تۇلعالار تولعانىسى
الەمدە تاڭعالارلىق وقيعالار بولىپ جاتىر. كوزى كەيدە ءتۇسىپ, كەيدە تۇسپەيتىن كەرەناۋ دۇنيەنىڭ قاس-قاباعى تۇزەلە باستاعانداي. بىرازعا دەيىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن بالعىن تاۋەلسىزدىكتەردىڭ بىرەۋىنىڭ باسشىسىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كەزەكتەن تىس جيىلعان سامميتىنە قاتىناسۋشىلار اڭساپ جۇرگەن باۋىرلارىن كورگەندەي قۇشاق جايا قارسى الدى. قاقىرايما ساحنادا قاز-قاتار تىزىلگەن پرەزيدەنتتەر اراسىنان قاق ورتادان, قابىلداۋشى ەلدىڭ قوناقجاي باسشىسىنىڭ قاسىنان ورىن ۇسىندى. ايتۋلى ساياساتكەرلەرگە عانا لايىق دەپ سانالعان سىيلىق تابىستادى.
اتىشۋلى باتىس كورەر كوزگە وزگەرەيىن دەپتى. ەۋروپانىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمىنا جاس تاۋەلسىز مەملەكەت توراعالىق ەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ باس تاعىن قيىر شىعىستىڭ وكىلى يەلەندى. جان-جاقتان جيىلعان ءار الۋان قوناقتاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ جۇرگەن مەيماندوس مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى دە كوپ كورىپ, كوز ۇيرەنىپ قالعان “سەم اعايعا” ۇقسامايدى. ارشىنداي باسىپ, الدىڭنان شىعىپ, حالىڭدى سۇراپ, ءۇيىرىلىپ تۇر. ء“بارى دە ءتور يەسىنىڭ قالاي امانداسقانىنان اڭعارىلادى”, – دەيدى كوپ كورگەندەر. دۇنيەنىڭ سالەمى تۇزەلىپ قالعانىن اڭعارتقىسى كەلگەندەي ءبىر جاعىمدى وقيعاعا ەكىنشىسى ۇلاستى. ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ باسشىلىق ەتۋى حالىقارالىق ساياساتتاعى ايتۋلى قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانا باستادى. جيىرما جىلداي جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ءسىڭىرگەن ازياداعى سەنىمدىلىك احۋالدى نىعايتۋ باستاماسى جيىرما ەكى ەلدىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى رەتىندە باعالانا باستادى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تىزگىنى قولعا ءتيدى. الدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ توراعالىعى كۇتىپ تۇر.
لايىم, وسى باعىتىنان جاڭىلدىرماعاي!
ءيا, جارتىسى جالتاڭداپ, جارتىسى تالتاڭداپ ۇيرەنگەن دۇنيەدە سىرتتاي بەدىرەمەي, ىشتەي كۇدىرەمەي, الىس-جاقىن, ۇلكەن-كىشى, اق ءتۇستى-قارا ءتۇستى دەپ بولىنبەي, يىقتاسىپ وتىرا قالىپ, اقىلداسىپ-ماقۇلداساتىن احۋال تۋىپتى.
ويىڭا وسىندايدا قاي-قايداعىلار ورالادى ەكەن! كوز الدىڭنان كولكەشتەپ نەشە قيلى كورىنىستەر وتەدى. سوڭعى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ باسىمىزدان نەلەر كەلىپ, نەلەر كەتپەدى؟ بيەنىڭ بوتالاپ, تۇيەنىڭ ق ۇلىنداعانىنان باسقانىڭ ءبارىن كوردىك. انشەيىندە “حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى”, ء“جۇز ءتىلدىڭ پلانەتاسى” دەپ قوش-قوشتاي ءجۇرىپ, ءبىر-اق كۇندە ء“اي, كاپىر” اتاندىق. جازعانىمىز – جۇرتپەن بىردەي ەكەندىگىمىزگە سەنىم تالاپ ەتكەندىگىمىز. ايتۋلارىنا قاراعاندا, كۇنى كەشەگى پەرىشتەلەر جايلاعان پەيىش ولكەگە ءبىر تۇندە پەرىلەر قاپتاپ كەتكەندەي. ورتالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ايتىپ-جازىپ جاتقاندارىنان توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. “تاقتىم كىنا, جاقتىم كۇيە!” – دەپ دۇربەلەڭ دۇنيەنى دۇبىرلەتتى دە جىبەردى.
مۇنىڭ ءبارى بۇرىنعى جۇيەنىڭ قىر-سىرىن تۇگەل تانىتتى. الداپ-سۋلاپ ءتورىڭە وزىپ, تۇگەل جايلاپ العان سوڭ, ء“ۇي مەنىكى, ءجونىڭدى تاپتىڭ” كەرىن كەلتىردى. ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەيبىت قازاقستاندى كىسىدەن كىسى قورقاتىن جاپپاي سەنىمسىزدىك ايماعىنا اينالدىرىپ, ءوز كەلەشەگىڭنەن ءۇمىت ۇزدىرگىسى كەلدى. ءسويتىپ, كەڭەس حالىقتارىنىڭ قاي-قايسىسىن دا دەموكراتيالانۋ ۇدەرىسى تۇتاندىرا باستاعان ءۇمىت ۇشقىندارىن قايتادان قاران سۋعا الدىرعىسى كەلدى. بۇرىنعى وپتيميزممەن ءبىرجولاتا قوشتاسىپ, قايتادان جاسقانا جالتاقتايتىن پەسسيميزمگە تۇسىرگىسى كەلدى. وزگەرىستەردەن وڭ دامەلىلەر كۇتكەن ءور ۇرپاق ول دەگەنگە بولمادى.
وسىنداي جاعدايدا رەسپۋبليكاعا جىبەرىلگەن كولدەنەڭ باسشىدا قانداي بەدەل قالماقشى؟! قوعامدى كەۋلەپ العان قايتا قۇرۋ يدەياسى دا بوي بەرمەي بارا جاتتى. سول جاعدايدا ءبىرجولاتا جوعالتتىق پا دەگەن ءۇمىت ساۋلەسى جالت ەتە قالدى. ول كەزدەگى اۋىرتپالىقتاردان اتان تۇيەنىڭ بەلى شويىرىلاتىنداي. ەڭ قاتەرلىسى – اتتاي وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ تابان جۇرتىنا اياق استىنان سەنىم كورسەتىلمەۋى ەدى. بىراق, بۇل دا بۇرىن-سوڭدى كورمەي جۇرگەن قۇقايىمىز ەمەس-ءتى. الايدا, بۇل جولعىنىڭ قابىرعاعا قاتتى باتار ءجونى بار ەدى. الماتىداعى جەلتوقسان وقيعالارىنان كەيىن وداقتىق باسپاسوزدە ۇلتتىق قاتىناستار ءۇستى-ءۇستىنە ءسوز بولا باستاعان-دى. 1989 جىلى ءبۇكىلوداقتىق ساناق وتكىزىلگەن-ءدى. بايىرعى حالىقتىڭ سانى ارمەنيادا – 93,3; ءازىربايجاندا – 82,6; رەسەيدە – 73,6; بەلارۋستە – 78,1; ۋكراينادا – 72,8; تۇركىمەنستاندا – 71,8; گرۋزيادا – 70,2; وزبەكستاندا – 68,7; مولدوۆادا – 64,4; تاجىكستاندا – 62,2; ەستونيادا – 61,7; قىرعىزستاندا – 52,4; لاتۆيادا – 52,1; قازاقستاندا – 39,7 پايىز قۇرايدى ەكەن. بۇل جەتپىس جىل بويى ادەيى جۇرگىزىلىپ كەلگەن ءازازىل ساياساتتىڭ سالدارى ەدى. جەر باياعىسىنشا اتانعانىمەن, ەلدى قالاعان دەموگرافيالىق باعىتقا وزگەرتە ءتۇسۋ وسىعان اكەلىپ ۇرىندىرعان-دى. بايىرعى حالىقتىڭ ءوزى ءتول سيپاتىنان ايىرىلىپ قالعان-دى. ونسىز دا ماي ىشكەندەي بولىپ, كوكىرەگى كىلكىپ وتىرعان حالىق سول كەزدەگى دەموكراتيالانۋ ۇدەرىسىنە ءارى ۇمىتتەنە, ءارى ۇرەيلەنە كوز تىگەر ەدى. رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ بايىرعى حالىق وكىلىنەن قويىلماۋى قاتتى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ ەدى.
