنەن جاسىن ۇلعايتىپ بارعان. اكەسى ەكەۋى ءبىر مايداندا, ءبىر شەپتە سوعىسقان, بىراق ءبىر-بىرىنەن حابارسىز بولعان...

– كوردىڭىز بە! قازىر بىزدە بالالار كىتاپ وقىمايدى, تەلەفوننان, ياعني ينتەرنەتتەن تۇسپەيدى دەگەن جالپىلاما پىكىر قالىپتاسقان. جوق, ولاي ەمەس... ءبىز ءار كەز مەكتەپ وقۋشىلارى مەن اۋىلداعى سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ سوڭعى تۇياقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, كەزدەسۋ وتكىزەمىز. اعا بۋىننىڭ بۇل وكىلدەرى – باۋكەڭنىڭ كوزىن كورمەگەنمەن ول تۋرالى كىتاپتان وقىپ, اقيقات پەن اڭىزدىڭ اراجىگىن اجىراتىپ ۇلگەرگەندەر. ولار ويلارىن ورتاعا سالعاندا جەتكىنشەكتەر ۇيىپ تىڭداپ قانا قويماي, كادىمگىدەي جىگەرلەنىپ قالاتىنىن تالاي بايقادىم. بىردە جادىگەر-انتيكۆارياتقا بوگدە ادامنىڭ ساۋساعىن دا تيگىزۋگە بولمايتىنىنا قا­را­ماستان, جالىنداپ تۇرعان بوزبالاعا باۋىرجان اتامىزدىڭ مايدانداعى وفي­تسەرلىك شەكپەنىن كيگىزدىم. سونداعى بالاڭ جىگىتتىڭ شاتتانعان ءساتىن كورسەڭىز! ناسيحات پەن ۇگىتتىڭ ادام ايتقىسىز تەكتونيكالىق كۇش-قۋاتى بولادى, بىلەسىز عوي...

– نەگىزى, بەكە, ءسىز بەن ءبىز كىتاپ وقۋعا «كوندىگىپ» وس­كەن ۇرپاق وكىلدەرىمىز. قازىرگى جاستا­رى­مىزدىڭ كىتاپتاردان گورى تەلەفون ارقى­لى عالامتورعا ۇڭىلۋگە ءۇيىر ەكەنى راس قوي؟

– راس, بىراق, ءبىر مىسال ايتايىن... كەڭەس وداعىندا, زەرتتەۋلەرىم بويىنشا, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «ۇشقان ۇيادان» باستاپ, «كۋبا اسەرلەرى» بار, «موسكۆا ءۇشىن شايقاسى» جانە باسقا شىعارمالارى بار, بارلىعى ءبىرىنشى جانە كەيىن قايتا باسىلعاندارىن (30 مىڭ, 60 مىڭ, 120 مىڭ دانادان!) قوسقاندا 2,5 ميلليوننان استام دانامەن جارىق كورگەن ەكەن. ال بۇگىندە ءمۇيىزى قاراعايداي اتاقتى جازۋشىلارىمىز كىتاپتارى 1000 دانامەن شىقسا, سوعان ءماز. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, كىتاپ وقىلمايدى ەمەس, وقىلادى, جاستار دا بەيىم, وكىنىشتىسى سول, كىتاپ وقىرمانىنا جەتپەيتىن سەكىلدى. سوڭعى بەس كەزدەسۋدەن وسىنى انىق بايقادىم.

– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي مەملەكەت قوماقتى قارجى ءبولىپ باتىردىڭ 30 تومدىق جيناعىن شىعاردى. ول ءىس-شارا جالعا­سىن تاۋىپ تا وتىرعان شىعار؟

– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, جۋىردا سول 30 تومدىقتىڭ جالعاسى دەپ قوسىمشا ەكى تومدىق كىتاپ شىعىپتى. تىسىندا ادەت­تەگىدەي «باۋىرجان مومىش ۇلى» دەپ جازىلعان. ىشىندە باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ اۆتورلىق ءبىر دۇنيەسى ەمگە جوق. كوپتومدىق جالعاسىنىڭ كوممەرتسياعا اينالا باستاعانى شىعار. سول ءۇشىن مەن باۋىرجان اتامنىڭ ارۋاعىنان كەشىرىم سۇراپ «جاس الاش» گازەتىنە ماقالا جازدىم. نەگە؟ ويتكەنى الگى كوممەرسانتتار رەدكوللەگيا مۇشەسىنە بۇرىنعى تومدىقتارداعى سەكىلدى مەنىڭ اتى-ءجونىم­دى بادىرايتىپ جازىپ قويىپتى...

