باۋكەڭمەن بىرگە سوعىسقان...

«تۇلعالى ادام تاۋ سياقتى, الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەدى» دەگەن ءسوز بار عوي. بىراق ارامىزدا جۇرگەندە-اق ءوز بيىگىنەن ءبىر سۇيەم دە الاسارماعان ءبىر ادام بار. ول باتىر باۋكەڭ, كوزىنىڭ ءتىرى­- ءسىن­دە-اق اتى اڭىزعا اينالعان باۋىرجان مومىش ۇلى. باتىر دەگەندە, ەڭ الدىمەن, ەسىڭە تۇسەتىن بوگەنباي, قابانباي بابالارىمىزدى ءبىز كورە المادىق, ارينە. بىراق ءبىزدىڭ ۇرپاققا سولاردىڭ سارقىتىنداي, وزدەرى بولماسا دا كوزدەرىندەي بولعان باۋىرجان, مالىك سياقتى قاھارمانداردى كورۋدى جازىپتى. سولاردىڭ سوڭعى تۇياعىنداي بولىپ جۋىردا عانا تالعات بيگەلدينوۆ تە كەتتى دۇنيەدەن. قازىرگى جۇرگەن ءبىراز جازۋشى, جۋرناليستەر مالىك عابدۋللين اعامىزدىڭ الدىن كورىپ, ءدارىس تە الدىق. كەۋدەسىندە التىن جۇلدىزى جارقىراپ وتىرىپ اۋىز ادەبيەتىنەن ءدارىس بەرەتىن. ال باتىر باۋكەڭدى كەيبىر باس قوسۋلاردا سىرتىنان كوز سالىپ, قىزىعا قاراعانىم بولماسا ءوز باسىم الدىندا بولا الماپپىن. بۇل رەتتە ول كىسىگە تىكەلەي جولىعىپ, سۇحبات العان جانبولات اۋپباەۆ دوسىمنىڭ جولى ءجۇدا بولعان ەندى. – ءاي, – دەيدى باۋكەڭ قابىلداۋىن سۇراپ قوڭىراۋ سوققان جانبولاتقا, – سەن وسى مەنەن قانشا شاقىرىم جەردە تۇرسىڭ؟ – ءبىر شاقىرىمداي جەردە... – وندا جەتى مينۋت ساعان جەتەدى. ا نۋ-كا, بەگوم مارش! ءوزى دە كيىكتىڭ اسىعىنداي اۋپباەۆ اسفالتقا ءتۇسىپ الىپ, ەكى ەتەگى دالاقتاپ اڭىراتقان عوي. «بۇل – ويىن ەمەس, بۇل – ءتارتىپ, بۇل – بۇيرىق» دەگەن سوزدەر سانامدا جارق-جۇرق وينايدى» دەپ جازدى ءوزى كەيىن. ءيا, كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق باتىر اعامىز جونىندە اڭىزعا بەرگىسىز نەبىر اڭگىمەلەر ايتىلعانى راس. سول كەزدە ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعامىزدىڭ «اڭىز بەن اقيقات» دەگەن كىتابى شىعىپ, باتىر تۋرالى شىندىققا سۋساپ وتىرعان حالىقتىڭ سۋسىنىن ءبىر قاندىرعانى بار. تەگىندە ءجۋرناليستىڭ ويى ۇشقىر عوي. جۇگىرىپ كەلە جاتقان جانبولاتتىڭ ويى دا شىندىقتىڭ شەڭبەرىنە ءدوپ تۇسكەن. باتىر اعامىز جاساندى قىلىق, جاداعاي تىرلىككە ەشۋاقىتتا بارماعان. جەتەلى جانعا ول كىسىنىڭ ءار ءسوزى, ءار قيمىلى تەلەگەي-تەڭىز ءتالىم مەن تاربيەگە تولى بولعان. سونىڭ ءبىر تامشىسىن دا قالدىرماي جيناپ, تاريحىمىزدىڭ ءتالىمى زور, بەرەرى مول التىن توستاعانىنىڭ ءبىرى ەتىپ تولتىرىپ قويۋ بىزگە پارىز, ۇرپاققا ۇلگى, اعايىن! سونىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە باۋكەڭنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى شامشىراقتاي جارقىراپ, بۇكىل ءومىرىن نۇرلاندىرعان نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ جايلى ايتىپ بەرسەم دەيمىن. وڭتۇستىك وڭىردە ەكەۋى ەكى وبلىسقا قاراسا دا, ەنشىسى بولىنبەگەن ەگىز ەكى اۋدان بار. ونىڭ ءبىرى كەشەگى باۋكەڭنەن باستاپ بۇگىنگى باقىتجانعا (ەرتاەۆتى ايتامىن) دەيىنگى باتىرلاردى دۇنيەگە اكەلگەن قىراندار ۇياسى جۋالى دا, ەكىنشىسى, تۇراردىڭ ەلى تۇلكىباس. