كەلەشەككە بالتا شاباتىن كەسەل

وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى قانشالىقتى ءتيىمدى؟

نەگىزى ەلىمىزدە ناشاقورلىققا قارسى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ءجيى وتكىزىلىپ تۇرادى. جاستاردى ەسىرتكى ونىمدەرىنەن قورعاۋ, ونىڭ الدىن الۋ, كورىگى قىزعان كولەڭكەلى بيزنەس­پەن كۇرەس سىندى لوزۋنگتەرگە ابدەن كوز ۇيرەندى. جاسالعان جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە اناۋ ايتقانداي بولماي تۇر. «Google»-ءدى اقتارا قالساڭ, شىعا­تىن ستاتيستيكاعا دا ىشتەي كۇيىنە­سىڭ.

ماسەلەن, اقىل-ەسى ساۋ ادامدى ەسسىز كۇيگە ءتۇسىرىپ, ەسىرتىپ-ەلىرتەتىن سينتەتيكالىق ونىمگە بۇگىندە 20 مىڭعا جۋىق ادام قۇرساۋلى. ەڭ وكىنىشتىسى, ولاردىڭ 1 500-دەن استامى – ايەل, 100 شاقتىسى – بالا. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاۋەلدىلەر سانى رەسمي تىركەۋدەگىدەن الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. سەبەبى اپيىنعا اربالىپ, ماريحۋاناعا ماسايراعانداردىڭ كوبەيۋىنە مۇددەلى قىلمىستىق توپتار قالتاسىن قامپايتۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى ايلا-ءادىسىن مەملەكەتتىڭ جۇيەسىنە: سوت, پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر سالاسىنا سايكەستەندىرىپ ازىرلەيدى. ياعني بۇل قىلمىس پيراميدا سەكىلدى جۇمىس ىستەيدى. الدىمەن «ينەگە وتىرماساڭ بولدى, يىسكەپ كورگەن ناشاقورلىققا جاتپايدى» دەپ شىرماۋىققا تۇسىرەدى. شىندىعىندا ونىڭ ءدامىن ءبىر رەت تاتقان سوڭ, ادام سول كەسەلدىڭ تۇتقىنى بولىپ شىعا كەلەتىنىن اڭعارمايدى.

– بۇۇ ستاتيستيكاسىندا قازاقستان الەمدەگى ەسىرتكىنى تۇتىنۋشىلار سانى بويىنشا 8-ورىندا تۇر. ءتىپتى اۋعانستان مەن كولۋمبيا بۇل رەيتينگتە الدەقايدا تومەن ورنالاسقان. 2022 جىلى جاستار اراسىندا جاپپاي ساۋالناما وتكىزدىك. بۇدان ءبىز ناشاقورلىق جاسارىپ بارا جاتقانىن اڭعاردىق. 2019 جىلى ەسىرتكى تۇتىناتىن ادامنىڭ ورتاشا جاس پورترەتى 25 جاستاعى ەر ادام بولسا, 2022 جىلدىڭ ورتاشا تۇتىنۋشىسى 17 جاستاعى قىز بولدى. مەن ءوز كوزىممەن وڭالتۋ ورتا­لىق­تارىندا 13 پەن 15 جاس ارالى­عىن­داعى بالالاردىڭ سينتەتيكالىق ەسىرتكىدەن ەمدەلىپ جاتقانىن كوردىم, – دەدى «Esbol qory» توراعاسى جاندوس اقتاەۆ.

ول بۇل ورتالىقتاردا ەمدەلۋ­شى­لەر­دى تەكسەرۋدىڭ, ليتسەنزيالاۋدىڭ مەحانيزمى جەتىلمەگەنىن ايتتى.

– بۇل كەمشىلىكتى قونىشىنان باسىپ, كەي ادامدار وزدەرى «ويىنشىق» ورتالىق اشىپ, اۋرۋلاردى ەمدەۋدىن ورنىنا زيانىن تيگىزىپ جاتىر. سوندىقتان وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ تيىمدىلىك دەڭگەيى شامامەن 30% دەر ەدىم. ياعني 100 تاۋەلدى ادامدى 1 جىلدىق كۋرسقا جىبەرسەك, شامامەن تەك 30-ى باستاپقى 5 جىلدا قايتا تۇتىنبايدى. قالعان 70-ءى ورتالىقتان شىققان ساتتە-اق باياعى ادەتكە باسادى. دەمەك سالدارمەن ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا كوبىرەك ءمان بەرۋ كەرەك. ويتكەنى حالىقتى ەسىرتكىگە تاۋەلدى قىلۋ – بۇل پراگماتيكالىق بيزنەس. ماقساتى – ازاماتتارىمىزدى ءالسىز قىلىپ, ەسىرتكىدەن بودان جاساپ, مەملەكەتكە اسەر ەتۋ. وسىلايشا, ەگەمەندىككە, تۇتاس ۇلتتىڭ تاعدىرىنا بالتا شابۋ. ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردى ەمدەۋ, قىلمىسكەردى ىزدەۋ مەن ۇستاۋ قىرۋار قاراجاتتى تالاپ ەتەدى. تاۋەلدىلەر اقشا تابۋ ءۇشىن ۇرلىق پەن جەزوكشەلىككە بارىپ قوعامدىق ءتارتىپ پەن دەنساۋلىققا زيان كەلتىرەدى. ەسىرتكىنى ساتىپ الۋشىلار مەن ساتۋشىلار ءوز اقشاسىن كولەڭكەلى نارىققا سالىپ, ەكونوميكاعا كەرى اسەر ەتەدى. ودان قالدى, تاۋەلدىلەر وتباسىن قۇرا الماي, قۇندىلىقتار دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە زارداپ شەگەدى. سايكەسىنشە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتونىپ تۇرعان سوڭ, مەملەكەت اتالعان ماسەلەلەردى جۇيەلى شەشۋ ءۇشىن قارجى بولۋگە ءماجبۇر بولادى. ساراپشىلارىمىز پروفيلاكتيكاعا جۇمسالعان 1 دوللار مەملەكەتكە 120 دوللار ۇنەم بولاتىنىن ساناپ شىقتى. نەگى­زىندە بۇل قاراجات جاڭا جولدار مەن مەكتەپتەر اشۋعا, زاۋىت پەن فابريكالار سالۋعا جەتەر ەدى, – دەيدى ج.اقتاەۆ.

جاقىندا «Amanat» پارتياسى جانىنداعى ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋب­لي­كالىق كەڭەس وتىرىسىندا دا تاۋەل­دىلىكتى ەمدەۋ جانە پسيحيكالىق بۇزى­لىستارمەن كۇرەسۋ جاعدايى تالقى­لاندى. جيىندا مەديتسينالىق ليتسەنزياسى جوق, بىراق الەۋمەتتىك جانە پسيحولوگيالىق وڭالتۋ قىزمەتتەرىن كور­سەتەتىن جەكەمەنشىك ورتالىق­تاردىڭ پروبلەماسى كوتەرىلگەن ەدى. اشىق دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك, بۇگىندە ەلىمىزدە وسىنداي 66 ۇيىم بار.

– قازاقستاندا 20 وبلىستىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى, 83 قا­لا­لىق پسيحونەۆرولوگيالىق ورتا­­لىق جانە اۋداندىق اۋرۋحانالار جانىنداعى 207 پسيحولوگيالىق كومەك كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. ەلدە پسيحيكالىق اۋىتقۋلارعا بايلانىس­تى ديناميكالىق باقىلاۋدا 110 مىڭعا جۋىق ادام تۇر. ونىڭ ىشىندە 91 مىڭى – الكوگولگە, 18 مىڭنان استامى – ەسىرتكىگە تاۋەلدى. جەكەمەنشىك وڭالتۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەت ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, ليتسەنزيالاۋ تالاپتارىن ەنگىزۋ جانە الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق وڭالتۋدىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قاتاڭ ستاندارتتار ازىرلەۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بۇل ماسەلەنى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيستر­لىگىمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى نورما­تيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر ەنگىزۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر, – دەيدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان نۇرلىباەۆ.