مىنە, سونداي جاعدايدا سيتۋاتسيانىڭ وقىس وزگەرۋى كوڭىلدەگى كۇدىكتى ءبىرجولاتا سەرگىتە المادى. ول ءۇشىن قالىپتاسىپ وتىرعان ءدۇدامال احۋالدىڭ العىشارتتارى اتىمەن وزگەرۋى كەرەك ەدى. الايدا, رەسپۋبليكانىڭ باسشىلىعىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كەلۋى قارا بۇلتتىڭ اراسىنان جارقىراپ كۇن شىققانداي ايتا قالارلىق سەرپىن تۋعىزدى. ءۇمىت بارىنەن دە كەيىن ولەدى عوي. ۇرەيلەنەتىنىمىز – ب ۇلىنگەن ەلدەن بۇلدىرگى المايتىنداي بولىپ ازىپ-توزعان رەسپۋبليكامىزدا جۋىق ارادا جونگە ءتۇسىپ, كوڭىلدەن شىعارا قوياتىنداي ەشتەڭە كورىنبەيتىن ەدى. ءبارىنىڭ دە كەنەۋى كەتىپ قالعان-دى.
جالپى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا بىردەڭە تۇزەلە قويادى دەپ ويلاۋ قيىن ەدى. كەتەشەك قوعام ءبارىبىر تۇزەلمەيتىنىن كۇننەن-كۇنگە سەندىرىپ كەلە جاتىر ەدى. بىراق ءۇمىتسىز سايتان دەگەن عوي. ءبارى دە وڭالىپ, ءبارى دە جوندەلىپ كەتەتىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. ونداي قىسىر قيالعا الدانا تۇرۋعا دا ءبىراز ۋاقىت سارپ ەتىلدى. ءسوتسياليزمدى ىزگىلەندىرەمىز دەپ, بوسقا ارام تەر بولدىق. كوبەسى سوگىلگەن كونە دۇنيە ونداي جاماپ-جاسقاۋعا شىداس بەرمەدى. ءتىن-تىنىمەن سەتىنەپ كەتە باردى. الايدا, عاسىرلاپ اڭساپ, جەتپىس جىل بويى شاما-شارقىن ابدەن كورسەتكەن تۇلكى قۇرساق سوتسياليزم بۇرىن-سوڭدى كاپيتاليزممەن تاباقتاس بولىپ كورمەگەن ءبىزدىڭ قاۋىمعا ءبىراز “جاقسىلىعىن” ءسىڭىرىپ قالعانداي ەكەن. قايدا بارساڭ دا, قارعا ادىم جەر مۇڭ بولىپ, قارالاي ومالىپ وتىرعانىڭ. تاپتىق تەكەتىرەستىڭ ءسىلتىسىن ءون بويىنا اياماي سىڭىرگەن ساركەمىك سانا دا تاپجىلتار ەمەس. “بەرەرىمىز – مىناۋ, ۇسىنارىمىز – اناۋ” دەپ, قانشا قاقساعانىڭىزبەن, كوڭىلىمىز ءبىر ءتۇرلى قوبالجۋىن قويمايدى. بىرەۋىن تالاي جەردە قولبايلاۋ جاساپ, تالاي مىسىڭدى قۇرتسا دا, قيمايسىڭ. ەكىنشىسى جايىندا تۋعالى ەستىپ كەلە جاتقان “الەۋمەتتىك تەكەتىرەستىڭ الەۋلايىمى” قۇلاعىڭدا ابدەن قوناقتاپ قالىپتى. ءتىپتى ءىشىڭ جىلىمايدى. ونىڭ ۇستىنە, وتپەلى كەزەڭدە ءبىردى بىرگە ۇرىپ, وڭدى-سولدى ساپىرىلىستىرىپ باعاتىن سۇعاناقتىق پەن پىسىقايلىق تا جۇرەگىڭدى اينىتادى.
ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا جاڭا باسشىلىق قىزمەتىنە, مىنە, وسىنداي وينامالى كەزەڭدە كىرىسىپ كەتتى. ءۇمىت امپليتۋداسى تىم شورت كەسپە شولاق تا, كۇدىك امپليتۋداسىن كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىك شۇبالتا ۇزارتىپ جىبەرەتىن. مۇنداي جاعدايدا ەل بيلىگىن قولعا الۋ, جول ايرىعىندا نە ىستەرىن بىلمەي ءيىرىلىپ تۇرعان اڭىرۋلى حالىقتىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىنا جاۋاپ بەرەيىن دەپ تاۋەكەل ەتۋ – ناعىز ج ۇلىن جۇتقاندىق ەدى. بىراق, ءبىزدىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونداي كوزسىز باتىرلىققا بارا الدى.
تالاي تاريحي كاتاكليزمدەردى كورە-كورە اۋىزى كۇيىپ قالعان قازاقستان سياقتى قاۋىمنىڭ قىل بۇيداسىن كەز كەلگەن كولدەنەڭ كەرۋەننىڭ قۇيىسقانىنا تىركەپ قويىپ, وزگەنىڭ ء“ايت-شۋىنە” ۇيرەنشىكتى داعدىمەن قۇر بوسقا يزەڭدەپ قويىپ, سالپاقتاي بەرۋگە بولار ەدى. نازارباەۆقا كەلگەندە زامان اتىمەن وزگەرىپ كەتتى. ەندىگى جەردە بيلىكتى تەك كورسەتىلگەن سەنىم رەتىندە عانا قاراستىرۋ تىم ازدىق ەتەتىن بولدى. ول كۇنبە كۇن كۇش-جىگەرىڭدى سىنايتىن ۇزدىكسىز ەمتيحانعا اينالدى. ونداعى جالعىز ساراپشى – حالىق. وعان دا ءومىر ۇيرەتەدى, ءومىر كوندىكتىرەدى. ءومىر سوقتالاندىرادى. وڭ مەن سولدى, جاقسى مەن جاماندى, باياندى مەن بايانسىزدى سارالاي بىلۋگە ۇيرەتەدى. سونىڭ بارىنە شىداپ, بايىپپەن بارلاپ, اياق استى وزگەرىستەرگە يكەمدىلىك تانىتىپ, وزىڭمەن بىرگە قوعامدى دا شىڭداي بەرۋ دەموكراتيا جولىنا العاش ءتۇسكەندەردىڭ قاي-قايسىسىنا بولسا دا ازەلگى ءۇردىس بولسا كەرەك. قايتا قۇرۋ دابىرىعى ۇلعايا ءتۇستى. قاي باسشىنىڭ دا شيراي ءتۇسۋى تالاپ ەتىلدى. نازارباەۆتىڭ باسىندا اۋەلدەن دە بوسبەلبەۋلىك جوق بولىپ شىقتى. كەلە سالا ىسكە كىرىستى. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اتىشۋلى پلەنۋمىنىڭ قاعيدالارىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى. بۇل ول كەزدەگى بىردەن-ءبىر ۇرىمتال شەشىم ەدى. مۇنسىز قازاقستاندى شامالى ۋاقىتتا سەنىم كەڭىستىگىنە اينالدىرا المايتىنسىڭ. حالىق قامىن قانشا ويلاعانىڭمەن, كەشەگى جيرەنىشتى ايىپتاۋلار ادىمىڭدى اشتىرماس ەدى. وتىرساڭ وپاق, تۇرساڭ سوپاق كۇيىڭدە قالا بەرەر ەدىڭ. العاشقى كەزدە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل قارەكەتىن سان-ساققا جۇگىرتۋشىلەر تابىلدى. كەيبىر ورتالىق باسىلىمدار بۇل ۇلتشىلدىقتىڭ قايتا جاندانۋى دەپ بايبالامدادى. كادر ساياساتىندا داعدىلى “پايىزشىلدىق” قايتا باس كوتەردى.
الايدا, كەڭەستەر وداعىن كەۋلەپ الىپ بارا جاتقان ۇلتارالىق قاقتىعىستاردان بويىن اۋلاق ۇستاعان قازاقستان ەدى. اۋەلدە قانداي سەبەپپەن كەلىپ قالماسىن مەيلى, قاي ازاماتتى دا بوتەنسىرەتپەۋ, ونى رەسپۋبليكادا ىستەلىپ جاتقان ىستەردىڭ بىردەن-ءبىر تىلەۋقورى سەزىندىرەتىندەي ەتۋ – يدەولوگيالىق قىزمەتتىڭ باستى كريتەريلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەسەپتەلدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرىلتايى ساياسي باستاماشىلدىقتىڭ ورتالىقتان شەت ايماقتارعا, جوعارعى جاقتان تومەنگى قاباتتارعا بىرتىندەپ اۋىسا باستاعانىن بايقاتتى. بۇل كورەر كوزگە كورىنىپ تۇرعان شىندىق ەدى.
