ەلدىكتىڭ تولاعاي تۇعىرى
ەلباسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كىرىسۋ راسىمىندە سويلەگەن سوزىندە قوعامنىڭ كوپتۇرلىلىگى ءبىزدىڭ السىزدىگىمىز ەمەس, كۇشتىلىگىمىز ەكەنىنە ءمان بەرگەن ەدى. كەڭ-بايتاق وتانىمىزدا ازاماتتاردىڭ ءبارى ءتۇر-تۇسىنە, تەگىنە قاراماي مۇمكىندىكتەرگە بىردەي قول جەتكىزۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن, ارينە, جاۋاپكەرشىلىك پەن مىندەتتەردى بىردەي ءبولىسۋى جانە اتقارۋى كەرەك. ال قۋاتتىلىقتىڭ نەگىزى – تۇتاستىق. ەڭ الدىمەن, مەملەكەت قۇرۋشى قازاق ۇلتىنىڭ تۇتاستىعى.
پرەزيدەنت ناق وسى بىرلىك جونىندە ۇدايى تولعانىپ كەلەدى. سەبەبى, بۇل بىرلىك جىلدار بويعى قايشىلىقتارمەن جانە ءتۇسىنىستىكپەن ورنىقتى.
وتكەن كەزەڭگە كوز سالساق, قازاق دالاسى تالايلاردىڭ تاعدىرى توعىسقان, ءوز تاعدىرى دا قيىن بولعان ولكە ەكەنىن كورەمىز.
ۇيعىرلار مەن دۇنگەندەر ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قىتاي بيلىگى جۇرگىزگەن رەپرەسسيادان قاشىپ شىعىس تۇركىستاننان ورتا ازيا مەن قازاقستانعا (جەتىسۋ وڭىرىنە) قونىس اۋدارا باستادى. 1884 جىلدىڭ باس كەزىندە جەتىسۋعا 9572 ۇيعىر وتباسى (45373 ادام) جانە 1147 دۇنگەن وتباسى (4682 ادام) قونىس اۋداردى.
رەسەيدەن, ۋكراينا مەن باسقا دا رەسپۋبليكالاردان قازاقستانعا كوشىرىلگەندەر سانى 1936 جىلعا قاراي 360 مىڭ ادامعا جەتتى.
1937 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ازەربايجان, ارمەنيا ەلدەرىنەن قازاقستانعا 1121 كۇرد, ارميان, تۇرىك وتباسى اكەلىندى.
1944 جىلى قالماق اكسر-ىنەن 99252 ادام كوشىرىلىپ, سولاردىڭ ىشىنەن 2268 ادام, ياعني 648 وتباسى قىزىلوردا وبلىسىنا اكەلىندى.
1944 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا ەلىمىزگە جالپى سانى 406375 ادامدى قۇرايتىن 89901 چەشەن جانە ينگۋش وتباسى اكەلىندى.
1944 جىلى قازاقستانعا 25 مىڭ ادامنان تۇراتىن 4660 بالقار وتباسى قونىس اۋداردى.
1944 جىلى قىرىم اكسر-ىنەن تاتار ۇلتىنىڭ 191044 وكىلى كوشىرىلدى. ولاردىڭ 4501, ياعني 1268 وتباسى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. بۇلاردان بولەك, وسى ناۋقان كەزىندە قازاقستانعا 7 مىڭعا جۋىق بولگار مەن گرەك دەپورتاتسيالاندى.
1944 جىلى گرۋزيانىڭ احالتسيح, اديگەن, اسپيندز, احالكالاك جانە بوگدانوۆ اۋداندارىندا تۇراتىن 115,5 مىڭ ادام ايدالدى. سولاردىڭ ىشىنەن قازاقستانعا جالپى سانى 27833 ادام نەمەسە 6300 تۇرىك وتباسى جەتكىزىلدى.
سونىمەن, كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان باستاپ 1936 جىلعا دەيىن قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن 360 مىڭ ادامعا قوسا 1937-1951 جىلدار ارالىعىندا تاعى دا شامامەن 800 مىڭ نەمىس, 102 مىڭ پولياك, سولتۇستىك كاۆكاز حالىقتارىنىڭ 507 مىڭ وكىلى دەپورتاتسيالاندى. سونداي-اق, سوعىس قارساڭىندا ەلىمىزگە ءوندىرىس قۇرىلىسى ءۇشىن 1 ميلليون 200 مىڭ ادام اكەلىنسە, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى اسكەري جابىق نىساندار 150 مىڭ ادامدى قابىلدادى.