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز وسى تۇلكىباستىڭ تۋماسى. كۇنى كەشە عانا ەلباسىمىز ەسكە سالعانداي, قازاقتاي قاسىرەتتى كوپ كورگەن ەل نەكەن-ساياق. نۇرلىباي اعامىز كەزەكتى ءبىر اشارشىلىق جايلاعان اۋىر كەزەڭدە 1922 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشىپ, جاس­تاي جەتىم قالعان. نۇرلىباي مەن قارىنداسى باياننىڭ بار بولاشاعى ەندى وتىزعا جەتپەي جەتىم قالعان انالارى ءرازيانىڭ قولىندا بولادى. اسىل انا بالاپاندارىن اشارشىلىق دەگەن ءاپ جىلاننىڭ اۋزىنا تۇسىرمەي, ءبىر ءدان بولسا دا اۋىزدارىنا سالىپ, امان-ەسەن جەتكىزەدى. تۇلكىباستىڭ ءبىر بوراندى بەكەتىندە تۋىپ-وسكەن بالاڭ جىگىتتىڭ بار ارمانى ماشينيست بولىپ, اناسى مەن قارىنداسىن جوقشىلىقتان قۇتقارۋ ەدى. سول ارمانىن ارقالاپ مەكتەپ بىتىرىسىمەن الماتىعا كەلىپ تەمىرجول تەحنيكۋمىنا تۇسەدى. الايدا, ۇزاماي ادامزات بالاسى باسىنان كەشكەن ەڭ ءبىر سۇراپىل سوعىس باستالىپ, ارمانىنىڭ تاس-تالقانى شىعادى. ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اسكەرگە الىنىپ, پەتروپاۆل قالاسىنا كەلەدى. ءبىر جىل بولسا دا تەحنيكۋمدا وقىعانى بار, سونى ەسكەردى مە ەكەن, مۇنى وسىندا ۇشاقتاردى كۇتىپ باپتايتىن اۋەجايعا جىبەرەدى. ال مۇنىڭ ەسىل-دەرتى قاتارىنان قالماي مايدانعا جەتىپ, قانقۇيلى جاۋمەن بەتپە-بەت ايقاسۋ ەدى. سوعىس ەندى باستالعان الاساپىران كەز, سونداي ءبىر ءتۇيىندى ءجايت دۇرىس تارقاتىلماي قالدى ما ەكەن, بۇلاردى كۇتپەگەن جەردەن كوپ ۇزاماي ەلگە قايتارادى. اناسى مەن قارىنداسىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. ال بۇل بولسا سوقتالداي بولىپ سوعىسقا جەتە الماي قايتىپ كەلگەنىنە سونداي ءبىر ىڭعايسىز كۇي كەشىپ, قاتتى جابىرقاۋلى. قويشى, ايتەۋىر, «مايدانعا جىبەرىڭىز» دەپ دىگەرلەپ ۆوەنكومنىڭ ەسىگىن توزدىرىپ باقتى. اقىرى كوپتەن كۇتكەن شاقىرۋ قاعاز دا كەلدى ءبىر كۇنى. بۇل جولى قازالى قالاسىنا اكەلىپ, ءۇش ايداي دايىنداپ, اقىرى العى شەپكە اكەلىپ ءبىر-اق شىعاردى. مىنە, ونىڭ سول كەزدە-اق اتى شىققان باۋكەڭمەن جولى تۇيىسەتىنى وسى كەز. اتاقتى ماسكەۋ ءۇشىن شايقاستا جەڭىسكە جەتىپ, الايدا, شەبى سەلدىرەپ قالعان 8-گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ باۋىرجان مومىش ۇلى باسقارا­تىن 