سونداي قوعامدى پالەن جىل قاتارىنان جايلاپ العان ساياسي ءپوپۋليزمنىڭ دە تىم اسقىنىپ تۇرعان تۇسى ەدى. جاپپاي كەۋدەمسوقتىق كەزىندە دە شىن تالانتتار كوزگە ىلىنبەي قالمايدى. قازاقستاننان بارعان دەلەگاتسيا قۇرامىنا جۇرت ايرىقشا كوز تىكتى. كەشە عانا باسشى بولاتىن ادام تابا الماي, ايدالادان ادام شاقىرتقان رەسپۋبليكانىڭ كادرلىق احۋالىن جۇرتشىلىق ءوز كوزدەرىمەن كورە باستادى. قايتا-قايتا سۋىرىلىپ سويلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ديپلوماتيالىق تالانتى دەپۋتاتتاردىڭ كوزىنە بىردەن ءتۇستى. سول كەزدەگى شىتىرمانى مەن شىرعالاڭى كوپ ماسەلەلەردى قارايتىن جەدەل توپتاردىڭ باسشىلىعىنا ءدايىم سول اتالدى. ءسويتىپ, ونى كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرىلتايى ساياسات ساحناسىندا الدىڭعى لەككە الىپ شىقتى.
قازاقستاندا باسشىلىقتىڭ وزگەرۋى باسقالار ءۇشىن ادىلەتتىڭ قالپىنا كەلۋى بولىپ كورىندى. ال ءبىز ءۇشىن وتە دەر كەزىندە, ءوز تاعدىرىمىزدى بەلگىلەيتىن سىن ساعاتتا ىستەلگەن ءساتتى قادام بولدى. ەڭ ومىرشەڭ ماسەلەلەر شەشىلەر تۇستا ستراتەگيالىق رەسۋرستارىمىزدى بوسقا سارپ ەتىپ الامىز با دەگەن كۇدىگىمىز سەيىلدى. ءبىز ءۇشىن ەڭ وزەكتىسى – ءوز بولاشاعىمىز ەدى. ءتول ۇرپاعىمىزدىڭ جاقسى تانىلعان وكىلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىققا كەلۋىنە جۇرتشىلىقتىڭ كوبى قۋاندى. جۇمىسشىلار ورتاسىنان شىعىپ, قۇرىشپەن بىرگە قايناپ وسكەن قازاق جىگىتىن ەشكىم بوتەنسىنبەدى. بۇل تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەن ۇدەرىستەردىڭ جەمىستى ورىستەۋىنە شەشۋشى ىقپال ەتە العان ادامدىق فاكتور ەدى.
قازاقستاندا ساياسي وزگەرىستەر قارقىنداي ءتۇستى. كوپ رەتتە وداقتا شەشىلەتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ الدىن الىپ وتىردىق. كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكا ءوز جوعارعى كەڭەسىن سايلايتىن بولدى. تۇڭعىش رەت بالامالى نەگىزدە كانديداتتار ۇسىنىلاتىن بولدى. وعان پارتيا, كاسىپوداق, كومسومول, قوعامدىق ۇيىمدار قاتىستى. جۇرتشىلىق بەلسەندىلىگى تىم جوعارى ەدى.
ءساۋىردىڭ اياعىنا قاراي جاڭا سايلانعان جوعارعى كەڭەس باس قوستى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جيىلعان قاۋىمدى شولىپ, سايلاۋشى قاۋىمنىڭ ەلەگىنەن وتكەندەردى كوردىك. جاڭا پارلامەنت ەڭ الدىمەن پرەزيدەنتتىك بيلىككە كوشۋدى زاڭداستىردى. ەلدەگى ساياسي بيلىكتى بىرتىندەپ, پارتيانىڭ قولىنان الىپ, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنا بەرۋدى جۇزەگە اسىردى. ءبىر جاعىنان, وداقتىق شارتتى جاڭارتۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىناساتىن وكىلدەر جىبەرىلسە, ەكىنشى جاعىنان, ەگەمەندىك تۋرالى مالىمدەمەنى ازىرلەيتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ ساياسي كەمەسى ۋاقىت مۇحيتىندا اسقان ابايشىلدىقپەن ءجۇزىپ كەلە جاتتى. ويتكەنى, از-اق مەرزىم بۇرىن كەڭەستەر وداعىنىڭ باسشىلىعى ول جۇزەتىن الىپ شىعاناقتى كەرەك كەزىندە قاتەرلى قوپارىلىس ايماعىنا اينالدىرا سالۋعا نە كەرەكتىڭ ءبارىن ارتىعىمەن جاساپ ءۇلگەرگەن-ءدى. ەندى سول ايماقتى وزگەرىپ جاتقان ۋاقىت تالاپتارىنا ساي ءۇمىت, ءتىپتى سەنىم ايماعىنا اينالدىرا ءبىلۋ مىندەتى تۇردى.
مەنىڭ ۇستەلىمدە سارعايىپ كەتكەن ەسكى قۇجات جاتىر. “قازاق سسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” مالىمدەمەنىڭ داۋىسقا قويىلعان نۇسقاسى. سوعان قاراپ وتىرسام, ءار باپتىڭ قابىلدانۋى قانشالىقتى كۇشكە تۇسكەنى كوز الدىما كەلەدى. ارقايسىسىنىڭ تۇسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نەشە رەت ورنىنان كوتەرىلىپ, نەشە رەت اسقىنا قىزىپ تۇرعان ديسكۋسسيا الاڭىن ساباسىنا ءتۇسىرىپ, رايىنان قايتارىپ وتىردى. بۇل تاريحي قۇجاتتىڭ ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزدا قانشالىقتا ماڭىزى بار ەكەندىگىنە كەلەسى 1991 جىلعى تامىز وقيعالارىنىڭ تۇسىندا بارشامىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. سەمەي پوليگونىن جابۋدا دا نەگىزگى تىلگە تيەك سول بولدى.
ەندى رەفورمانىڭ تاعدىرى ورتالىقتان وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قولىنا كوشتى. ن.ءا.نازارباەۆ سول جىلعى 20 تامىزداعى مالىمدەمەسىندە قازاقستان اۋماعىندا توتەنشە جاعداي ەنگىزىلمەيتىنىن, ەلدەگى وكىمەت بيلىگى قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا مەن كونستيتۋتسياعا سايكەس تولىعىمەن كەڭەس ورىندارىنىڭ قولىنا كوشەتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, 1990 جىلعى ۇلكەن ايتىس-تارتىسپەن جاريالانعان ەگەمەندىگىمىز تاريحي ماڭىزدى قۇجات ەكەندىگىن تۇڭعىش رەت ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 1990 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى جينالىسىنا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ جوعارعى كەڭەستەرىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. كسرو جانە وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاريالادى. وندا تامىزداعى مەملەكەتتىك توڭكەرىس سالدارىنان ەگەمەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى جاڭا وداقتىق قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى بۇزىلدى, مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدى اپات شەگىنە اكەلىپ قويدى دەپ باعالاندى. ەگەمەندى مەملەكەتتەر وداعى تۋرالى شارتتى ازىرلەپ, وعان بارلىق تىلەك ءبىلدىرۋشى رەسپۋبليكالار قول قويىپ, قاجەت دەپ تانىلىپ, شۇعىل تۇردە ەكونوميكالىق وداق جاساسۋ, ازاماتتاردىڭ ۇلتىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە, پارتياعا مۇشەلىگىنە جانە ساياسي كوزقاراستارىنا قاراماستان ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, سونداي-اق سانى از ۇلتتاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن مالىمدەمە قابىلداۋ, وتپەلى كەزەڭدە وداقتىق مەملەكەتتىك قىزمەتتى ورىنداۋ ءۇشىن تەڭ وكىلەتتىلىك قاعيداسى بويىنشا مەملەكەتتىك كەڭەس, حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى, ۋاقىتشا رەسپۋبليكاارالىق ورتالىق ەكونوميكالىق كوميتەت قۇرۋ ۇسىنىلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان ەگەمەن رەسپۋبليكالاردى حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىسى دەپ تانۋ جونىندە ماسەلە قاراۋ سۇرالدى.