ءدال وسىنداي قىرىق رۋ ەلدىڭ ىنتىماعىن جاراستىرۋ قيىن دا مارتەبەلى مىندەت ەدى. سول مىندەت تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن, رەسپۋبليكا ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى باستان كەشىرگەن كەزدەردە كۇردەلەنە ءتۇستى. مەملەكەت قۇرۋشى حالىق رەتىندە قازاق ۇلتىنىڭ دا, وزگەنىڭ دە زامان, قوعام جانە بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەت بولدى.
تاريحتى قوزعاسا, داۋىرلەردىڭ سىرىن تاراتا بىلگەن, بۇگىندى قوزعاسا, الىس-جاقىندى اۋزىنا قاراتا بىلگەن قازاق تۇلعاسىنىڭ بۇل ورايداعى پايىمدارى سوندىقتان دا شىنشىل ءارى سىنشىل. پرەزيدەنتشە تولعانساق: «داۋى تاۋسىلمايتىن ەلدىڭ – جاۋى تاۋسىلمايدى». راس قوي. «عاسىرلار بويى بىردە ەركىندىككە, بىردە ەزدىككە تارتىپ كەلگەن ەكى مىنەز بۇگىندە بويىمىزدا بار. جاقسى جاعىن ويداعىداي جالعاستىرىپ سەزىنە المادىق. جامان جاعىنان ءبىرجولاتا بەزىنە المادىق». شىندىق قوي. «ەڭسەسى بيىك ەلدىككە ەسى كەتكەن توپىراق شاشادى». انىق قوي.
«اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس», – دەيدى پرەزيدەنت. قيىن تاريحىمىز تالاي رەت دالەلدەگەن اقيقات وسى ەمەس پە؟! انىعىندا ۇلتتىق يدەيانىڭ تورەسى – ۇلتتىق تۇتاستىق. اينالاسىنا العاش رەت اڭ-تاڭ قاراعان بالادان, بۇل ومىرگە تاڭدانۋدان قالعان قارياعا دەيىن سۇتتەي ۇيىتاتىن شىندىق بۇل. سول شىندىقتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءار جىلداردا تەرەڭدەتە بەرگەن, شيرىقتىرا بەرگەن. «قازاقتى ەشۋاقىتتا سىرتتان جاۋ العان ەمەس, الا العان ەمەس, قازاق السىرەسە – الاۋىزدىقتان السىرەگەن, كۇشەيسە بىرلىكتەن كۇشەيگەن», دەيدى. ىنتىماقپەن ۇيىسا ءجۇرىپ جاڭا عاسىردا جاڭا ساپادا تۇلعالانۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى قايتا-قايتا ەسكەرتەدى. «ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم كەرەكتىگىن», «رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الاتىنىن» ۇقتىرۋمەن بولادى.
تەگىندە ەلباسى – تۋعان حالقىن ءتول پەرزەنتى رەتىندە ءسابي جۇرەكپەن, ازاماتى رەتىندە ار-نامىسىمەن, قايراتكەر رەتىندە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن سۇيگەن, ەلىن بىرلىك پەن ىنتىماققا ۇيىتۋمەن كەلە جاتقان تۇلعا.
ال ىنتىماعى جاراسقاننىڭ ءسوزى دە وتكىر, ءوزى دە وتكىر. مۇنى ءتۇسىنىپ تۇرىپ تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەردىڭ تۇپكى نيەتى بەلگىلى. ولار, قازاقتىڭ باس اقىنىنشا ايتقاندا: «ەل تىنىش بولسا – ازادى, ەلىرىپ ولە جازادى». مۇندايلار ىشتە دە, سىرتتا دا بار كەزدە, قاي-قايداعىنى قوزدىرماق بولعاندار مەن ەلدىڭ تىنىشتىعىن توزدىرماق بولعاندار بايقالىپ قالىپ جۇرگەندە, ۇلتتىق بىرلىك ەرتەلى-كەش ۋاعىزدالسا ابزال. پرەزيدەنتتىڭ: «ەل تۋرالى جاداعاي ويلاۋ دا, حالىقتىڭ تاعدىرىمەن ويناۋ دا ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى», – دەگەن تاعىلىمىن ءتالىم ەتۋ قازاقتىڭ ءار ازاماتىنىڭ پارىزى. ءبىز وسى پارىزدى جاڭا جەڭىستەن سوڭ, ەلباسىنىڭ سايلاۋداعى ۇلى جەڭىسىنەن سوڭ بۇرىنعىدان دا ەرەكشە سەزىنۋگە ءتيىسپىز.