ءبىر قۋانىشتىسى, «جامبىل وبلىسى – كىتاپ وقيتىن ءوڭىر» دەگەن جاقسى باس­تاما جاريالاندى. ناعىز ناسيحات دەپ وسىنى ايتامىن. بۇل ەندى ەلدىڭ بارلىق ايماعىنا جۇعىستى بولسىن دەپ تىلەيىك.

– بەكە, كىتاپ تۋرالى ءسوز قوزعاپ قال­دىق, ماسەلەن, مەملەكەت تاراپىنان قاراجات ءبولىندى دەلىك. باۋىرجان مو­مىش­ ۇلىنىڭ ۇلەستىرگەندە پىشاق ۇستىندە تارايتىن كىتاپتارىنىڭ اتتارىن اتاپ كورەيىكشى؟

– ءبىرىنشىسى – «سوعىس پسيحولوگياسى» كى­تابى. بۇل باۋكەڭنىڭ كەزىندە ورىس تى­لىندە (قازاقشاسى – «قانمەن جازىلعان كى­تاپ»), اسكەري اۋديتوريالاردا «قانى سور­عالاپ تۇرىپ» وقىلعان لەكتسيالارىنىڭ نەگى­زىندە جازعان ەڭبەگى. قازاقشا اۋدارماسى ەشقانداي ماعىنا بەرىپ تۇرعان جوق. ماعان ۇنامادى. تاقىرىبى سوعىستاعى ادامنىڭ – سولداتتىڭ, وفيتسەردىڭ مايدان شەبىندەگى جاۋىنگەرلىك ءومىرى. ەندەشە, ناعىز قازاقشا اتاۋى دا سولاي «سوعىس پسيحولوگياسى» دەپ ساقتالۋعا ءتيىس. مىنە, سول كىتاپ وقىرمانعا قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا تارالادى. كەرەمەت كىتاپ. سوعىستا سولدات الدىمەن قانداي تاربيە كورۋى كەرەك, وعان كوماندير قالاي تاربيە بەرۋى كەرەك؟ ودان ارىدە ەكەۋى دە ول سوعىسقا قالاي بەيىمدەلۋى كەرەك دەگەن تەرەڭ ۇعىم جاتىر. ول ءۇشىن كومانديردىڭ قانداي تۇلعا بولۋى شارت. قورقىنىش دەگەن نە؟ شىعارمادا جاي ازا­ماتتىق بولمىستاعى ادام مەن اسكەري ومىر­دەگى جاۋىنگەردىڭ شىنايى ومىرگە دەگەن كوزقاراستارى اشىلىپ, ايقىندالىپ تۇر.

ەكىنشى كىتاپ – «موسكۆا ءۇشىن شايقاس». ارحيۆتەن تاپقان ءبىر ولجام بار: ومىردە مۇقان ومارباەۆ دەگەن پودپولكوۆنيك بولعان. اتاقتى جازۋشى-مايدانگەر ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزبەن ءبىر پولكتە سوعىسقان. سول كىسى: «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» – ناعىز ەرلىك كىتابى, ەلدىك كىتابى, سونىمەن بىرگە مەن ونى ادالدىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ, وتانشىلدىق جارعىسى دەپ بىلەمىن. اسكەرگە قابىلدانعان ءاربىر جاۋىنگەرگە, ءتىپتى وفيتسەرگە وسى كىتاپتى الدىمەن وقىتار ما ەدى دەپ ويلايمىن. جوعارى اسكەري وقۋ ورىنداردا, اسكەري كافەدرالاردا وقىتسا بولار ەدى. مۇنىڭ ىشىندە تاكتيكا دا, تاجىريبە دە, ۇرىس تا, ۇتىس تا بار. بۇل اسكەري جارعىعا پارا-پار اسكەري ءىلىمنىڭ جيىنتىعى. بۇل – جەڭىس كىتابى. ءار تاراۋى – اسكەري عىلىم, ازاماتتىق ءىلىم. ءبىزدىڭ سولدات بولعان كەزىمىز­دە مۇنداي كىتاپ بولعان جوق. قورعا­نى­سىمىزعا ماڭگىلىك ۇلەسى بار كىتاپ», دەيدى. كوردىڭىز بە؟

