سالالىق ۇيىم جىلناماسى
سالالىق كاسىپوداقتىڭ 100 جىلدىعى ەل تاريحىنداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى بەلەسپەن – قازاقستانداعى كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىمەن قاتار اتاپ ءوتىلىپ جاتىر. بۇل – ەڭبەكشىل ەل تاريحىنىڭ تۇتاس ءبىر عاسىرلىق شەجىرەسىن عانا ەمەس, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى مەن قوعامدىق سانانىڭ ءوسۋ جولىن ايشىقتايتىن ايتۋلى كەزەڭ.
ەلىمىزدە كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى حح عاسىردىڭ باسىندا بوي كورسەتتى. 1905 جىلى قاراعاندى وبلىسىنداعى ۋسپەن مىس كەنىشىندە جۇمىسشىلار وداعى قۇرىلىپ, ول ەلىمىزدەگى العاشقى رەسمي كاسىپوداق ۇيىمى رەتىندە تانىلدى. بۇل تاريحي ءسات قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ۇيىمداسقان كۇشىنىڭ باستاماسى بولدى.
ول داۋىردە ەڭبەك جاعدايىنىڭ اۋىرلىعى مەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك جۇمىسشىلاردى بىرىگۋگە, ءوز قۇقىقتارى مەن كاسىبي مۇددەلەرىن قورعاۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەكونوميكالىق جانە تۇرمىستىق قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن ۇجىمداسا ارەكەت ەتۋدىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇستى. وسىلايشا, كاسىپوداق تەك ۇيىم ەمەس, ادىلەت جولىنداعى سەنىمدى قورعانعا اينالدى.
سالالىق كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ العاشقى ناقتى قادامدارى 1924 جىلدىڭ مامىر ايىندا وتكەن ءۇشىنشى رەسپۋبليكالىق كاسىپوداق كونفەرەنتسياسىندا كورىنىس تاپتى. بۇل جيىندا ەلدەگى كاسىپوداق قۇرىلىمىن دامىتۋ, ءتۇرلى سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن رەسپۋبليكالىق ۇيىمدار قۇرۋ ماسەلەسى قارالدى. اتاپ ايتقاندا, اعارتۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق كاسىپوداق كوميتەتىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
ەلىمىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى سالالىق كاسىپوداعىنىڭ رەسمي تاريحى 1925 جىلدىڭ 21-24 مامىرى ارالىعىندا قىزىلوردا قالاسىندا وتكەن قازاق اكسر-ءى اعارتۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ العاشقى سەزىنەن باستاۋ الادى. بۇل سەزد – اعارتۋ ءىسى ماماندارىنىڭ بىرىگىپ, ورتاق ماقسات جولىندا باس قوسقان تاريحي جيىنى عانا ەمەس, بولاشاق كاسىپوداقتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ماڭىزدى كەزەڭ.
بۇگىندە عاسىرلىق جولدى ارتقا تاستاعان ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ سالالىق كاسىپوداعى ۋاقىت كوشىنەن قالماي, زامان تالابىنا ساي جاڭارىپ, ۇستازدار مەن عىلىم وكىلدەرىنىڭ سەنىمدى تىرەگىنە اينالىپ وتىر.
كاسىپوداق عاسىرلىق تاريحىندا قۇندى تاجىريبەلەردى قالىپتاستىرىپ, سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەڭبەك قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا زور ۇلەس قوسىپ, ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن قوعامدىق ۇيىمعا اينالدى. كاسىپوداق قوزعالىسىنىڭ تۇتاستىعى مەن بىرلىگىن ساقتاپ, سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جۇمىستارى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ, ەلىمىزدەگى ەڭبەك نارىعىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ايشىقتى قادامدار اتقارىلدى. كەزىندە رەۆوليۋتسيالىق قارسىلىقتىڭ تىرەگى بولعان كاسىپوداقتار بۇگىندە ەڭبەك ادامىنىڭ ءۇنى مەن مۇددەسىن سىندارلى ديالوگ ارقىلى جەتكىزەتىن ىقپالدى قوعامدىق كۇشكە اينالدى. بۇل وزگەرىس – قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ, سوتسيومادەني ترانسفورماتسياسىنىڭ ناقتى كورسەتكىشى.
