قسزي تۋىستىق قارىم-قاتىناس بويىنشا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزدى

«قازاقستاندا تانىمال بولىپ كەلە جاتقان «دانبار شەڭبەرلەرىنىڭ» (روبين دانبار) پسيحولوگيالىق تەورياسى پوزيتسياسىنان جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. دانبار الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ بارلىق تۇرلەرىن سيپاتتايدى, بىراق ءبىزدىڭ تالداۋ تەك وتباسىلىق بايلانىستارعا باعىتتالعان», دەيدى قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايگۇل زابيروۆا.

تۋىستىق قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدىلىعى

ەسكە سالايىق, تۋىستىق بايلانىستاردىڭ ەرەكشە ءرولى بار – ولار وتباسىدا قالىپتاساتىن جانە بۇكىل ءومىر بويى ءوز اسەرىن ساقتايتىن بەرىك «زاكىر» ىسپەتتى. ءدال وسى جاقىن تۋىستاردىڭ ورتاسىندا ادام العاش رەت ەمپاتيا, سەنىم جانە ءوز ەموتسيالارىن رەتتەۋ داعدىلارىن مەڭگەرەدى, ال بۇل مەنتالدى بۇزىلۋلاردىڭ الدىن الۋداعى اسا ماڭىزدى فاكتورلار بولىپ سانالادى.

قاازقستاندا حالىقتىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ اراسىندا تىعىز الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناستاردىڭ ساقتالعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ تارىلۋى مەن السىرەۋىنىڭ الاڭداتارلىق بەلگىلەرى تىركەلىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

الەۋمەتتانۋلىق ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەرگە «سىز ماڭىزدى دەپ سانايتىن ماسەلەلەر جونىندە اشىق سويلەسە الاتىن قانشا تۋىسىڭىز بار؟» دەگەن سۇراق قويىلعان ەكەن.

ۇسىنىلعان جاۋاپ نۇسقالارى جانە ولاردىڭ ۇلەستەرى مىناداي بولىپ شىققان:

10 جانە ودان دا كوپ تۋىستار – رەسپوندەنتتەردىڭ 29,9%-ى,

5–9 تۋىس – رەسپوندەنتتەردىڭ 21,3%-ى,

3–4 تۋىس – رەسپوندەنتتەردىڭ 28,2%-ى,

2 تۋىس – رەسپوندەنتتەردىڭ 10,3%-ى,

1 تۋىس – رەسپوندەنتتەردىڭ 5,3%-ى,

مۇلدە جوق – رەسپوندەنتتەردىڭ 5,0%-ى.

وسى ورايدا, قسزي باس عىلىمي قىزمەتكەرى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ايگۇل زابيروۆا اتالعان توپتاستىرۋ بويىنشا توقتالدى. 

ءبىرىنشى توپ

سونىمەن, ءبىرىنشى توپقا 10 جانە ودان دا كوپ جاقىن تۋىستارى بار قازاقستان حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كىرەدى. ارينە, بۇل پسيحيكالىق دەنساۋلىقتىڭ جاقسى كورسەتكىشى جانە مىنەز-ق ۇلىق پروبلەمالارىنىڭ, اسىرەسە جاستار اراسىنداعى تومەن قاۋپى, ويتكەنى جاقىن تۋىستار بوگدە ادامدارمەن سالىستىرعاندا جاعدايدىڭ ناشارلاۋىن بايقاپ, قولداۋ مەن باقىلاۋدىڭ ء«بىرىنشى جەلىسى» بولادى.

تاعى ءبىر ناقتى نارسە: تۋىستىق بايلانىستاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇزاق مەرزىمدىلىگى – ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ ايرىقشا بەلگىسى, ياعني بۇل جەردە «بىرجاقتى ويىن» جوق; قولداۋدى كۇتۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وسى قولداۋدى كورسەتۋ مىندەتتىلىگى دە بار, رەسپوندەنتتەردىڭ ۇشتەن بىرىندەگى بۇل «ورنەك» ءدال ۇجىمدىق ءومىر سالتىن كورسەتەدى. تۇتاستاي العاندا, بۇل ء«بىز – ءبىز ءۇشىن» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن قۋاتتى الەۋمەتتىك كاپيتال: مۇنداي توپتاردا مۇشەلەر ءوزارا كومەككە, جەدەل اقپارات الماسۋعا جانە بىردەن قولداۋ رەسۋرستارىنا سەنە الادى. قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان, جامبىل وبلىستارىنىڭ حالقى نەگىزىنەن وسى توپقا جاتادى.