ءۇشىنشى كىتاپ – «ۆولوكالام تاس جولى». باۋكەڭ الگى ايتقان «سوعىس پسيحولوگياسى» كىتابىندا, ورىس تىلىندە: «ۆى چيتالي مويۋ كنيگۋ «ۆولوكولامسكۋيۋ شوسسە؟» دەيدى. «مەنىڭ!..» دەيدى. ءيا, ول جونىندە ءار دەڭگەيدەگى مىنبەرلەردەن ايتىلىپ, باق-تا جازىلعان, قۇپتايتىن تاريحي قۇجاتتار جەتىپ ارتىلادى. داڭقتى كىتاپتىڭ اۆتورى الەكساندار بەك بولعانمەن, ناقتى جازۋشىسى – باۋكەڭنىڭ ءوزى!

– ءبىزدىڭ ۇعىمىمىزدا باۋىرجان مومىش ۇلى قوعامدا اسكەري ادام, داڭق­­تى تۇلعا رەتىندە تانىلدى. باۋكەڭ تۋرا­لى ەستەلىك جازباعان, سىر شەرتپەگەن, ەسسە جازباعان اقىن-جازۋشى قال­مادى. ءبارى جازدى. بى­لاي قاراساڭ, كۇنى بۇگىن باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ ادامي تولىق بەينەسى جاسالى­نىپ, جەكە پورترەتى بار قىرىنان اشىل­عان, ايقىندالعان سياقتى, سولاي عوي؟

– جوعارىداعى بارلىق باۋىرجانتا­نۋعا ۇلەس قوسۋشىلاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ جازۋ-سىزۋ دۇنيەسىندە «باۋىرجان نەگە سونشاما شىنشىل ادام بولعان؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرىل­مەگەن. ءبارى تاڭعالۋمەن, ءبارى تامسانۋمەن شەكتەلەدى؟ باۋىرجان ومىردە وتىرىك ايتپايتىن, تەك شىندىقتى تۋ ەتىپ ۇستايتىن, بىربەتكەي تىك مىنەزدى ادام. وزىنە تاياق بولىپ تيسە دە, تيمەسە دە تەك اقي­قات­تى ايتقان. سول ادالدىقتىڭ, شىنشىل­دىقتىڭ تۇپكى سىرىن وسى كۇنگە دەيىن ەشكىم اشىپ بەرە العان جوق. بۇل قاسيەت باۋكەڭە قايدان كەلگەن, قايدان جۇققان؟