قۇرىلتاي ن.ءا.نازارباەۆ بايانداعان مالىمدەمەنى, نەگىزىنەن, ماقۇلدادى. قابىلدانعان قاۋلىدا: “ەگەمەن مەملەكەتتەر وداعى تۋرالى شارتتى ازىرلەۋ جانە وعان قول قويۋ جەدەلدەتىلىپ, بۇل شارتتا ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ وداققا قاتىسۋىنىڭ ءتۇرىن دەربەس ايقىنداي الادى. جاڭا وداق مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى, ادامدار مەن حالىقتار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن دەموكراتيا قاعيدالارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس”, – دەپ كورسەتىلدى. بۇل – كسرو-نىڭ داۋرەنى ءوتتى دەگەن ءسوز ەدى. بۇدان ەكى كۇن بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى بۇرىنعى وداققا باعىنعان كاسىپورىندار مەن ۇجىمداردى وزىمىزگە باعىندىرۋ, قازاقستانداعى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ دەربەستىگى, التىن قورىن جانە الماس قورىن قۇرۋ تۋرالى جارلىقتارىن شىعارىپ تا قويىپ ەدى. سول كۇندەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن كۇندەرى ەدى. كوپ ۇزاماي قىرعىز دەلەگاتسياسىمەن بالكوندا ءماجىلىستەسىپ وتىرعان قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قاسىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى دە كەلىپ قوسىلدى. دۇنيە الەم تاپىرىق بولىپ جاتسا دا, ءجۇرىس-تۇرىسى نىق, ءسوزى تىڭ. ەمىن-ەركىن ءجۇردى.
الماتىدا قاۋىرت جۇمىستار كۇتىپ تۇر ەكەن. توعىزىنشى قىركۇيەكتە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ توتەنشە قۇرىلتايى ءوتتى. قۇرىلتايعا دەيىن 19 وبكومنىڭ بەسەۋى عانا پارتيانى تاراتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. تەك ەكەۋى ءوز قىزمەتىن دوعارعان. 46 قالالىق كوميتەتتەردىڭ تەك ەكەۋى ءوز ۇيىمدارىن تاراتىپ, تەك بىرەۋى قىزمەتىن تىيعان. 224 اۋداندىق كوميتەتتىڭ تەك 24-ءى عانا تاراتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, بەسەۋى عانا قىزمەتىن توقتاتقان. تۇسكە دەيىنگى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى جەلىسى دەلەگاتتاردىڭ كوپشىلىگىندە پارتيانى ساقتاپ قالۋدان باسقا اماناتتار جوقتىعىن, باسقاداي شەشىمگە قوسىلمايتىندىقتارىن مالىمدەۋ بولدى. ءتۇس اۋا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوز سويلەدى. ء“بىراۋىزدىلىق ءتىنى” سەتىنەيىن دەدى. ساياسي سالعىلاس بىرتە-بىرتە سايابىرسىدى. قۇرىلتاي كوكپ-دەن ءبولىنىپ شىعىپ, سوتسياليستىك پارتيا قۇردى. بۇل – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ىرگەلى بەتبۇرىس ەدى. جوعارعى دارەجەلى جولاۋشىلار دا اعىلىپ كەتتى. توكيوعا ۇشىپ بارا جاتقان م.تەتچەر ن.ءا.نازارباەۆپەن سويلەسۋگە ادەيى ايالدادى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.بەيكەر زايىبىمەن ارنايى ساپارمەن كەلدى. سەگىز مەملەكەتتىڭ باسشىلارى الماتىدا ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويدى. تامىزدىڭ تاۋقىمەتتى كۇندەرى پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ پارمەندىلىگىن بايقاتتى. بۇكىل حالىقتىڭ سەنىم مانداتى بەرىلمەسە, ورتالىق ساياسي تۇلعا ءارى-ءسارى كۇشتەردىڭ قولىنداعى ساياسي قۋىرشاققا اينالىپ كەتەدى ەكەن. بۇل ماسەلە كەيىن جوعارعى كەڭەستە تالقىلاندى.
1 جەلتوقساندا بۇكىلحالىقتىق تىكەلەي داۋىس بەرۋمەن پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزەتىن بولدى. 10 جەلتوقساندا پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىستى. رەسپۋبليكا سارايىنداعى سالتانات ءۇش عاسىردان سوڭ ورالعان ساياسي دەربەستىكتىڭ الدىنداعى شاق ەدى. جاڭا عانا انت قابىلداپ, اق كيىز ۇستىنە كوتەرىلگەن پرەزيدەنتكە تۇڭعىش تىلەك ايتۋ ماعان تاپسىرىلدى. اۋزىما قۇداي سالدى ما: “ويداعىمىز بولدى. ورتامىز تولدى. توبەدەگى كەلدى. تورەلەسكەندە دە رەنجيتىن رەتىمىز جوق. تەك ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي. اق جولدىڭ الدىندامىز. ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندەمىز”, – دەپپىن.
ءيا, راسىندا دا, ول كۇندەرى ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندە ەدىك. ەكى كۇن عانا بۇرىن رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس باسشىلارى ءبىر كەزدە وزدەرى قۇرعان كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىن تاراتتى. سونى سەزگەن بويدا اشحابادتا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باسشىلارى كەزدەسىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ قاجەت دەپ تاپتى.
جاڭا تاعدىرىمىزدىڭ التىن ارقاۋى بولىپ تابىلاتىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” زاڭىن قابىلدايتىن كۇن دە تۋدى. جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى سۇلتان سارتاەۆتىڭ قىسقاشا بايانداماسىنان كەيىن ساۋالدار قارشا بورادى. “كىمنەن جانە نەدەن تاۋەلسىز بولماقپىز؟ جەتپىس جىل بويى جەلكەلەپ كەلگەن رەسەيلىك يمپەريا ۇلگىسى بويىنشا قازاق يمپەرياسىن قۇرۋعا ارەكەتتەنىپ جاتقان جوقپىز با؟” ء“بىزدىڭ پارلامەنتىمىز تاعدىر-تالابىن شەشەتىن كۇردەلى ماسەلەلەردى تەزدەتۋگە نەگە قۇمار؟ ءبىز مۇندا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى ماسەلەسىن شەشەمىز, ەرتەڭ 17 ميلليون ادامنىڭ باقانداي جارتىسى باسقا جات مەملەكەتتە قالىپ قويماي ما؟ مۇنىڭ سالماعىن ارتتىرۋ, ەلەۋلى ەكەنىن ايعاقتاۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزگەن ابزال ەمەس پە؟”.
ۇشەۋى دە ءمىردىڭ وعىنداي ساۋال ەدى. ول كۇنگى ساۋالداردىڭ قاي-قايسىسى دا قاپىسىز ويلاپ-پىشىلگەن-ءدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ول كۇندەرى اۋا رايىنىڭ قانداي ەكەندىگىن قاپىسىز اڭعارا بەرۋگە بولادى. ەگەمەندىك مالىمدەمەسى قابىلداعاننان بەرگى وقيعالار پارلامەنتشىلەرىمىزدى اككىلەندىرگەن. تاۋەلسىزدىك ءماسەلەسىن وتكىرلەگەن. الايدا ونى زاڭداستىرۋدىڭ جولىن ابدەن جىڭىشكەرتكەن. مۇنداي جاعدايدا جاپا-تارماعاي شابۋىلداۋمەن جەڭىسكە جەتە المايتىنسىڭ-دى. ءارى كۇردەلى, ءارى نازىك تاسىلدەر كەرەك ەدى. سونداي قيىن ساتتەردە پرەزيدەنتىمىز اسقان تاپقىرلىق تانىتتى. ۇرىمتالدان تاپ بەرىپ, ۇعىمتال كوكىرەك ۇعىنباي قويمايتىن دالەلدەرگە جۇگىنگەن-ءدى. ول كۇندەردەگى قازاق زيالىلارىنىڭ اۋىز بىرلىگى مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ وي-پىكىر جالعاستىرۋ شەبەرلىگىن ادەيى اتاپ ايتقان ءجون. سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, شەرحان مۇرتازا, جابايحان ءابدىلدين, ومىربەك بايگەلدي, ماناش قوزىباەۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساۋىق تاكەجانوۆ, الەكساندر كنياگينين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, كامال سمايىلوۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ, نۇرلان ورازالين... ساناپ تاۋىسا المايسىڭ. ءبارى دە ۇتىرىن تاۋىپ, قازىقتى قالاعان جەرىنە قاعا ءبىلدى.
بىلە بىلگەن كىسىگە بۇل تاۋەلسىزدىك تەك قازاقتارعا عانا قاجەت ەمەس ەدى. قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارشا حالىقتاردىڭ ۇل-قىزدارىنا كەرەك ەدى. قاي شاڭىراقتىڭ باسىنا دا قاۋىپ تونبەۋى ءۇشىن جاپاندا ءجۇرىپ كۇن كەشكەن نۇق پايعامبارىمىزدىڭ كەمەسىندەي قازاقستاننىڭ تەزىرەك حالىقارالىق قۇقتىڭ سۋبەكتىسى بولعانى ءتيىمدى ەدى. تەك وسىنداي جاعدايدا 17 ميلليون حالىق ەرتەڭ قاي كەمەنىڭ قۇيىرىعىنا جارماسامىز دەپ ۋايىمداماس ەدى. بارىمىزگە ورتاق داعدارىستار كەزەڭىنەن قالاي تەز شىعامىز دەپ, بىرلەسە ارەكەت جاسار ەدى.