2024 جىلعى 26 ماۋسىمدا وتكەن سالالىق كاسىپوداقتىڭ كەزەكتى XV سەزى ۇيىم تاريحىنداعى ماڭىزدى بەلەستەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇل جيىندا كاسىپوداقتىڭ الداعى دامۋ ستراتەگياسى بەكىتىلىپ, قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى مەن ناقتى مىندەتتەرى ايقىندالدى.
كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ – باستى نازاردا
كاسىپوداق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قۇقىق قورعاۋ جۇمىسى, كاسىپوداق مۇشەلەرىن قورعاۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرى – وتىنىشتەرمەن جانە قۇقىقتىق كەڭەستەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن جۇيەلى جۇمىس. 2024 جىلى كاسىپوداققا 34 201 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوپ كوتەرىلگەن ماسەلە – ەڭبەكاقىعا قاتىستى (13 382 ءوتىنىش), ال 2 753 ءوتىنىش ەڭبەك جانە ۇجىمدىق شارتتاردىڭ ورىندالماۋىنا بايلانىستى بولدى.
قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ ىسىندە كاسىپوداقتىڭ كاسىبي زاڭگەرلەرى ۇلكەن ءرول اتقارادى. 2024 جىلى زاڭگەرلەر تاراپىنان ەڭبەك داۋلارىن شەشۋ, كەلىسۋ كوميسسيالارىنا قاتىسۋ, سوتقا دەيىنگى قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا 717 جاعداي تىركەلدى. سونىڭ ىشىندە 52 ءىس سوتقا جەتىپ, 24 زاڭسىز جۇمىستان بوساتىلعان كاسىپوداق مۇشەسى ءوز جۇمىس ورنىنا قايتا ورنالاستى.
قوعامدىق باقىلاۋ – قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ پارمەندى ءارى ءتيىمدى تەتىگى. 2024 جىلى كاسىپوداقتىڭ ارالاسۋىمەن ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ورىندالۋىنا 2 653 قوعامدىق باقىلاۋ شاراسى جۇرگىزىلىپ, 4 828 زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالدى. ولاردىڭ ىشىندە 1 355-ءى ەڭبەكاقى تولەۋگە, 1 419-ى ەڭبەك قاتىناستارىن رەسىمدەۋگە, 464-ءى جۇمىس جانە تىنىعۋ ۋاقىتىنا قاتىستى بولدى. جالپى قۇقىق بۇزۋشىلىق قۇرىلىمىندا ەڭبەك قاتىناستارىن راسىمدەۋ (29,4%), ەڭبەكاقى تولەۋ (28%) ءبىرىنشى ورىندا.
كاسىپوداقتىڭ قۇقىقتىق قىزمەتى ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجە دە بەرەدى. 2024 جىلى كاسىپوداق مۇشەلەرىنە زاڭسىز ۇستالعان نەمەسە تولەنبەگەن قاراجاتتىڭ جالپى كولەمى 759 740 904 تەڭگەنى قۇرادى. جالپى قۇقىقتىق قىزمەتتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى 2 355 423 388 تەڭگەگە جەتتى. بۇل – كاسىپوداقتىڭ ەڭبەك ادامىن قورعاۋداعى قارجىلاي تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن ماڭىزدى كورسەتكىش.
ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى – باسىم باعىت
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2025 جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» دەپ جاريالاۋى – ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە جانە ولاردىڭ قاۋىپسىز ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى باستاما. وسىعان وراي, سالالىق كاسىپوداق ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەكتى قورعاۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
بيىلعى 1 قاڭتارداعى مالىمەتكە سايكەس, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە كاسىپوداق قاتىسۋىمەن 8 305 وندىرىستىك كەڭەس قۇرىلدى. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 283 كەڭەسكە ارتىق, ياعني ەڭبەك ۇجىمدارىنداعى قاۋىپسىزدىك مادەنيەتى نىعايا ءتۇستى.
سونىمەن قاتار تەحنيكالىق ەڭبەك ينسپەكتورلارىنىڭ سانى ارتىپ, 2024 جىلى ولاردىڭ قاتارى 8 424 ادامعا جەتتى. ينسپەكتورلار مەن وندىرىستىك كەڭەستەردىڭ باستاماسىمەن 5 024 تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, 2 142 ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋى انىقتالدى. ونىڭ 1 920-سى جويىلىپ, ناقتى شارالار قابىلداندى.
ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋدا كاسىپوداق باستامالارى ناقتى ناتيجە بەرۋدە. تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن نىسانداردىڭ عيماراتتارى مەن قۇرىلىستارىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە. 2024 جىلى ولىممەن اياقتالعان جازاتايىم وقيعالار تىركەلمەگەنى – وڭ وزگەرىستەردىڭ ايعاعى. الايدا جاراقات الۋ جاعدايلارى (جەڭىل – 5, اۋىر – 23) ورىن العان, بۇل كاسىپوداق تاراپىنان الدىن الۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
الەۋمەتتىك ارىپتەستىك – ءتيىمدى تەتىك
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋدە كاسىپوداقتاردىڭ مەدياتيۆتى رولىنە ەرەكشە توقتالىپ: «كاسىپوداقتاردىڭ دانەكەرلىگى مەن مەدياتسيا ارقىلى ەڭبەككەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ تەڭ قۇقىلى ديالوگىنىڭ ارقاسىندا عانا ەڭبەك قاتىناستارىن ءتيىمدى رەتتەۋگە بولادى», دەدى.
بۇل قاعيدانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, سالالىق كاسىپوداق پەن وقۋ-اعارتۋ جانە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرى اراسىندا الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى سالالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتار الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن, سونداي-اق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ دە قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ باعىتىندا ناقتى مىندەتتەردى كوزدەيدى.
بۇگىندە كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ باستاماسىمەن ءارتۇرلى دەڭگەيدە (وبلىستىق – 21, قالالىق جانە اۋداندىق – 113) جانە ەڭبەك ۇجىمدارىندا 7 231 ۇجىمدىق شارت جاسالعان. بۇل قۇجاتتار ەڭبەككەرلەردىڭ جالاقىسى, ەڭبەك جاعدايى, الەۋمەتتىك قولداۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى ناقتى رەتتەيدى. كاسىپوداقتار ولاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, قاجەت بولسا, وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار بەرەدى.
تسيفرلىق ءداۋىر – جاڭا مىندەتتەر
قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپوداق قىزمەتى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە قادام باسىپ وتىر. جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار, ەڭبەك نارىعىنداعى وزگەرىستەر, تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىستەرى كاسىپوداقتان ءتيىمدى, جەدەل جانە اشىق جۇمىس ىستەۋدى تالاپ ەتەدى.
كاسىپوداق ۇيىمدارى قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, ەڭبەك داۋلارىنىڭ الدىن الۋ, كەلىسسوز مادەنيەتىن دامىتۋ, قوعامدىق باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى باعىتتاردى جاڭاشا كوزقاراسپەن قولعا الۋدا. ەڭ باستىسى – سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ادىلەتتى ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.
تسيفرلىق شەشىمدەر مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ – كاسىپوداق قىزمەتىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. بۇل – ۇيىم مەن كاسىپوداق مۇشەلەرى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا جول اشادى.
كاسىپوداقتىڭ بۇگىنگى قىزمەتى – تەك قۇقىقتىق كومەكپەن, ۇجىمدىق شارتتارمەن نەمەسە تەكسەرۋ اكتىلەرىمەن شەكتەلمەيتىن كەڭ اۋقىمدى جۇمىس. قوعامداعى ەڭبەك مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن, ادىلەتتى ەڭبەكاقى جۇيەسىن جەتىلدىرەتىن, جۇمىسشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى قوزعالىس.
تسيفرلىق ترانسفورماتسيا, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك پەن قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ – كاسىپوداقتىڭ الداعى جۇمىسىنىڭ جاڭا باعدارىن ايقىنداپ وتىر. بۇل – ەڭبەك ادامىنىڭ داۋىسى ەستىلۋى ءۇشىن, ادىلەت سالتانات قۇرۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ماڭىزدى بەتبۇرىس ەكەنى داۋسىز.
ايگۇل مۇقاشەۆا,
قازاقستاندىق وقۋ-اعارتۋ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم قىزمەتكەرلەرى سالالىق كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى