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن باۋكەڭنىڭ نەمەرەسى, قازىرگى تىكەلەي جالعىز مۇراگەرى, نەمەرە ءىنىم ەرجان باقىتجان ۇلىنان اتامنىڭ قارالماي جاتقان ءبىر بۋما ارحيۆتىك قۇجاتىن سۇراپ الدىم دا, اسىقپاي پاراقتاي وتىرىپ, تىرنەكتەپ دەتال جيناپ, جۇمىس ىستەدىم. سول بۋمادان سارعايعان ءبىر جارىم پاراق باۋىرجان اتامنىڭ قولجازباسىن تاۋىپ الدىم. ورىس تىلىندە جازىلىپتى. تاقىرىبى ء«بىز ي­نتەرناتتا وقىپ جۇرگەندە» دەپ اتالا­دى. باتىر اتام نە جازسا دا, جازعان دۇنيەسىنىڭ سوڭىندا ايى-كۇنىن قويۋدى ۇمىت­پايتىن, مىنا پاراقتا جازىلعان ۋاقىتى كورسەتىلمەپتى. «ينتەرناتتا وقى­عان كەزىمىزدە ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدا ءبىر پاس­پورت بولدى» دەيدى سوندا. دەيدى دە ونى بىلاي سارالايدى, «ولار – كەدەيدىڭ بالاسى, ماڭگىلىك باتراقتىڭ بالاسى نەمەسە تاس جەتىم». باۋكەڭ 1921 جىلى اۋليەاتاداعى اسا ينتەرناتىنا جۋالىدان كەلىپ وقۋعا قابىلدانعان عوي. وتە اۋىر كەزەڭ. ينتەرناتتاعى ون-ون ەكى جاسار بالالار وقۋدان شىعىپ قالماۋى ءۇشىن وتىرىك ايتاتىن بولعان. ياعني «بايدىڭ مالىن باققام, بايدىڭ بالالارى مەنى ۇرىپ-سوققان» دەگەندەي. ول ول ما, بالالار قاتار­لاستارىن «قارالاپ», ول باتراقتىڭ بالاسى ەمەس, بايدىڭ تۇقىمى دەگەن سياقتى قۇلاقتاندىرۋلاردى مۇعالىمدەرىنە «جەت­كىزىپ» تۇرۋعا بەيىمدەلگەن, ياعني بەيىم­دەگەن. باي وتباسىنان شىققان بالالار ينتەرناتتان بىردەن قۋىلعان. قىزىق بولعاندا, بىردە سول ينتەرناتقا مومىش اتام كەلمەي مە, اۋليەاتاعا؟ بەس-التى بالانى مۇعالىمىنەن سۇراپ الىپ قالاداعى ءبىر شايحاناعا اپارىپ, تاماقتاندىرادى. قايتار كەزدە ەكەۋارا اڭگىمەدە بالاسى مومىش اتاما كەلەسى كەلگەندە «مەنىڭ بالام بايعا جالشى بولعان» دەگەن اۋىل-كەڭەستەن ءبىر جاپىراق انىقتاما اكەلۋىن وتىنەدى. اتام اڭ-تاڭ, «بۇل نە, قايدان شىققان اڭگىمە؟» دەپ سۇرايدى. بالاسى ءمان-جايدى جاسىرماي ايتادى. اكەسى ۇندەمەي تىڭدايدى. ارتىنان «بالام-اۋ, سەن نەگە باسىڭا جاماندىق شاقىرىپ وتىرسىڭ؟ ءبىز تۇقىمىمىزدا بايدىڭ مالىن باقپادىق, بوتەن ادامعا جالشى بولمادىق. ەسىڭدە بولسىن, وتىرىك ايتۋ – قۇداي الدىندا ۇلكەن كۇنا. ادام شىنشىل بولۋى كەرەك», دەيدى. سوندا 12 جاسار زەرەك وقۋشى باۋىرجان «اتا, ەگەر مەنى وقۋدان شىعارىپ جىبەرسە قايتەمىز؟» دەيدى. اكەسى «شىعارسا شىعارادى دا, ەندى نە ىستەيمىز, ۇيگە قايتىپ كەلەسىڭ. بىراق, بالام, وتىرىك ايتۋشى بولما, – دەيدى. – ادامداردى الداۋ – ۇيات!» مىنە, اكەنىڭ بالاسىنا بەرگەن ومىرلىك ساباعى, ادالدىق ساباعى! سول سارى قاعازدا ساقتالعان باۋكەڭنىڭ ءوز قولىمەن جازعان مىنا ءبىر جولداردى وقىپ بەرەيىن: «اكەم سول كۇنى ماعان وتىرىك ايتپاۋدىڭ قورقىنىشتى ەمەس ەكەنىن, ال وتىرىكشى اتانۋدىڭ ناعىز قورقىنىش ۇيىرەتىنىن ءتۇسىندىرىپ, مەنى ەشقاشان دا وتىرىك ايتپاۋعا كوندىردى, سەندىردى. ەگەر مەنىڭ وتىرىگىمدى ەستيتىن بولسا, ماعان قاتتى رەنجيتىنىن دە ەسكەرتتى», دەيدى. مەكتەپ تە قاراپ جاتپاي جىلىنا ەكى رەت بالالاردان الەۋمەتتىك تەگى تۋرالى «ەسەپ» الىپ تۇرۋدى ۇمىتپاعان. سوندا بالا باۋىرجان ورنىنان تۇرىپ, ء«بىزدىڭ قوزىسىمەن قوسقاندا وتىز قويىمىز, بۇزاۋىن قوسقاندا ەكى سيىرىمىز, ءبىر جىلقىمىز ق ۇلىنىمەن بار» دەپ شىن­دىق­تى شىرىلداتىپ ايتىپ تۇرعان... اكە ءسوزى ومىرلىك ساباق بولعان. باۋكەڭنىڭ مايدان شەبىندەگى ايتىلاتىن «باسىڭا ءولىم قاۋپى ءتونىپ تۇرسا دا, شىندىقتى ايتۋدان قاشپا» دەگەن ناقىل ءسوزى سودان قالعان.