ن.ءا.نازارباەۆ كوپشىلىكتىڭ كوڭىل اۋانىن ءجىتى بايقاي ءبىلدى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭ باسىم داۋىسپەن قابىلداندى. ول الماتىداعى دەموكراتياشىل جاستار ەرەۋىلىنىڭ بەس جىلدىعىنا ءبىر كۇن قالعاندا بولىپ ەدى. جەلتوقساننان كەيىن قازاق قاۋىمى ەندى ءوز موينىنداعى بۇعاۋدىڭ شىڭعىرتىپ جانىڭدى الار قىل تۇزاققا اينالعانىنا ابدەن كوزى جەتتى. ەندىگى كەش قالۋ ءۇمىت ەتەر سوڭعى ءساتتى زايا جىبەرىپ, ءبىرجولا قاپى قالۋ ەكەندىگىن ءتۇسىندى.
سول كۇندەرى الماتىدا ايرىقشا ماڭىزعا يە سامميت ءوتتى. ول اتاقتى “الماتى دەكلاراتسياسىن” قابىلدادى. وندا: “تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى”, – دەپ جاريالادى. مالىمدەمەنى كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءانۋار ءالىمجانوۆ جاسادى.
بۇل جاڭا تاۋەلسىزدىكتەر الەمىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاي ماسەلەدە دە قايسار باتىلدىعىمەن, ءمولدىر تازا شىنشىلدىعىمەن, قانداي ماسەلەنىڭ دە سالدارىن الدىن الا اڭعارىپ وتىراتىن كورىپكەلدىگىمەن كوزگە تۇسكەن جىلدارى ەدى. ول ەلدەگى جاعدايلاردىڭ قالاي بولارى ءالى انىقتالا قويماعان الاشاربىت شاعىندا اسا باتىل قادام جاسادى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ءالى تاۋەلسىزدىك الا قويماعان كەزىندە, 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمى ەڭ تاجال قارۋدان باس تارتقان العاشقى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ادامزات تاريحىندا ماڭگىلىككە قالادى. وعان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ باس ءيۋى ابدەن زاڭدى ەدى. راسىندا دا, بۇل ەشكىمنىڭ باتىلى بارماعان مارتتىك ەدى.
ەۋرازيانى شىر اينالدىرا قورشاپ جاتقان دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتتىڭ ەش قاي جەرىنەن زەڭبىرەكپەن اتىپ جەتكىزە الماعان جەردىڭ بولۋى ۇلكەن گەوساياسي پروبلەما تۋدىرعان-دى. ول ادامزاتتى ترانسكونتينەنتالدىق بالليستيكالىق زىمىراندار جاساۋعا ماجبۇرلەگەن-ءدى. جەر بەتىندەگى زىمىرانداردىڭ ءبارىنىڭ وقتالعان نۇكتەسىندە تاجال قارۋلار سىنالار ەدى. ودان باس تارتۋ ءىس جۇزىندە ادامزات ساناسىن اتىمەن وزگەرتۋدىڭ جاڭا ءبىر امالى دەۋگە بولادى. بۇل قادام سوعىس اتاۋلىدان باس تارتۋمەن بارابار ەدى. مۇنداي كۇللى دۇنيە كوز تىككەن “حارتلەند” (جەر كىندىگى) اتانعان قاتەر ايماعىنىڭ بەيبىت قارۋسىزدانۋىنا جول اشىپ بەردى. بۇل كيكىلجىڭ اتاۋلىنى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدەگى وپتيميستىك كوزقاراستى ودان سايىن ورنىقتىردى. قاپەلىمدە قاۋىرت وقيعالار تاساسىندا قالىپ كەلگەن بۇل باستامانىڭ ماڭىزى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. مۇنداي ادامزاتتىق پروگرەستىڭ ىرگەتاسى بولارلىق ىزدەنىستىڭ ءبىزدىڭ جاس تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باسشىسىنان شىققاندىعى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە زاڭعار ماقتانىش تۋدىرادى.
ءتاي-ءتاي تاۋەلسىزدىگىمىز العاشقى ادىمدارىنان باستاپ, تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ءتۇيىندى كەزەڭدەرىنە كۋا قىلدى. رەسەيدە “ەستەن تاندىرا ەمدەۋ” (شوكوۆايا تەراپيا) ەرەكشە مەڭدەدى. حالىق قالتاسىنداعى سوڭعى تيىن-تەبەنىن سارىقتى. باعانىڭ ىرىقسىزداندىرىلۋى بىزدە دە باستالدى. الەۋمەتتىك جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. قارجى ساياساتىن قاۋقارسىز رۋبل بيلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلتتىق تەڭگە شىعارۋ تۋرالى قۇپيا جارلىققا قول قويدى.
سىنىققا سىلتاۋ تابۋ جيىلەدى. 1992 جىلى 28 مامىردا جوعارعى كەڭەستە “ساياسي بومبا” جارىلدى. دەپۋتات ت.ۆ.جاۆورونكوۆا “ازاماتتىق كەلىسىم” توبىنىڭ اتىنان مالىمدەمە جاسادى. وندا “تىلدىك تەكەتىرەس” قايتا قوزدىرىلدى. مالىمدەمە جينالىس سوڭىندا جاسالعاندىقتان ەشقانداي جاۋاپ بەرىلمەدى. ءتۇنى بويى كورەر تاڭدى كوزىمنەن اتقىزدىم.
تاڭەرتەڭ جوعارعى كەڭەستىڭ ۇلت ساياساتى, مادەنيەت پەن ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءسوز سويلەدىم. “حالىقتى ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقى ساقتالماي تۇرىپ, جەكە ادامنىڭ قۇقى دا ساقتالمايدى. ويتكەنى, ۇلتى ازات ەمەس ادامنىڭ ءوزى ازات بولۋى ەش اقىلعا سىيمايتىن شارۋا. ەندەشە, “ازاماتتىق كەلىسىم” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن اياق باسۋشىلىق دەپ جۇرگەندەرى, سونىڭ ءىشىندە حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنا قىرىق قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جولدارمەن كوپ ۇلتتىق سيپات العان مەملەكەتىمىزدەگى تىلدەردىڭ ارەكەتتەستىگىن رەتتەيتىن زاڭ قابىلداعانىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە, الگى ءار حالىقتىڭ قول سۇقپاس قۇقىن جۇزەگە اسىرعانىمىز بولىپ تابىلادى. ول زاڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنىڭ بىرەۋىن بىرەۋىنە قارسى قويمايدى. ونىڭ دۇرىستىعىن حەلسينكي كەلىسىمىنىڭ قورىتىندى قۇجاتى دا (1973), سونى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مادريد (1980), ۆەنا (1986), كوپەنگاگەن (1990) ءماسليحاتتارىنىڭ قورىتىندى قۇجاتتارى دا, اتىشۋلى “جاڭا ەۋروپانىڭ پاريج حارتياسى” دا (1990) ايعاقتايدى”, – دەدىم.
زال سىلتىدەي تىندى. ءسوزىم بىتكەندە دە جۇرت جىم-جىرت وتىرىپ قالدى. وسىنداي جاعداي بۇرىن دا بولىپ ەدى. ونى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: ء“تىل تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ, تار كەزەڭگە تىرەلگەن شاقتا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ دەپۋتات بولماسا دا پارلامەنت مىنبەرىنە كوتەرىلىپ, سونداعى وزگە ۇلت سوزدەرىنە: “نەمەنە, كەشە ەل باسىنا كۇن تۋعاندا تار ءۇيىمىزدەن ورىن ىعىسىپ, ءتورىمىزدى ۇسىنعاندا, تارتىڭقى داستارقانىمىزدى الدارىڭىزعا جايىپ, جارتى كۇلشەمىزدى اۋىزدارىڭىزعا ۇستاعاندا, ءبىز كۇندەردىڭ كۇنىندە, ءبۇگىنگىدەي دەموكراتيا ورناتىپ كەمەلدەنەمىز دەپ جاتقان زاماندا, ءوز ۇيىمىزدە ءوز تىلىمىزدە سويلەۋ ءۇشىن مىنا سىزدەردەن ءبۇيتىپ جىلاپ تۇرىپ رۇقسات سۇرايمىز عوي دەپ ويلاپ پا ەدىك؟!” دەگەنىن ءبىز ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز”, – دەپ جازعان.