* * *
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ماڭگىلىك ەل يدەياسىن كوتەرگەنىنە ەكى-ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ەلباسى ونى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ مىزعىماس يدەيالىق تۇعىرى رەتىندە ۇسىندى. حالىققا بيىلعى جولداۋىندا سول ويىن ناقتىلاي ءتۇسىپ, ماڭگىلىك ەل حالىقتىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى, ەشۋاقىتتا سارقىلمايتىن قۋات كوزى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. «وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا, گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە ماڭگىلىك ەل دەگەن قۇدىرەتتى ۇعىمعا سىيىپ تۇر. وتاندى ءسۇيۋ, بابالاردان ميراس بولعان ۇلى مۇرانى قادىرلەۋ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, ءوز ۇلەسىڭدى قوسىپ دامىتۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تابىستاۋ... بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جۇمىسىنىڭ تۇپكى ءمانى – وسى!» – دەگەن بولاتىن. ەندى سول يدەيانىڭ ازاماتتىق تەڭدىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك, ادالدىق, وقىمىستىلىق كۋلتى, تولەرانتتىلىق, شىن بەرىلگەندىك پەن پاتريوتيزم سەكىلدى قۇندىلىقتارىن تارقاتىپ بەرىپ وتىر. بۇلار باياندى كەلەشەكتىڭ رۋحاني تۇعىرلارى. كەلەر ۇرپاققا كوركەيگەن ەلدى, تۇراقتىلىقتى ميراس ەتەتىن كۇش-قۋات ءارى ۇلتتىق مۇرات.
ال وسى مۇراتتى بۇگىن, ەرتەڭ جانە عاسىرلار بويى قالاي جۇزەگە اسىرامىز؟ ماڭگىلىكتىڭ ساياسي تۇعىرى نە؟ رۋحاني تىرەگى قايسى؟ ءسىرا دا سارقىلمايتىن ۇلان-عايىر ۋاقىتتىڭ ۇزىنا بويىندا كونەرمەۋ ءۇشىن, وشپەۋ ءۇشىن, ادامزاتپەن بىرگە جاساي بەرۋ ءۇشىن مەملەكەت قانداي ءمان-مازمۇنعا يە بولۋى كەرەك؟
ءدال وسىنداي ساۋال ەرتەدە تۇركى اسپانىندا قالىقتاعان. ول كەزەڭ اتا-بابالارىمىز وزدەرىن جوعارىدا كوك ءتاڭىرى, تومەندە قارا جەر جارالعاندا, ورتاسىندا جارالعان ادام بالاسىنا بالادى. ول سوندىقتان ۇستەم ءارى ماڭگىلىك بولۋعا ءتيىس دەپ ءبىلدى. كوكتە تۇرىك تاڭىرىسىنە, تۇرىكتىڭ قاسيەتتى جەر-سۋىنا: «تۇرىك حالقى جويىلماسىن, ەل بولسىن» دەگىزدى. ال مۇنداي جويقىن يدەيانى قۇدىرەتى كۇشتى مەملەكەت قانا كوتەرە الاتىن ەدى. تەگىندە ماڭگىلىك دەگەنىمىز – مەملەكەتتىكتىڭ جانارتاۋداي قۋاتتى رۋحاني سەرپىنى, ەلدىكتىڭ شىرقاۋ شىڭىنا جەتۋى. جاھانعا جاسقانباي قاراي العان حالىقتىڭ اسقاق ارمانى.