– بەكە, ءسىز تاعى ءبىر سۇحباتىڭىزدا ارحيۆتەن باۋىرجان مومىش ۇلى ايتقان «ەكى مارتە باتىر, قوس شەندى گەنەرال» قۇجاتىنا قول جەتكىزسەك, باۋىر­جانتانۋ ىلىمىندە تاريحي توڭكەرىس بولادى» دەگەن ەدىڭىز. ارحيۆ نە دەيدى؟

– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ جىل سوڭىنا قاراي اتالىپ وتىلەتىن 115 جىلدى­عىنا دەيىن وسى ساۋالعا ءوزىم دە جاۋاپ تابۋ­عا تالپىنىپ جاتىرمىن. تابىلىپ تا قالا­تىنىنا سەنىمىم جەتەدى. ماسەلەن, سوعىس كەزىندە جوعارى شەندى قولباسشىلارعا باتىر اتاعىن بەرۋ ءۇشىن الدىمەن ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ جوعارعى كەڭەسى پرەزي­ديۋمىنىڭ قاراۋىنا ۇمىتكەر تۋرالى كەپىل­دەمە جىبەرىپ, ولاردىڭ كەلىسىمىن الا­تىن ءتار­تىپ بولعان. وزبەكستانعا گەنەرال سا­بىر ءراحيموۆتىڭ كەپىلدەمەسىن جىبەرگەن كەزدە وزبەك اعايىندار «ول قازاق دەپ ىشتار­­لىق جاساماي», بىردەن «وتە ءجون» دەگەن مىنەز­دەمە جىبەرگەن. ال ءبىزدىڭ باۋكەڭە قاتىستى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيدۋ­مىنا ماسكەۋدەن كەلگەن كەپىلدەمە قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى بار دا, قايتقان ءىزى جوق.

ماسەلەن, 1944 جىلعى كەڭەس وداعى­نىڭ باتىرى مالىك عابۋلليننىڭ باۋكەڭە جازعان ءبىر ەمەس بىرنەشە حاتىن ءسۇزىپ وقىپ شىقتىم. «باۋىرجان مومىش ۇلى قازاق كسر-ءنىڭ ناركومى بولسىن» دەگەن كەپىلدەمە حاتقا قاتىستى, باتىر جازعان حاتتىڭ ءبىرىنىڭ قىسقاشا مازمۇنىنا توقتالىپ وتەيىن: «باۋكە, الماتىدا ءجۇرىپ مەن وسىنداعى ازاماتتاردان قورىقتىم, – دەيدى ول. – ويتكەنى ولار بىزدەن قورقاتىن سياقتى. بۇل شەنەۋنىكتەر «ەرتەڭ سوعىس بىتكەندە بۇلار (م.عابدۋللين, ب.مومىش­ ۇلى...) الماتىعا كەلىپ ءبىزدىڭ ورنىمىزدى تارتىپ الادى» دەپ ويلايدى. سول سەبەپتى بۇلار ءبىزدى الماتى تۇگىلى قازاق­ستانعا جولاتۋعا قارسى» دەيدى. بۇل جازبالار الگى جوعارىدا ايتقان 30 تومدىقتىڭ ىشىندە حاتتالعان. مەنىڭ اقيقاتتىڭ تۇبىنە جەتۋ ءۇشىن ارحيۆتەن-ارحيۆكە بارىپ, شاڭ باسقان قاعازداردى اقتارىپ, «اق تەر, كوك تەر» بولۋىما كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين اعامىزدىڭ وسى حاتى سەبەپشى. بولماسا, 45 پەن 46-نىڭ اراسىنداعى قىلشىلداعان جاسىندا, قاھارماندىعىن كۇللى الەم مويىن­داعان مومىش ۇلى زەينەتكەرلىككە نەگە وتە ەرتە شىقتى؟ قازاقستاندا «قىزمەت» تابىلماعانى ما؟ ويلاندىراتىن جايت. ءبىز تاريحتان ساباق الۋىمىز كەرەك. قازىر ارحيۆتەردى قاۋزاپ اقتارعان سايىن باۋىر­جان مومىش ۇلى شوۆينيستىك سايا­­ساتتىڭ قۇربانى بولدى دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن ايتۋعا ويلانىپ قالىپ ءجۇرمىن. ارينە, « ۇلى رەسەيلىك شوۆينيستىك پيعىل­دىڭ» بولعانى اقيقات, ول تۋرالى تاريح بەتىندەگى «اقتاڭداقتاردان» انىق باي­قاي­مىز دا. دەيتۇرعانمەن, تاعى ءبىر ايتقىم كەلەتىن جايت, گەنەرال پانفيلوۆ باۋكەڭدى «لەنين» وردەنىنە ۇسىندى, گەنەرال سەرەبرياكوۆ ءبىر ەمەس ەكى رەت (!) كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىندى, گەنەرال چيستياكوۆ باۋكەڭدى گەنەرالدىق قىزمەتكە – ديۆيزيا كومانديرىنە ۇسىندى... شىندىققا, ءتۇبى جەتۋىمىز كەرەك.