بۇل ءسوزدى باستان-اياق تىڭداپ وتىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى: “مەنىڭ ابەكەڭە ەشقانداي الىپ-قوسارىم جوق”, دەپ, ورنىنان كوتەرىلگەن-ءدى. ءتىل تۋرالى مايدان ول كەزدە قازىرگىدەن الدەقايدا وتكىر بولاتىن. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ءبىلۋدىڭ مىندەتتىلىگىن جۇرتشىلىق تەگىس مويىنداپ كەلەدى. ال ول كەزدە جەر استىنان جىك شىعاراتىندار از بولمايتىن. كوپ ۇزاماي ورال دۇربەلەڭى شىقتى. وعان ىلە-شالا ءوسكەمەن ءب ۇلىندى. تاۋەلسىزدىكتى تەك ءتوزىمدىلىك قورعايدى. توزىمدىلىكتى سارقۋ – بولاشاقتى دا سارقۋ بولۋى عاجاپ ەمەس-ءتى. ول كۇندەردە كوز جەتكەن ءبىر اقيقات وسى ەدى.
جەر بەتىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاقتاردى جيىستىرۋ رەسپۋبليكاداعى ورنىقتىلىق احۋالدى نىعايتۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. پرەزيدەنت قاي ەلگە بارعان ساپارىندا دا جەرگىلىكتى قازاق دياسپوراسىمەن كەزدەستى. ولاردى ەلگە قايتۋعا شاقىردى. ەڭ بولماسا, كورىپ قايتۋعا كەڭەس بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە دۇنيە قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءدۇرىلدەپ ءوتتى. ەلگە باستالعان ۇلى كوش سول كۇندەردەن باستاۋ الدى. ۇلت وكىلدەرىمەن باس قوسۋ جيىلەدى. قازاقستان حالىق اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسى تۋدى. ءوز ءتىلىمىزدە عانا ەمەس, وزگەلەرمەن ءتىل تابىسۋ ءبىر ءسات نازاردان شىعارىلعان جوق. ەلباسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا ءسوز سويلەدى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ پىسىقتالدى. “مەن دەگەنىمە جەتپەي تىنباۋ ءۇشىن تاۋەكەلگە ءمىندىم... اقىرى امەريكالىقتار رايلارىنان قايتتى. اقش-تىڭ ءبىز سۇراعان كەپىلدىكتەردى بەرەتىندىكتەرى تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى”, – دەپ جازدى پرەزيدەنت “عاسىرلار توعىسىندا” كىتابىندا.
ساياسي ىلگەرىلەۋىمىز تابىستى بولعانىمەن, ەكونوميكامىز مۇشكىلدەنە ءتۇستى. پوپۋليزم رەفورمانىڭ اياعىن تۇسادى. ەگەمەندىكتى ورنىقتىرۋ ودان ءارى ءورىستەدى. بۇل رەتتە قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ ورداباسى كەزدەسۋى ەل بولاشاعىن ويلاسار كەلەلى كەڭەس بولدى. ىلە-شالا بەلجايلاۋدا ءوتكەن وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعى تاۋەلسىزدىك تاعدىرىنا بەكەم بولۋعا ۇندەدى. جەر-جەردە حالىق باستاماسىمەن بۇقار, اقان, مۇرات, قۇرمانعازى, ىقىلاس, ەستاي, قاشاعان, ماعجان تويلارى ءوتتى. حالىق كۇننەن كۇنگە قيىنداپ كەلە جاتقان ەكولوگيالىق جاعدايعا الاڭداماي, قايتا تىرىلگەن ارداقتىلارىن قۇرمەتتەدى.
ۇلتتىق تەڭگە اينالىمعا ءتۇستى. رەسەيدىڭ اينالىمىنان شىققان پىشەن اقشاسىنان قۇتىلۋدىڭ جولى تابىلدى. سول كۇندەگى احۋال ءالى ەسىمدە. اەروپورتتار قاڭىراپ بوس تۇردى. ۇشاقتار ۇشپادى. بەنزين جوق. انشەيىندە سىپ-سىپايى جولبيكەلەر بۇرتىڭ-بۇرتىڭ ەتەدى. “تەڭگەلەرىمەن ەرتەڭ قابىرعالاردى جەلىمدەپ جاتقانىن كورەمىز” – دەيدى. الماتىدا جينالىسقا كەلگەن ءبىر توپ مەتاللۋرگ-ديرەكتورلار ءبىر ۇشاق جالدادى. جالىنىپ-جالپايىپ, بىرەۋى بالقاشقا دەيىن بەنزين تاپتى. بالقاشتا تاعى بىرەۋى پاۆلودارعا دەيىن بەنزين تاپتى. ءسويتىپ, اەروپورتتان اەروپورت تاستاماي, بەنزين سۇراي ءجۇرىپ تاڭەرتەڭ اقتوبەگە جەتتىك. ار جاعىندا اقتاۋ استىق. ەندى كەشىكسەك, سايلاۋعا قۇجات قابىلدامايدى. سول كەتكەننەن مول كەتتىك. ءبىر وبلىستا ەلدى مەكەن تاستاماي, ارالادىق. ەل ءالى تەڭگەنى كورمەگەن. قاپشىق ارقالاپ, تەڭ كوتەرىپ, تەنتىرەپ جۇرگەن ءبىر جۇرت. پويىزدا ورىن جوق. تۇسسەڭ مىنە المايسىڭ, مىنسەڭ – تۇسە المايسىڭ. ادامدار سەڭدەي سوعىلىسادى. مەكتەپكە جالاڭاياق بارعانداردى كوردىك. كيىم تابىلماي مەكتەپكە بارماي, ۇيىندە ءيىرىلىپ وتىرعان وقۋشىلارعا كەزىكتىك. سول جىلى سايلانعان جوعارعى كەڭەس اسا تەز تارادى. حالىقتىڭ دەموكراتيا جايلى تۇسىنىگى نارىقتىق قاتىناستارمەن قابىسپادى. 1995 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇيعارىلدى. وندا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىلىگى 2000 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتىلدى. سول جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ جولىمەن جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. وسى مەرزىم ىشىندە 140-تان استام زاڭ كۇشى بار جارلىققا قول قويىلدى. رەفورمانىڭ ورىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. اقش-تىڭ سول كەزدەگى ەلشىسى قازاقستان دەموكراتيانىڭ شاكىرتىنەن ۇستازىنا اينالدى دەپ مالىمدەدى.
30 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 51-سەسسياسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مالىمدەمەسى تاراتىلدى. قازاقستان اتىنان يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ شارتىنىڭ ماتىنىنە قول قويىلدى. بۇعان دەيىن قازاقستاندا سس-18 قاھارلى راكەتاسىنىڭ 104 داناسى تۇراتىن. ولارعا 1200 يادرولىق بومبا ءىلۋلى ەدى. سودان ءوز ەركىمىزبەن ءبىر كۇندە باس تارتتىق. قازاق جەرى يادرولىق قارۋدان تازارا باستادى. سول جىلى وتكەن ابايدىڭ 150 جىلدىعى دۇنيە ءجۇزى الدىنداعى قازاقستان رۋحانياتىنىڭ سالتاناتتى تۇساۋكەسەرى بولدى. جاڭا جىلعا قوس شاتىرلى پارلامەنتپەن اتتادىق. بايىرعى حالىق 51 پايىزعا جەتتى. استانا اقمولاعا بەت تۇزەدى. ءسويتىپ, 1997 جىل ۇلتتىق ۇدەرىستىڭ ەلەۋلى بەلەسى بولدى.
ەكونوميكادا داعدارىس ەڭسەرىلە قويمادى. زاۋىت مۇرجالارىنىڭ كوبى سونگەن. حالىققا ايلىق تابۋ قيىنعا ءتۇستى. اي سايىن پرەزيدەنت ۇستەلدى توقپاقتاپ وتىرىپ, قايدان قانشا اقشا جينالعانىن انىقتادى. ونىڭ كىمگە جەتىپ, كىمگە جەتپەيتىنىن كەڭەسەدى. زەينەتاقى مەن شاكىرتاقىنى وتەۋدىڭ ءوزى كۇش. اركىم ەلىن ىزدەپ كەتە باستادى. مۇندا جىلاپ-سىقتاپ ازەر قوشتاسقاندار اندا بارىپ, قازاقستان سىيىستىرماعان ساياسي قۋعىندار بولىپ شىعا كەلدى. تالاي سوۆحوز, تالاي شاعىن اۋداندار قاڭىراپ بوس قالدى. شاعىن جۇمىسشى قالالار تۇگەلگە جۋىق داعداردى. ءبىر شيشا اراققا ءبىر قوي, ءبىر جاشىك اراققا – ءبىر ءىرى قارا مال تولەيتىن كۇن تۋدى. بارتەر تىرىدەي توناپ ءبىتتى.