وسىعان دەن قويساق, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ باستاۋى جارتى الەمدى بيلەگەن عۇن يمپەرياسىنا تۇسپا-تۇس كەلسە, سالتانات قۇرعان كەزى – تۇرىك قاعاناتىنىڭ التىن عاسىرى. بۋمىن قاعان 552 جىلى تۋ كوتەرگەن بۇل قاعاناتتىڭ شەكاراسى باتىستا ۆيزانتياعا, تۇستىكتە پەرسيا مەن ۇندىستانعا, شىعىسىندا قىتايعا دەيىن سوزىلدى. مۇنداي ايبىندى مەملەكەت ءدال سول تۇستا بىرەن-ساران-دى. ال الىپ ەلگە ەڭ قاجەتى ىشكى بىرلىك بولاتىن. ول ماڭگىلىكتىڭ تۇپقازىعى ەدى. سوندىقتان داڭقتى قاعاندار, دانىشپان تونىكوك ارالىق يدەيانى – «تۇتاس تۇركى ەلى» يدەياسىنا عۇمىر بەردى. ءدال وسى يدەيانىڭ بۇلجىماي ساقتالۋى ءۇشىن بارىن دا, جانىن دا سالدى. تاققا وتىرعان سوڭ تۋعان جەرىنىڭ بايىرعى مادەنيەتىنەن الشاقتاپ, قىتاي مادەنيەتىنە بەت بۇرعان قاپاعان قاعاندى 716 جىلى كۇلتەگىن بيلىكتەن تايدىرىپ, باسىن الدى.
كىم بىلەدى, عالىمدار قۇندىلىعى جاعىنان اتاقتى ورحون ەسكەرتكىشتەرىنە تەڭەپ جۇرگەن ۇلىتاۋداعى تاڭبالى تاس وسى كەزدىڭ مۇراسى شىعار. ونىڭ تۇرعان جەرى دە ەرەكشە. 47 مەتر تەرەڭدىكتەگى اڭعاردا اۋماعى 6 شارشى مەتر جارتاس بار. سوعان 445 رۋدىڭ (تايپانىڭ) تاڭباسى ويىلعان. قاراپ تۇرىپ وزىڭنەن ءوزىڭ سۇرايسىڭ. نەگە 445 تايپا؟ ولاردى ورتاق ويعا ۇيىتىپ, ەتنيكالىق بەلگىلەرىن ءبىر تاسقا قاشاتقان قانداي مۇرات؟ ۇلىتاۋ نەگە تاڭدالدى؟
جاۋاپ بىرەۋ: بۇل تۇركى قاعاناتى كوكسەگەن «تۇتاس تۇركى ەلى» يدەياسىن قولداعان تەكتەس جۇرتتاردىڭ ءوزارا ءپاتۋاسى, بولىنبەسكە بەرگەن انتى. سوعان سۇتتەي ۇيىعان, ۇلىتاۋدى تورتكۇل دۇنيەنىڭ التىن تورىنە بالاعان كوك تۇرىكتەردىڭ اينىماس سەرتى. ءبىز تاريحتىڭ وسى تالىمىنە تاعزىم ەتە وتىرىپ, ماڭگىلىكتىڭ تىرەگى ۇلتتىق ىنتىماق, قازاقتىڭ ىشكى بىرلىگى ەكەنىن ۇدايى ەسكەرۋگە ءتيىسپىز.
ءبىز پرەزيدەنتتىڭ: «مەن قوعامدا «قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋال ءجيى تالقىعا تۇسەتىنىن كورىپ ءجۇرمىن. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەيتىن يدەيا بار. قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل!» – دەگەن ۇلاعاتىن ۇدايى باسشىلىققا الۋعا ءتيىسپىز. ءتۇيىپ ايتساق, ماڭگىلىك ەل – شامشىراق يدەيا.
وسى ورايدا ماڭگىلىك ەل يدەياسىن «قازاق ەلى» ارالىق يدەياسىمەن قاتار قاراعان دۇرىس دەگىمىز كەلەدى.
ەلدىڭ قازىرگى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتاۋى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن. بۇل اتاۋدىڭ «قازاق رەسپۋبليكاسى» بولىپ قالىپتاسۋى دا مۇمكىن ەدى. كۇنى كەشە كسرو قۇرامىندا قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى» دەگەن اتپەن دە جۇردىك قوي. الايدا, تاڭداۋ «ستان» قوسىمشاسىنا ءتۇستى. وعان سونشالىق قاجەتتىلىك تۋماسا دا پارلامەنتشىلەر كوپشىلىك داۋىسپەن شەشتى.