ەكىنشى  توپ

ەكىنشى توپقا قازاقستان حالقىنىڭ بەستەن ءبىرى كىرەدى; ولاردىڭ 5-تەن 9-عا دەيىنگى جاقىن تۋىستارى بار (رەسپوندەنتتەردىڭ 21,3%) ولارمەن تىعىز بايلانىستا جانە ولارمەن ماڭىزدى نارسەلەر تۋرالى سويلەسە الادى. ادامنىڭ جاقىن جانە تۇراقتى قارىم-قاتىناستا بولاتىن 5-9 جاقىن تۋىستارى بولسا, بۇل ەموتسيونالدى جايلىلىق پەن جەدەل كومەكتى قامتاماسىز ەتەتىن تۇراقتى ورتاشا «قولداۋ جەلىسى», بۇل – سەنىمدى, جاقىن بايلانىستاردىڭ بولۋى دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى. بۇل توپ ۇلكەن (10+) توپقا قاراعاندا جاۋاپكەرشىلىك پەن كۇتۋ تۇرعىسىنان اۋىرتپالىقسىز, بۇل «الەۋمەتتىك جۇكتەمە» قاۋپىن ازايتادى. وتباسىلىق جەلىنىڭ بۇل مولشەرى پسيحيكالىق دەنساۋلىق پەن الەۋمەتتىك سالاۋاتتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن وڭتايلى ەكەنىن قوسامىز. بۇل توپتا مەگاپوليستەردىڭ – استانا, الماتى, شىمكەنت جانە اباي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى باسىم.

ءۇشىنشى توپ

ءۇشىنشى توپقا جاقىن دوستارىنىڭ شەڭبەرى 3-4 تۋىستارمەن (28,2%) شەكتەلگەن رەسپوندەنتتەر كىرەدى, بۇل شاعىن جانە كۇشتى ۇيىمشىل قولداۋ توبىنىڭ بولۋىن بىلدىرەدى. مىسالى, وسى تۋىستارىڭىزدىڭ ارقايسىسى ءسىزدىڭ ومىرىڭىزدە ەرەكشە ورىن الادى, ياعني ءسىز ولارعا ەڭ جەكە جانە ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا جۇگىنەسىز. بۇگىندە قازاقستاندا ۋرباندالۋ ۇدەرىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر, كوپتەگەن وتباسىلار ەل ىشىندە نەمەسە ودان تىس جەرلەرگە قونىس اۋدارادى. ادەتتە, 3-4 ادامنان تۇراتىن شەڭبەردى باسقا تۋىستارىنان الشاقتا, باسقا قالادا نەمەسە ەلدە تۇراتىن ادامدار قۇرايدى. سوندىقتان وسى توپ ءۇشىن جۇمىس ورنىنداعى ارىپتەستەرىمەن دوستىق جانە كورشىلىك قارىم-قاتىناستى دامىتۋ ماڭىزدى, ويتكەنى وتباسى رەسۋرستارى شەكتەۋلى. ءۇشىنشى توپقا قوستاناي, اقمولا وبلىستارى جانە استانا, الماتى قالالارى تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى كىرەدى.

2 تۋىسقان جاعدايى

ەكى تۋىسقان جاعدايىندا «ساقتاندىرۋ» جوق: ەگەر ولاردىڭ بىرەۋى داعدارىستى باستان وتكەرسە نەمەسە رەسۋرستىق مۇمكىندىگىن جوعالتسا, تەك ءبىر ادام عانا قالادى. بىراق, مويىنداۋ كەرەك, ء«بىرىنشى شەڭبەردە» تەك ەكەۋىنىڭ بولۋى الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ كۇشتى دارالانۋىنىڭ كورسەتكىشى بولۋى مۇمكىن, بۇل كەزدە ادام ەڭ سەنىمدىلەرىن عانا تاڭداپ الىپ, تەرەڭدىك ءۇشىن سانىن قۇربان ەتەدى, بۇل ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ كوبى فيزيكالىق تۇرعىدان الىس نەمەسە ولارمەن بايلانىس ۇزىلگەن قالا تۇرعىندارىنا ءتان. الەۋمەتتىك بايلانىستاردىڭ وسى ءتۇرىنىڭ الەۋمەتتىك «نازىكتىلىگىن» مويىنداعان ءجون – ادام كەنەتتەن «سوققىلار» (اۋرۋ نەمەسە قوزعالۋ) جاعدايىندا قورعانسىز قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل توپ ءۇشىن دوستارمەن, كورشىلەرمەن, ارىپتەستەرمەن بايلانىستى دامىتۋ, سول ارقىلى قوسىمشا قولداۋ الۋ ماڭىزدى. بۇل توپقا اقمولا, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان سياقتى وبلىستاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى كىرەدى.