19-پولكىنىڭ بۇلار كەلىپ قاتارىن تولىق­تىردى. جۇيرىك اتتاي جاراۋ, سىمداي تارتىلعان سىمباتتى, اسكەري ءومىردىڭ قاتالدىعى مەن قايسارلىعىنىڭ قازانىندا ابدەن قايناپ, شاربولاتتاي شىڭدالعان كومانديرىنە بۇل كۇن سايىن سۇيسىنە قارايتىن. الايدا, ونىڭ سۇستىلىعى سونداي, ءبىر اۋىز تىلدەسۋگە كوپكە دەيىن ءداتى بارمادى. ءبىر كۇنى ونىڭ دا رەتى كەلدى-اۋ اقىرى. بۇل كادىمگى اۋىلداعىداي «اسسالاۋماعالەيكۇم, باۋكە!» دەپ ساندەپ تۇرىپ سالەم بەرەدى. – كىمسىڭ؟ – دەيدى باتىر بۇعان شانشىلا قاراپ. بۇل ءجونىن ايتادى. باۋكەڭ بولسا سول سۇستى قالپى: – «قوياندى قامىس, ەردى نامىس ولتىرەدى» دەگەن ماتەلدى بىلەسىڭ بە؟ – دەيدى. – بىلەمىن, باۋكە. – وندا نامىسىڭدى ەش ۋاقىتتا قولدان بەرمە, پونياتنو تەبە! باتىردىڭ وسى ءسوزى مۇنىڭ جەتەسىنە جەتىپ, جۇرەگىندە جاتتالىپ قالدى. ءتىپتى قالعان بۇكىل عۇمىرىنا باعدار بەرىپ, ساۋلە ءتۇسىرىپ تۇردى دەسەك دۇرىس بولار. بارىنەن دە بۇرىن ءسوز قۇدىرەتىن قاپىسىز تۇسىنگەن سول كەزدەگى ناۋشا جىگىت نۇرەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ كوكىرەگى وياۋ, كوڭىل كوزىنىڭ اشىق بولعانىن ايتساڭىزشى. تۇلكىباس پەن جۋالىنىڭ جايىن جوعارىدا ايتتىق. دەمەك, ول ەكەۋى ناعىز جەرلەستەر. سول جەردە باۋكەڭ: «ويبۇي, باۋىرىم-اي, جەرلەسىم ەكەنسىڭ عوي. جاۋ بەتىنە باسقالار بارا جاتار, سەن اندا بارىپ جان ساقتاي تۇر» دەپ نۇرەكەڭنىڭ قولىنا ءشومىش بەرىپ, اس-سۋ جاققا قاراي ءجون سىلتەپ, العى شەپتەن شەتتەتىپ جىبەرسە ەشكىم وعان قوي دەمەس ەدى. ءوز كەزەگىندە نۇرلىباي اكەمىز دە ونداي قىڭقىل بىلدىرمەگەن. قايتا باتىر اعاسىنىڭ الگى ءسوزىن ارقالانىپ, جاۋمەن جان اياماي جاعالاسۋمەن بولعان. كوپ ۇرىستىڭ بىرىندە جاۋ وعىنىڭ تاڭداۋى وسىعان ءتۇستى مە, الدە جاۋ مەرگەنىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, سۇعى ءوتتى مە, ايتەۋىر, ناق باسىنان جارالانىپ, دالا گوسپيتالىنە تۇسەدى. ەسىن جيعاندا كومانديرىنىڭ «نامىسىڭدى قولدان بەرمە!» دەگەن قاتقىل ءسوزى قۇلاعىندا قايتالانا جاڭعىرىپ تۇر ەدى. جاراسى قاراقوتىرلانىپ بىتە سالىسىمەن ءوز پولكىنە قايتا كەلىپ, ەندى ءتىپتى, ەسەسى كەتكەندەي ەكىلەنە سوعىسادى. ەڭ باستىسى جەرلەسىنىڭ الدىندا وسالدىق تانىتقان جەرى جوق. ول بولسا مۇنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتقاندا قىران قاباعى ءسال جازىلىپ, بولار-بولماس ءبىر جىلىلىقتىڭ ۇشقىنى جىلت ەتكەندەي بولادى. مۇنىڭ جانىن جادىراتىپ, جىگەرىن جانۋعا سول جەتىپ جاتىر. ءسويتىپ جۇرگەندە ەكىنشى رەت جارالاندى. مينا جارىقشاعى جامباس ەتىن ج ۇلىپ كەتىپتى. ايتەۋىر, سۇيەگى امان سياقتى. بۇل – 1944 جىل. جەڭىستىڭ جەلى