اسىلىندا, «ستان» ءسوزى قازاقتىڭ ءتول ءسوزى ەمەس. قونىس, مەكەن ۇعىمىن بەرەتىن كىرمە ءسوز. سوعان سايكەس «قازاقستان» بىرىككەن ءسوزى – قازاق مەكەنى نەمەسە قونىسى تۇرىندە قابىلدانادى. بۇدان «ستان» ءسوزىن ەركىن الىپ تاستاۋعا بولاتىنىن كورەمىز. تۋرا ماعىناسىندا «قازاق قونىسى رەسپۋبليكاسى» دەگەن تىركەستىڭ ساياسي دا, ماعىنالىق تا, الەۋمەتتىك تە ءمانى جوق. ەندەشە, ەندىگى تاڭداۋ «قازاق رەسپۋبليكاسى» نەمەسە «قازاق ەلى» بولۋعا ءتيىس. بۇل – حالىقتىڭ, ەل زيالىلارىنىڭ تالايدان ايتىپ جۇرگەن ۇيعارىمى. پرەزيدەنت ۇسىنىسى كوپتىڭ سول تالاپ-تىلەگىمەن استاسىپ جاتىر.
نازار اۋداراتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – رەسپۋبليكا ءسوزىن تاڭداۋدىڭ دا حالىقارالىق تالاپ ەمەس ەكەندىگى. ول – حالىقتىڭ بيلىگى ماعىناسىن بەرەدى. ال مۇنداي تۇجىرىم, ياعني ەل بيلىگىنىڭ ءۇستەمدىگى كونستيتۋتسيادا دايەكتەلگەن. سوندىقتان قوسىمشا ۇستەمەلەپ اتاپ كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق.
وسى تۇجىرىمداردى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اقيقات دەسەك, قازاق ەلى اتانۋ ءۇشىن ءبىرقاتار ۇلتتىق ءمانى زور بيىكتەرگە كوتەرىلۋگە ءتيىسپىز. ونىڭ اسا ءبىر ماڭىزدى بەلەسىن ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا ايقىنداپ بەردى. «قازاق ءتىلى 2025 جىلعا قاراي ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا ۇستەمدىك ەتىپ, كەز كەلگەن ورتادا كۇندەلىكتى قاتىناس تىلىنە اينالادى. وسىلاي تاۋەلسىزدىگىمىز بۇكىل ۇلتتى ۇيىستىرعان ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تۋعان ءتىلىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتە تۇسەدى. قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز».
«قازاق مەملەكەتى», «قازاق ەلى» اتاۋىنىڭ ەگىز ۇعىمى. بۇل ەكەۋىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ولاردىڭ تۇعىرى – ءتىل, قازاق ءتىلى, مەملەكەتتىك ءتىل. پرەزيدەنت قاداپ ايتقانداي, «تولىققاندى ءتىلسىز – تولىققاندى ۇلت بولۋى مۇمكىن ەمەس». تولىققاندى ۇلتسىز – ۇلتتىق مەملەكەت قالىپتاسپايدى. ۇلتتىق مەملەكەت قانا قازاق ەلىن تاريح ساحناسىنا شىعارادى.
بۇل اقيقات تۇجىرىمدار ەل ۇكىمەتىنەن, بارلىق مەملەكەتتىك بيلىك قۇرىلىمدارى مەن ساياسي پارتيالاردان قازاق ءتىلىن جالپى قازاقستاندىق ورتاق قۇندىلىققا اينالدىرۋدا تالاپ ەتەدى. قازاق ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن ءبىر تۇتاس قاۋىم – قازاق ەلىنىڭ بەرىك تۇعىرى.
ءبىزدىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتىمىز, سوندىقتان ەلدەگى ۇلت وكىلدەرىن قازاق ەلى اتانۋعا بەيىمدەيتىن قادامدارعا ارنالۋى كەرەك. الاشتىڭ ءار ازاماتىنىڭ بويىندا ۇلتتىق سەزىم مەن رۋحقا سۋارىلعان باۋىرمالدىق قالىپتاسقانى ابزال. «ارقايسىمىزدى ەلدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتۋ ءۇشىن نە ىستەدىم؟» دەگەن ساۋال ءسات سايىن مازالايتىن بولسىن. لاۋازىم يەلەرى, حالىقتىڭ ءاربىر ەستى ازاماتى ۇلتتىق ادەبيەت پەن ونەردىڭ ۇلاعاتىنا قانىپ, سالت-داستۇرىنە سۋسىندايتىن جانە قۇرمەتتەيتىن دەڭگەيگە كوتەرىلۋى شارت. ءتۇيىپ ايتقاندا, جاقسى ماعىناسىنداعى ۇلتجاندىلىق پەن ۇلتتىق نامىس قاجەت.
الدان سمايىل,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