1 عانا ادام

ەگەر ء«بىرىنشى شەڭبەردە» ءبىر ادام عانا قالسا (رەسپوندەنتتەردىڭ 5,3%) بۇل الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ وتە شوعىرلانعان جانە سونىمەن بىرگە وتە وسال ءتۇرىن كورسەتەدى. الەۋمەتتانۋلىق تۇرعىدان العاندا, بۇل بارلىق ەموتسيونالدى جانە پراكتيكالىق قولداۋ وسى ادامنىڭ (ادەتتە جۇبايى, اتا-اناسى نەمەسە وتە جاقىن دوسى) قولىندا شوعىرلانعانىن بىلدىرەدى. بۇل اداممەن بايلانىس وتە جاقىن جانە سەنىمدى بولۋى مۇمكىن, بىراق بالاما «تۇيىندەردىڭ» بولماۋى ادامدى وسى ءبىر ادامنىڭ جاعدايى مەن مۇمكىندىكتەرىنە تولىعىمەن تاۋەلدى ەتەدى. جانە بۇل – الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋدىڭ كۇرت وسۋىنە اكەلەدى, ياعني, ەگەر بۇل ادام – اۋرۋ, شۇعىل كەتۋ نەمەسە جەكە داعدارىس جاعدايىندا بولسا – دەرەۋ قولداۋسىز قالۋعا اكەلەدى, بۇل سترەسستى جانە پسيحو-ەموتسيونالدى قيىندىقتاردى كۇشەيتەدى. بۇل جەردە وسالدىقتى تەك دوستىق بايلانىستاردى دامىتۋ, قىزىعۋشىلىق توپتارىنا جانە ۆولونتەرلىك قاۋىمداستىقتارعا قاتىسۋ ارقىلى وتەۋ جەتكىلىكسىز; مۇندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەرمەن, كاسىبي بىرلەستىكتەرمەن, پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك قىزمەتتەرمەن بايلانىستار ماڭىزدى. ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا مۇنداي تۇرعىنداردىڭ كوبى قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە اباي وبلىستارىندا.