ادەتتىڭ جاسىرىن كۇشى

«سەن» جانە «مەن» كىتابىنىڭ اۆتورى, ەلگە بەلگىلى كوۋچ ازامات سقاقوۆ «YouTube» پلاتفورماسىن­دا ميدىڭ مۇمكىندىكتەرى تۋراسىنداعى ءبىر پودكاس­تىندا كەز كەلگەن جاقسى نە جامان ادەت ادام ءوزىن سوعان سەن­دىرگەنىنىڭ, سانا-سەزىمىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاساتىنىن, قۇمار­لىققا ءورشي­تىنىن اشىپ ءتۇسىن­دىرىپ بەردى.

– ادەت – ەكى نەيروننىڭ اراسىنداعى بايلانىس. بىزدە شامامەن 100 ملرد نەيرون بار. سول نەيرونداردى ءبىر-بىرىنە جالعاۋ, ياعني ءبىر اقپارات ميدا تۇراقتاۋى ءۇشىن كۇش سالۋ قاجەت. ماسەلەن, ءبىر ادام ەكى جىل قاتارىنان ەنەرگەتيكالىق سۋسىن نە تەمەكى تۇتىندى دەلىك. العاش تەمەكى شەككەندە قانداي ەموتسيادا بولدى, كىممەن بىرگە كوردى دەگەن سەكىلدى فاكتورلار ونىڭ ءونىمدى تۇراقتى تۇتىنۋىنا, ادەت بولىپ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ءبىز ەكەۋمىز كەزدەسكەن سا­يىن تەمەكى شەكسەك, مەن كەلەسى جولى ءسىزدى كورگەن كەزدە, ميىمداعى تەمەكى تۋرالى نەيروندار بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستايدى. كەيدە ءتىپتى ونى كوڭىل كۇيمەن دە بايلانىستىرىپ قوياسىز. مىسالى, اشۋلانىپ تۇرساڭىز, تەمەكى تۇتىناسىز. بۇل ءجيى قايتالانا بەرگەن سايىن ميدا جاتتالىپ, اقپارات ورنىعا بەرەدى. سەبەبى تەمەكى مەن جوعارىدا اتالعان سەبەپتەر تىعىز بايلانىسىپ, نەيروندار ءوزارا قابىسىپ, تۇراقتاپ قالادى. سايكەسىنشە, ونى ەستە ساقتاۋعا مي كوپ ەنەرگيا جۇمسامايدى. ال مي كوپ نارسەنى ادەت قىلىپ العىسى كەلەدى. نەگە؟ ويتكەنى اعزانى قورعاۋ ءۇشىن ول ەڭ الدىمەن ەنەرگيانى ۇنەمدەۋگە بەيىم بولادى. شەشۋشى نە كۇردەلى كەزەڭدەردە جۇمسايمىن دەپ قور جيناقتاي بەرەدى. دەمەك قۇتىلۋدىڭ ءبىر عانا جولى – ميعا جاڭادان تاپسىرما بەرۋ. ال كەز كەلگەن اقپارات ميدا ورنىعۋى ءۇشىن 21-90 كۇن ارالىعى قاجەت, – دەيدى ا.سقاقوۆ.

كوپ پسيحولوگتەردىڭ دە ءسوزى وسىعان سايادى. دەمەك بىزگە عىلىمي دالەل­دەن­گەن ءارى ءتيىمدى پروفيلاكتيكا كەرەك. ء«بىز ەسىرتكىگە قارسىمىز» دەپ ۇرانداتىپ جاي عانا سپورتتىق شارالاردى وتكىزۋ ەندى ءتيىمسىز ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. بايقاپ قاراساق, بۇكىل وركەنيەتتى الەمدە تاۋەلدىلىكتىڭ الدىن الۋدا مەملەكەت ارنايى قوعامدىق ۇيىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى. ال بىزدە كەسەلمەن كۇرەستە بۇل جۇمىس تا قالىپتى ورلەمەي تۇرعان سىڭايلى.

– مەملەكەتتىك نە جەكەمەنشىك بولسىن, زاماناۋي تاۋەلدىلىكتەردى ەم­دەۋدىڭ ءبىر جولى عانا بار – پسيحولوگ-ادديكتولوگتەرمەن جۇمىس. بۇرىن ءدارى ەگىپ ەمدەسە, قازىر ادام­نىڭ سانا-سەزىمىمەن جۇمىس ىستەپ, تاۋەلدىلىكتى جەڭۋگە كومەك بەرەدى. بۇل – ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. الايدا قازاقستاندا ءالى دە ادديكتولوگ ماماندىعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جوق, سايكەسىنشە ەلىمىزدە شەتەلدىك مامانداردىڭ قاپتاپ كەتۋى دە ورىندى. ال ءبىز قازىر دەمەۋشىلەرسىز, قازاقستان حالقىن ناشاقورلىق پەن لۋدومانيا تاۋەلدىلىكتەرىنەن قورعاۋدا ءوز كۇشىمىزبەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ماسەلەن, جاساندى ينتەللەكت ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن «Mergen» اتتى كومپيۋتەرلىك باعدارلامانى جاساپ شىعاردىق. ول ينتەرنەتتەگى ۆيرۋستىق-ەسىرتكى كونتەنتىن تاۋىپ, بۇعاتتايدى. كۇنى بۇگىندە قوسىمشا ارقىلى 4 مىڭنان اسا ونلاين ەسىرتكى دۇكەنى بۇعاتتالدى. نەگىزى بۇل مەملەكەتكە ميللياردتاعان قارجىنى ۇنەمدەۋگە سەپتەسەتىن باعدارلاما. ونى ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن بىزگە تەك دەمەۋشىلەر قاجەت. استانا قالاسى بويىنشا ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ تسيفر­لى كارتاسىن دا جاسادىق. ول ارقىلى ءاربىر بەلسەندى ازامات كەز كەلگەن ەسىرتكى قىلمىسى تۋرالى شاعىمدى ءانونيمدى تۇردە بەرە الادى. ال ءبىز ونى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرىگىپ سارالايمىز. بۇل كارتانىڭ تيىمدىلىگى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى ىلگەرىلەتۋ عانا ەمەس, اناليز جاساي وتىرىپ, قالا­نىڭ ناقتى ايماقتارى قانداي الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى نەمەسە ءىس-شارالاردى قاجەت ەتەتىنىن كورسەتۋ. جوبا قاناتقاقتى رەجىمدە ەلىمىزدىڭ كەي ايماقتارىندا 10 اي بويى جۇمىس ىستەپ تۇر. الداعى ۋاقىتتا بارلىق ءوڭىردى قامتۋ جوسپاردا بار. جاقىندا اۋستريانىڭ ۆەنا قالاسىنداعى بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى زاتتارى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ (CND) 68-سەسسياسىنا قاتىسىپ, وتاندىق تاجىريبەنى تانىستىردىق. حالىقارالىق بايلانىستار ورناتتىق. بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى مەن قىلمىس باسقارماسى جاستار اراسىندا ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋدا الەمدىك ستاندارتتاردى ەنگىزدى. وسى ماڭىزدى قۇجاتتى قازاق تىلىنە اۋدارىپ جاتىرمىز, – دەيدى «Esbol qory» توراعاسى.

جازا جەڭىلدەي مە؟

جالپى, ادام ەسىرتكىنى نەمەسە سول تەكتەس زاتتى اسا ءىرى مولشەردە ساقتاپ, وتكىزبەكشى بولعان, دايىنداعان نەمەسە بۇل ارەكەتىن ادامدار توبىمەن ءسوز بايلاسىپ ىستەگەن نە قوعامدىق ورىندا, ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستى پايدالانىپ جاساعان بولسا, قىلمىستىق كودەكستىڭ 297-بابى 3-بولىگى بويىنشا سوتتالادى. جازا – 10-15 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ.

وسى ۇكىمنىڭ ىزىمەن 14-32 جاس ارا­لىعىنداعى جاستاردىڭ ەسىرتكى تاسى­مالىمەن 10-15 جىلعا قامالىپ جات­قانى قورقىنىشتى. بىرەۋلەر بۇل قادام­عا بىلمەستىكپەن بارادى, ال ەندى ءبىرى جۇمىس ىزدەپ ءجۇرىپ اككىلەردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ قالادى. ارينە, زاڭدى بىلمەۋ جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقار­مايدى. ءبارى دە مۇنىڭ پارقىن تۇسىنۋگە ءتيىس. بىراق قوعامدا بۇل جازا قاتاڭ دەگەندەر كوپ بولدى.

ارتىنشا, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ماجىلىستە جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ەسىرتكى تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ, ازىرلەندى. قۇجاتتا حالىقتىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, ەسىرتكى وتكىزۋمەن ءبىر رەت اينالىسىپ, ۇزاق جىلعا قامالعان ادامداردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتۋ جايى قاراستىرىلدى. تالقىلاۋ بارىسىندا بۇل ۇسىنىستى قولداماعاندار دا بولدى. مىسالى, دەپۋتات مۇرات ابەنوۆ: «بۇگىندە ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامدار ونسىزدا كوبەيىپ كەتتى, ال تاراتقان ادامداردىڭ جازاسىن جەڭىلدەتۋ ماسە­لەنى ۋشىقتىرىپ جىبەرەدى, ەسىرت­كىمەن كۇرەسكە كەسىرىن تيگىزەدى», دەپ ويىن اشىق جەتكىزدى. ءبىراز سىن-پىكىر ايتىلعان سوڭ زاڭ جوباسىنىڭ ماجى­لىستەگى ءبىرىنشى وقىلىمىنداعى نۇسقاسىندا جوعارىدا اتالعان باپقا وزگەرىس ەنبەي قالدى.

كەيىن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەسىرتكى قىلمىسىنا, ونى تۇتىنۋ­­شى­لار­دىڭ كوبەيۋىنە الاڭداۋ­­شىلىق ءبىل­دىرىپ, جاڭا قۇجات ازىرلەۋدى ناق­تى تاپسىردى. اراعا ۋاقىت سالىپ, تۇزەلىپ, 2024 جىلى 27 جەل­توقساندا پرەزيدەنت «ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بو­يىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. مىنە, بۇل زاڭ وتكەن ايدان باستاپ قانا كۇ­شىنە ەندى. وسىلايشا, ەسىرتكى قويىپ كەتۋشىلەرگە جازا جەڭىلدەتىلدى. باسا ءمان بەرەتىنى – قۇقىقبۇزۋشىلاردىڭ جاعدايى مەن جاسى ەسكەرىلەدى, ەگەر ولار زاڭدى العاش رەت بۇزعاندار بولسا, تۇسىنىستىكپەن قارالادى.

وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋ­لاپ, بولاشاعىنا بالتا شاباتىن دۇنيە­لەرمەن ۇزدىكسىز كۇرەس كەرەك-اق. سوندىقتان بۇل ەلىمىزگە قاجەت وزگەرىس­تەردىڭ تەك باسى دەسەك, الدا «ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىمەن كۇرەس» بويىنشا كەشەندى جوسپاردى تالقىلاۋ بار. «Esbol qory» توراعاسى جاندوس اقتاەۆ بۇل جولى مەملەكەت عىلىمي سارالانعان پروفيلاكتيكاعا كوبىرەك كوڭىل بولەدى دەگەن ۇمىتتە.