– سوڭعى جاڭالىق­تاردان جەڭىس كۇنىنىڭ قار­ساڭىن­دا تاراز قالاسىندا باۋىرجان مومىش­ ۇلى مۋزەيى اشىلادى دەگەن قۋانىشتى حاباردى قۇلاعىمىز شالدى. قۇتتى بولسىن!

– ول راس, ايتۋلى كۇننىڭ قۇرمەتىنە وراي قالامىزدا باۋىرجان اتامىزدىڭ مۋزەيى اشىلادى. تارازداعى باتىر مۋ­زەيى­نە, زەينەپ جەڭەشەم مەن ەرجان باقىتجان ۇلى باۋىرىما مىڭ العىس, اتامنىڭ ۇيدەگى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتالعان ءبىراز م ۇلىكتى تاپسىردى. باۋىرجان اتامنىڭ كەيدە ماۋقىن باسىپ, ساز شاقىرىپ وينايتىن سۇيىكتى پيانينوسىن دا الىپ كەلدىك. سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى بولعان عوي اتامىز. تاريحي قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن (اۋديو-ۆيدەو تاسپالار, ۆەب-سايت ماتەريالدارى, قولجازبالارعا دەيىن) ۇنەمى تۇگەندەپ, ەسەلەپ قوسىپ وتىرامىز.

سوعىس تاريحىندا «جابايى ديۆيزيا» دەگەن اتاۋدى العاش ايتقان نەمىستىڭ گەنەرال-فەلدمارشالى ەريح گەپنەردىڭ «قازاقتار سوعىستا ەشقانداي اسكەري جارعىعا باعىنباي سوعىسادى. اجالدان دا قورىقپايتىن ادامدار» دەگەن جادى­گەر ءسوزىن تاپتىق. ونىڭ باۋىرجان مومىش­ ۇلى تۋرالى ديۆيزيا قولباسشىسى فون برۋك­كە, ءتىپتى گيتلەردىڭ وزىنە دە جەكە جاز­عان حاتى بار دەيدى. ينتەرنەتتەن شالا-شار­پى, جەتىمسىز دۇنيەلەر شىقتى. تۇپ­نۇسقا قۇجات نەمىس ارحيۆىندە بولۋى ابدەن مۇمكىن. سول سەبەپتى نەمىستەردىڭ مەم­لەكەتتىك ارحيۆىنە حات جولدادىق. ەكىن­شى, كۋبا! ءوزىڭىز بىلەسىز, ون كۇندىك ساپارىنا كۋبالىقتار تاعى 20 كۇن قوستىرۋعا ارەكەت­تەنگەن, بىراق باۋكەڭ «كەزدەسىپ تە, بارىمەن اڭگىمەلەسىپ تە, لەكتسيامدى وقىپ تا ۇلگەرەمىن, ماعان قوسىمشا ون كۇن دە جەتەدى» دەگەن. سول 20 كۇن وقيعاسىنىڭ قۇجاتتارىن مۇمكىندىگىنشە «اقتارۋعا» ۇمىتتەنىپ كۋبا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاق­ستانداعى ەلشىلىگىنە دە حات جولدادىق. جامبىل وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنە قاراستى باۋىرجانتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, داڭقتى قولباسشى, گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى قازىرگى قولعا الىپ وتىرعان جۇمىس باعىتى –وسىنداي. ەرلىك ەسكەرۋسىز قالماۋعا ءتيىس!

– بايىپتى دا بايسالدى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

تالعات ءسۇيىنباي,

جۋرناليست, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

الماتى