كەۋدەنى ۇرىپ, سوعىستىڭ بەتى بەلگىلى بولىپ قالعان كەز. ەل باسشىلارى ەندى بولاشاققا كوز سالا باستاسا كەرەك, جۇرەگىندە جالىنى, كوزىندە وتى بار مۇنى جاراقاتى جازىلعان سوڭ كامىشينسك دەگەن قالاعا جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرەدى. ونى بىتىرگەنشە, كۇندەي كۇركىرەپ بارىپ سوعىس تا اياقتالىپ, وفيتسەر شەنىندەگى نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ 1946 جىلى امان-ەسەن ەلىنە ورالادى. قولىنداعى اناسى مەن قارىنداسىن ەسكەرىپ, مۇنى اسكەري قىزمەتتەن قالدىرادى. ەندى بەيبىت ومىرگە بەيىمدەلۋ كەرەك. سوعىستان كەيىنگى جوقشىلىق جايلاعان جۇدەۋ ءومىر. اتى بەيبىت بولعانىمەن, تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەستەن ءمۇلت كەتسەڭ قۇردىمعا قۇلاعانىڭ. باۋكەڭ ايتقان ماتەلدى ومىرىنە ازىق, تىرلىگىنە قازىق قىلعان نۇرەكەڭ بۇل كۇرەستە دە جەڭىمپاز اتانعانىنا داۋ جوق. ءبىر ايىرماشىلىعى ءومىر مايدانىندا ەندى ولار ەكەۋ بولىپ كۇرەستى. كورشى كۇمىسباستاۋ اۋىلىنىڭ بولاي دەگەن قىزى بۇعان ادال جار عانا ەمەس, سەنىمدى سەرىگى دە بولدى. ول دا تەكتى جەردىڭ قىزى. قازاقى جونمەن ايتساق, ەلى شىلمەنبەت. باياعى ۇلى مۇحتاردىڭ تۋىندىسى «قاراش-قاراش وقيعاسىنداعى» تۇراردىڭ اكەسى رىسقۇل شىققان تاۋ شىلمەنبەتتەر بار ەمەس پە. بۇل دا سول شىلمەنبەت. ءتىپتى, بولاي شەشەمىزدىڭ ەرتەرەكتە بولىس بولعان ءبىر اتاسىنىڭ اتى دا رىسقۇلبەك. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, نۇرەكەڭنىڭ ارعى اتالارى شانىشقىلى بەردىقوجا باتىردىڭ سۇيەگى مەن تۋىپ وسكەن شەت اۋدانىنىڭ سەمەي جاق بەتىندە جاتىر. بەلگىلى تاريحشى-قالامگەر مۇحتار ماعاۋين مەن اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى باستاعان ارقانىڭ ازاماتتارى جاۋ قولىنان قاپىلىستا قازا تاپقان باتىردىڭ سۇيەگىن قازىپ الىپ, اق جاۋىپ ارۋلاپ, قۇران باعىشتاپ قويعالى دا ءبىراز جىل. ال جەتىنشى اتاسى قارەمەندە باتىر دا قالماقتارعا قارسى مىڭدى باسقارىپ كەلىپ قارقارالى ماڭايىندا قاھارماندىقپەن قازا تاۋىپتى. جات جۇرتتىق جاۋدان ەلدى قورعايمىن دەپ ءجۇرىپ مەرت بولعان. ءاردايىم ەسىمىزدە جۇرۋگە ءتيىس ەلدىك تە, ەرلىك تە قاسيەت بۇل. بۇلاردىڭ تانىسىپ, ۇيلەنۋى دە بولەكشە. سول كەزدەگى ءداستۇر بويىنشا بولاي سوعىستا جۇرگەن نۇرلىباي دەگەن جاۋىنگەرگە حات جازىپ تۇرادى. ويى قان مايداندا جۇرگەن جەرلەسىنە رۋح بەرىپ, ەلدىڭ حابارىن جەتكىزىپ تۇرۋ. الايدا, قارلىعاشتاي قالىقتاپ ەلدەن جەتىپ تۇرعان ول ءۇشبۋ حاتتاردىڭ جىراقتا جۇرگەن جاۋىنگەردىڭ جۇرەگىنە ۇيا سالىپ قويعانىن اۋىلداعى ارۋ بىلگەن دە جوق ەدى. سەزىمگە بەرىك نۇرلىباي بولسا مايداننان قايتسىمەن