بىردە-ءبىر جاقىن ادامدار قالماعاندا نە ىستەۋ كەرەك؟

اقىرىندا, بىردە-ءبىر جاقىن ادام بولماعان كەزدە (رەسپوندەنتتەردىڭ 5,0% نەمەسە 8001 رەسپوندەنتتەن تۇراتىن ۇلتتىق توپتاماداعى 398 ادام) بۇل وتە كۇردەلى جاعداي جانە الەۋمەتتانۋ ونى ەرەكشە تۇردە تۇسىندىرەدى: الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ جاعدايى. «قولداۋ توبىندا» ءتىپتى ءبىر سەنىمدى ادامنىڭ بولماۋى (دانبار مودەلى بويىنشا) دەرەۋ ەموتسيونالدى قولداۋدىڭ جەكە جەلىسىنىڭ تولىق جوعالۋىن بىلدىرەدى. بۇل جاعداي پسيحيكالىق دەنساۋلىق ءۇشىن ماڭىزدى قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى: جالعىزدىق الاڭداۋشىلىقتىڭ, دەپرەسسيانىڭ جوعارىلاۋىمەن جانە جۇرەك-تامىر اۋرۋلارىنىڭ كوبەيۋىمەن بايلانىستى. بۇل ەموتسيونالدى تۇردە «مەن جالعىزبىن» عانا ەمەس. بۇل بايلانىستار قۇرىلىمىنداعى الەۋمەتتىك قۋىس: ويلانباستان كومەككە كەلەتىن ەشكىم جوق. مۇنداي جاعدايدا ادام سىرتتاي الەۋمەتتىك بەلسەندى بولىپ قالۋى مۇمكىن (ارىپتەستەرى, تانىستارى), بىراق قيىن ساتتە ءوزىن ناقتى قولداۋسىز كورەدى. سەبەپتەر ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن: جاقىن ادامدارىن جوعالتۋ, كوشۋ, وتباسىلىق قاقتىعىستار, ادامداردىڭ كوڭىلىن قالدىرۋ, تراۆماتيكالىق تاجىريبەدەن كەيىن سانالى وقشاۋلانۋ. «نە ىستەۋگە بولادى جانە نە ىستەۋ كەرەك؟ ء«وزىڭىزدى كىنالاماي, جاعدايىڭىزدى سابىرلى تۇردە مويىنداۋ ماڭىزدى. بۇل كەسىمدى شەشىم ەمەس, باستاپقى نۇكتە. ەڭ شاعىن قادامداردان باستاڭىز: كلۋبتارعا, قىزىعۋشىلىق توپتارىنا, كۋرستارعا, ۆولونتەرلىك جوبالارعا قاتىسۋ. ارينە, سوڭىندا پسيحوتەراپەۆت نەمەسە كەڭەسشىگە جۇگىنۋ قاجەت. مۇنداي ادامدار ءۇشىن بۇل وتە قيىن, ويتكەنى ادامنىڭ تيەسىلىلىككە, قاۋىپسىزدىككە جانە قابىلدانۋعا دەگەن نەگىزگى قاجەتتىلىگى تابيعي قولداۋسىز قالادى. بۇل تۋرالى ايتۋ ءجيى ۇيات سانالاتىن تەرەڭ اۋرۋ, بىراق سوندىقتان وعان قۇرمەتپەن جانە جىلۋلىقپەن قاراۋ وتە ماڭىزدى. مۇنداي قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بولىگى جەتىسۋ, ۇلىتاۋ, شىعىس قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىندا بار», دەيدى ايگۇل زابيروۆا.

بۇل توپتا تاعى ءبىر ەرەكشەلىك ايرىقشا بايقالادى. جاقىن قارىم-قاتىناستا بولاتىن جانە ماڭىزدى نارسەلەر تۋرالى سويلەسەتىن بىردە-ءبىر جاقىن تۋىسى جوق رەسپوندەنتتەردىڭ 40%-ى اۋىل تۇرعىندارى. الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە (جەتىسۋ, جامبىل, تۇركىستان وبلىستارى) جانە باتىسىندا (اتىراۋ, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارى) بايقالادى.

ءتۇيىن

ساراپشى ا.زابيروۆانىڭ ايتۋىنشا وسىلايشا, تىعىز الەۋمەتتىك بايلانىستار وتانداستارىمىزدىڭ  پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنىڭ ەڭ ماڭىزدى رەسۋرسى بولىپ وتىر, تۋىستارىمەن كوپتەگەن جانە ساپالى بايلانىستار دەپرەسسيا, ۇرەيلى اۋىتقۋلار جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. قازاقستانداعى الەۋمەتتىك كاپيتالدىڭ جالپى كورىنىسى سالىستىرمالى تۇردە وڭدى سانالادى, بىراق سونىمەن بىرگە, اسىرەسە ۋربانيزاتسيا, كوشى-قون جانە ينديۆيدۋاليستىك قۇندىلىقتاردىڭ ءوسۋى جاعدايىندا الەۋمەتتىك بولشەكتەنۋ بەلگىلەرىن كورسەتەدى. بايقالىپ وتىرعان تىعىز بايلانىستار سانىنىڭ تارىلۋى مەن السىرەۋى قازاقستان حالقىنىڭ جەكەلەگەن توپتارىنىڭ وسالدىعىن بىلدىرەدى, بۇل مەملەكەت تاراپىنان دا, جالپى قوعام تاراپىنان دا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. وزگەرمەلى قازاقستان جاعدايىندا الەۋمەتتىك بايلانىستاردى قولداۋ, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردى دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا نىساندارىن قالىپتاستىرۋ شارالارى قاجەت.