سونداي تۇستا ەلگە شىعىپ, حالىقپەن سويلەسۋ وڭاي بولمايتىن. اش-جالاڭاش قاۋىمدى كورگەندە اۋزىڭا ءسوز تۇسپەيتىن. انادايدا سوستيىپ-سوستيىپ تۇرعان باۋىرلار قويداي جامىراپ, سۇراق قويادى. ءار سوزدەرى جۇرەگىڭە ينەدەي قادالادى. “وسىنىڭ ءبارىن جوعارىداعىلار بىلە مە؟” – دەپ سۇرايدى. الدەبىر ۋاقىتتا قينالا-قينالا: “بىلەدى!” – دەيسىز. سوندا جينالعان توپ “ۋھ!” دەپ ءبىر سەرپىلەدى. “قينالساق, قايتەمىز؟ بىزدەن باسقالار دا قينالىپ وتىر ەكەن. بولماسقا بولاتتاي بەرىك بول دەگەن. بۇدان دا جامانىمىزدا تويعا بارعانبىز. ءالى-اق تۇزەلىپ كەتەمىز. الماقتىڭ دا سالماعى بار دەگەن عوي. ءوستىپ ويسىراماسا, وزبىرلىق شىلبىرىنا جان جولاتا ما؟ تاۋەلسىزدىك تەگىن كەلدى دەپ پە ەدىڭدەر. تاۋەلسىزدىككە بەكەم بولساق, ءبارىن دە جەڭەمىز!” – دەپ ساڭقىلداعان تالاي اقساقالدار بۇل دۇنيەدەن بىرتىندەپ ءوتىپ جاتىر. سولار ۇيىتقان ۇلتتى جۇمىلعان جۇدىرىقتاي توپتاستىرا ءتۇسۋ كەرەك بولدى.
مۇنداي جاعدايدا ەلدى ۇستاۋ ءۇشىن ءوتكەننىڭ ونەگەسىنە كوبىرەك ۇڭىلەسىڭ. حالىقتىڭ جىلدار بويعى قالىپتاستىرعان ەپوسىن مۇقيات قارايسىڭ. “قاي قاسيەت قالاي ورنىقتى؟” – دەپ تولعاناسىڭ. جوقتىقتا جولداس – بىراۋىزدىلىق. حالىق قايتكەندە ءبىر اۋىزدى بولادى؟ وعان وتكەننەن وڭ دا, تەرىس تە مىسال تابا الاسىڭ. قىرسىققاندا, كەيىنگى كەڭەستىك جىلداردا ونداي ەل ۇيىرەر وڭ مىسال تابۋ ايناتازدىڭ باسىنان سىركە قاراۋمەن بىردەي بوس اۋرە بولىپ شىقتى.
پرەزيدەنت “1997 جىلدى جالپى ۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى” جارلىققا قول قويدى. سول جىلى 1936-1937 جىلعى جاپپاي جازالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىندەرگە الپىس جىل تولدى. جارلىق جۇرتشىلىق تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تاپتى. ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتار, نەگىزىنەن ونى ءجۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە ات سالىساتىندارىن, ەلباسىنىڭ قوعامىمىزدى ىنتىماقتاستىرۋعا, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە, ساياسي قۋدالاۋ قۇرباندارىن ۇلىقتاۋعا ۇستانىپ وتىرعان باعىتى دەپ تانيتىندارىن مالىمدەپ, بۇل ماقساتتا بىرلەسە قيمىل جاساسۋعا كەلىسىمگە كەلدى.
قازاقستاندا رەفورما ەڭ ۇلكەن ءارى سىن كەزەڭىنە جەتتى. الدان كۇتكەن ءۇمىت تە, ارتتا قالعان كۇدىك تە بارشانى بىرلەسە قيمىلداۋعا شاقىردى. جاپپاي تاركىلەنۋ جىلدارىندا عانا ءبىر جارىم ميلليون قازاق بۇل دۇنيەدەن ءوتىپتى. ءبىر ميلليون ءۇش ءجۇز مىڭى تىرىدەي جەر اۋىپتى. ەگەر 1930 جىلى 5 ميلليون 873 مىڭ ادام تۇرسا, 1933 جىلى 2 ميلليون 493 مىڭ كىسى قالىپ, ەكى ەسەدەن استامعا ازايىپتى. سونداعى دەموگرافيالىق سوققىدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسەڭگىرەپ كەلەمىز. ودان بەرگى ونجىلدىقتار دا جايماشۋاق بولا قالعان جوق. ءتىپتى, كۇنى كەشەگى كەڭگىر, تەمىرتاۋ, الماتى, جاڭاوزەن كوتەرىلىستەرىن الايىقشى. ءبارى دە جاپپاي قۋدالاۋدى قوزدىردى. تەك ساياسي قۋدالاۋدىڭ ءوزى 103 مىڭ ادامعا سالقىنىن تيگىزدى. ولاردىڭ سالدارىمەن تاباندى ءارى مۇقيات كۇرەسۋىمىز كەرەك. قوعامىنا شىنداپ جانى اۋىراتىن, زامانداستارىنا شىنداپ جانى اشيتىن ادامدار ىنتىماقتان گورى الاۋىزدىققا, مامىلەدەن گورى تەكەتىرەسكە ءىش بۇرا قويماسا كەرەك. پرەزيدەنت جارلىعى بۇكىلحالىقتىق ەنتۋزيازم تۋعىزىپ, بۇكىلحالىقتىق قوزعالىسقا اينالدى.
تاريحي ەكسكۋرس بولاشاقتى بارلاۋمەن جالعاستى. ەندى بۇل قيمىل “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلاستى. كەلەسى جىل “حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح” جىلى اتاندى. قازىر “تاريحي مۇرا”, “مادەني مۇرا” باعدارلامالارىنا نەگىز بولعان بارلىق باعىتتا جۇمىستار قولعا الىندى. قاراجات تاپشىلىعىنا قاراماستان, بارلىق ولكەلەرگە, وداقتاس رەسپۋبليكالارعا, تامىرلاستىعىمىز بەن بايلانىسىمىز بار ەلدەردىڭ بارىنە تاريحي, ەتنوگرافيالىق, ارحەولوگيالىق جانە ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار جىبەرىلدى. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىرە بەرىسىنە كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ كوشىرمەلەرى قويىلدى. جيىرما بەستەن استام ءىرى-ءىرى عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتتى. ورىس, باتىس, شىعىس جانە وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ شىعارمالارى قايتا باسىلىپ شىقتى. كوكشەتاۋدا شوقان ۋاليحانوۆقا, تارازدا مۇحامەد حايدار دۋلاتيعا, اقتوبەدە قۇدايبەرگەن جۇبانوۆقا, الماتىدا شاكەن ايمانوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ول اقتوبەدە ابىلقايىر, اتىراۋدا يساتاي-ماحامبەت, الماتىدا – ابىلاي, استانادا – كەنەسارى ەسكەرتكىشتەرىمەن بايىدى. بۇل يگى باستامالار ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جىلى اتالعان 1999 جىلى دا جالعاستى. حالىقتىڭ رەفورماعا دەگەن سەنىمىنىڭ بايقاۋى رەتىندە مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋى دا ءوتتى. 1999 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاڭا پرەزيدەنتتىك كەزەڭى باستالدى. الەمدى شارپىعان قارجى داعدارىسى قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. بىراق رەفورما كەلەشەگىنە دەگەن سەنىم نىق كۇيىندە قالدى. قاتەرلى جىلدىڭ قاي تۇستارىنا دا شىداس بەرگەن رەسپۋبليكا 29 جەلتوقساندا الدىن الا قورىتىندىلار شىعاردى. ەكونوميكادا وڭ وزگەرىستەر بايقالدى. التىن قورى العاش رەت 2 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. جىلدى زەينەتاقى جانە ەڭبەكاقى قارىزدارىنسىز قورىتىندىلادىق. كوڭىلگە وپتيميزم ۇيالادى. ول 2000 جىلدىڭ مادەنيەتتى قولداۋ جىلى دەپ اتاعانىمىزدان كورىنەدى. ويتكەنى, رەفورما رۋحانيات ەدى. ول وراشولاقتىقتىڭ سالدارىن تۇزەتۋگە اۋقىمدى ءىس اتقارىلدى. تەك اتالمىش جىلدىڭ وزىندە 727 مادەنيەت مەكەمەلەرى جاڭادان اشىلدى, جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتتى. سونىڭ ىشىندە 468 كىتاپحانا, 239 كلۋب, 5 جاڭا تەاتر, 5 مۇراجاي بار. بارلىعى 2368 مادەني وبەكتىلەر, 1449 كىتاپحانا, 681 كلۋب, 49 مۇراجاي, 11 تەاتر, 6 كينوتەاتر, 2 فيلارمونيا, تاعى دا باسقا مادەني وشاقتار جوندەۋدەن ءوتتى. 847 وبەكتىنى جوندەۋ مادەنيەتتى قولداۋ جىلىنىڭ اياعىنا تامان ءتامامدالدى. مادەني وبەكتىلەردى جاڭارتۋعا 3 ميللياردتان استام تەڭگە ءبولىندى. مادەنيەتتى قولداۋدى قاراجاتتاندىرۋعا كاسىپكەرلەر مەن ءوندىرىس ورىندارى كوپ كومەكتەستى. مادەنيەت بازاسىنىڭ مۇنشالىقتى قارقىنمەن بايىعانىن بۇعان دەيىنگى كەزەڭدەردە ەشقاشان بايقاعان ەمەسپىز. جىل بويىنا قاراساي مەن اعىنتايعا سولتۇستىك قازاقستاندا, قۇرمانعازى, دينا, بەيبارىسقا اتىراۋدا, ابايعا استانادا, تاراس شەۆچەنكوعا الماتىدا, احمەت بايتۇرسىنوۆقا قوستانايدا, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆقا پاۆلوداردا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. قۇرامىندا مەملەكەتتىك مۇراجاي, كىتاپحانا جانە كورمە زالى بار پرەزيدەنتتىڭ مادەنيەت ورتالىعى جانە ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ اشىلۋى استانا كوركىن اسىرا ءتۇستى.