ۇزاتپاي-اق ول قىزدى تاۋىپ الىپ, ءبىرىن ءبىرى شىن ۇناتىپ, ورتاق شاڭىراق قۇرادى. تەكتى جەردىڭ قىزى ءرازيا اجەمىزدىڭ شاڭىراعىنا قۇت بولىپ كىرىپ, بىرىنەن ءبىرى وتكەن ون نەمەرە سۇيدىرەدى. تاتۋلىقتىڭ ارقاسىندا ەكەۋى تالاي اسۋدان استى. ەكەۋى دە ابايىل اۋلىنداعى مەكتەپتە قىرىق جىل بويى ۇستاز بولدى. جالپى, تۇلكىباس كەزىندە وڭتۇستىكتەگى باسقا ۇلتى باسىم اۋدان بولعان عوي. ابايىل دا سونداي. ءىس قاعازىنىڭ ءبارى ورىسشا. وندايدا بۇكىل اۋىلدىڭ قازاعى نۇرلىبايعا كەلەدى. ءۇيى تىرەلگەن كىتاپ, بىلمەيتىنى جوق. بىراق اسپايدى دا, ساسپايدى. قاشان كورسەڭ جىبەكتەي ەسىلگەن قالپى. جۇمىسىنا دا قىلاپ. «قازاقستاننىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعى تەگىن بەرىلمەسە كەرەك. باۋكەڭنىڭ ساپىندا سوعىسقان نۇرلىباي قاسىمبەكوۆ اقساقال اۋزى ءۋالى, ايتقانى دۋالى ەلدىڭ قاسيەتتى قارياسى بولىپ 84 جاسىندا باقيلىق بولدى. ءوزى قىرىق جىل ۇستازدىق ەتىپ, باسشى بولعان ابايىل اۋىلىنىڭ مەكتەبى بۇگىندە سول كىسىنىڭ اتىندا. ءبىر قىزىعى, نۇرەكەڭنىڭ تۋعان كۇنى دە 9 ماي. جەڭىس كۇنى قارت مايدانگەر ومىراۋى التىنعا مالىپ العانداي وردەن, مەدالعا تولىپ شىعا كەلگەندە وعان ءسۇيسىنىپ قارامايتىن جان قالمايتىن. اسىرەسە, شاكىرتتەرىنىڭ قىزىعا قاراعانىن كورسەڭىز. حالىق اراسىندا «جەڭىستىڭ اۆتورى» اتانىپ كەتكەن سول كەزدەگى ورتاق مەملەكەتىمىزدىڭ باس مارشالى جۋكوۆ اتىنداعى مەدال ءتىپتى ول كىسى شاۋ تارتقان شاعىندا بۇيىردى. «مەنىڭ ەڭ جوعارى دا قايتالانباس اتاعىم – باتىردىڭ كەلىنى بولۋىم» دەپ كەلىندەردىڭ كەلىستىسى زەينەپ جەڭگەمىز ايتقانداي, ايتسە دە, نۇرەكەڭ ءۇشىن دە ەڭ جوعارى اتاق باۋكەڭنىڭ مايدانداسى بولعانى ەدى. ول كىسى ول اتاققا قىلاۋ تۇسىرمەي ءوتتى. داڭقتى كومانديرىنىڭ ايتقانىن بۇلجىتپاي ورىنداپ, مايداندا دا, بەيبىت ومىردە دە نامىستى قولدان بەرگەن جوق. «وتەمىستەن ون ەدىك, ونىمىز اتقا قونعاندا, جەر قايىسقان قول ەدىك» دەپ ماحامبەت جىرلاعانداي, نۇرەكەڭ مەن بولاي انادان تاراعان ون پەرزەنتتىڭ ءبارى دە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىر-ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانىپ وتىر. الدى ماسكەۋدەن, ارتى الماتىدان بىتىرگەن ولاردىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى. باتىردىڭ ءبىر اۋىز ناقىلياتى باعدار بەرىپ, باق بولىپ دارىعان ءبىر اۋلەتتىڭ تاريحى وسىنداي. ايتپاقشى, ءوزى دە بۇگىن باۋكەڭنىڭ سول كەزدەگى جاسىنا تاقاپ قالعان جانبولات دوسىمىزدىڭ سونداعى جازعان باتىر تۋرالى وچەركى دە «نامىس ۇلى» دەپ اتالادى. تاۋىپ قويىلعان تاقىرىپ! ساۋلەبەك جامكەن ۇلى, ادىلەت پولكوۆنيگى.