قازاق مادەنيەتى كونە داۋىرلەردەن باستاۋ الادى. تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعى قارساڭىندا ادام تانىماستاي بوپ وزگەرگەن كونە شاھار كەلبەتىنەن, كۇلتوبە, وتىرار قالاسىنىڭ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ, ازىرەت سۇلتان مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني ق
تۇلعالار تولعانىسى
الەمدە تاڭعالارلىق وقيعالار بولىپ جاتىر. كوزى كەيدە ءتۇسىپ, كەيدە تۇسپەيتىن كەرەناۋ دۇنيەنىڭ قاس-قاباعى تۇزەلە باستاعانداي. بىرازعا دەيىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن بالعىن تاۋەلسىزدىكتەردىڭ بىرەۋىنىڭ باسشىسىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كەزەكتەن تىس جيىلعان سامميتىنە قاتىناسۋشىلار اڭساپ جۇرگەن باۋىرلارىن كورگەندەي قۇشاق جايا قارسى الدى. قاقىرايما ساحنادا قاز-قاتار تىزىلگەن پرەزيدەنتتەر اراسىنان قاق ورتادان, قابىلداۋشى ەلدىڭ قوناقجاي باسشىسىنىڭ قاسىنان ورىن ۇسىندى. ايتۋلى ساياساتكەرلەرگە عانا لايىق دەپ سانالعان سىيلىق تابىستادى.
اتىشۋلى باتىس كورەر كوزگە وزگەرەيىن دەپتى. ەۋروپانىڭ ەڭ بەدەلدى ۇيىمىنا جاس تاۋەلسىز مەملەكەت توراعالىق ەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتىڭ باس تاعىن قيىر شىعىستىڭ وكىلى يەلەندى. جان-جاقتان جيىلعان ءار الۋان قوناقتاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ جۇرگەن مەيماندوس مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى دە كوپ كورىپ, كوز ۇيرەنىپ قالعان “سەم اعايعا” ۇقسامايدى. ارشىنداي باسىپ, الدىڭنان شىعىپ, حالىڭدى سۇراپ, ءۇيىرىلىپ تۇر. ء“بارى دە ءتور يەسىنىڭ قالاي امانداسقانىنان اڭعارىلادى”, – دەيدى كوپ كورگەندەر. دۇنيەنىڭ سالەمى تۇزەلىپ قالعانىن اڭعارتقىسى كەلگەندەي ءبىر جاعىمدى وقيعاعا ەكىنشىسى ۇلاستى. ەقىۇ-عا قازاقستاننىڭ باسشىلىق ەتۋى حالىقارالىق ساياساتتاعى ايتۋلى قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانا باستادى. جيىرما جىلداي جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ءسىڭىرگەن ازياداعى سەنىمدىلىك احۋالدى نىعايتۋ باستاماسى جيىرما ەكى ەلدىڭ تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى رەتىندە باعالانا باستادى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تىزگىنى قولعا ءتيدى. الدا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ توراعالىعى كۇتىپ تۇر.
لايىم, وسى باعىتىنان جاڭىلدىرماعاي!
ءيا, جارتىسى جالتاڭداپ, جارتىسى تالتاڭداپ ۇيرەنگەن دۇنيەدە سىرتتاي بەدىرەمەي, ىشتەي كۇدىرەمەي, الىس-جاقىن, ۇلكەن-كىشى, اق ءتۇستى-قارا ءتۇستى دەپ بولىنبەي, يىقتاسىپ وتىرا قالىپ, اقىلداسىپ-ماقۇلداساتىن احۋال تۋىپتى.
ويىڭا وسىندايدا قاي-قايداعىلار ورالادى ەكەن! كوز الدىڭنان كولكەشتەپ نەشە قيلى كورىنىستەر وتەدى. سوڭعى شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ باسىمىزدان نەلەر كەلىپ, نەلەر كەتپەدى؟ بيەنىڭ بوتالاپ, تۇيەنىڭ ق ۇلىنداعانىنان باسقانىڭ ءبارىن كوردىك. انشەيىندە “حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى”, ء“جۇز ءتىلدىڭ پلانەتاسى” دەپ قوش-قوشتاي ءجۇرىپ, ءبىر-اق كۇندە ء“اي, كاپىر” اتاندىق. جازعانىمىز – جۇرتپەن بىردەي ەكەندىگىمىزگە سەنىم تالاپ ەتكەندىگىمىز. ايتۋلارىنا قاراعاندا, كۇنى كەشەگى پەرىشتەلەر جايلاعان پەيىش ولكەگە ءبىر تۇندە پەرىلەر قاپتاپ كەتكەندەي. ورتالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ايتىپ-جازىپ جاتقاندارىنان توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. “تاقتىم كىنا, جاقتىم كۇيە!” – دەپ دۇربەلەڭ دۇنيەنى دۇبىرلەتتى دە جىبەردى.
مۇنىڭ ءبارى بۇرىنعى جۇيەنىڭ قىر-سىرىن تۇگەل تانىتتى. الداپ-سۋلاپ ءتورىڭە وزىپ, تۇگەل جايلاپ العان سوڭ, ء“ۇي مەنىكى, ءجونىڭدى تاپتىڭ” كەرىن كەلتىردى. ازعانتاي ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەيبىت قازاقستاندى كىسىدەن كىسى قورقاتىن جاپپاي سەنىمسىزدىك ايماعىنا اينالدىرىپ, ءوز كەلەشەگىڭنەن ءۇمىت ۇزدىرگىسى كەلدى. ءسويتىپ, كەڭەس حالىقتارىنىڭ قاي-قايسىسىن دا دەموكراتيالانۋ ۇدەرىسى تۇتاندىرا باستاعان ءۇمىت ۇشقىندارىن قايتادان قاران سۋعا الدىرعىسى كەلدى. بۇرىنعى وپتيميزممەن ءبىرجولاتا قوشتاسىپ, قايتادان جاسقانا جالتاقتايتىن پەسسيميزمگە تۇسىرگىسى كەلدى. وزگەرىستەردەن وڭ دامەلىلەر كۇتكەن ءور ۇرپاق ول دەگەنگە بولمادى.
وسىنداي جاعدايدا رەسپۋبليكاعا جىبەرىلگەن كولدەنەڭ باسشىدا قانداي بەدەل قالماقشى؟! قوعامدى كەۋلەپ العان قايتا قۇرۋ يدەياسى دا بوي بەرمەي بارا جاتتى. سول جاعدايدا ءبىرجولاتا جوعالتتىق پا دەگەن ءۇمىت ساۋلەسى جالت ەتە قالدى. ول كەزدەگى اۋىرتپالىقتاردان اتان تۇيەنىڭ بەلى شويىرىلاتىنداي. ەڭ قاتەرلىسى – اتتاي وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ تابان جۇرتىنا اياق استىنان سەنىم كورسەتىلمەۋى ەدى. بىراق, بۇل دا بۇرىن-سوڭدى كورمەي جۇرگەن قۇقايىمىز ەمەس-ءتى. الايدا, بۇل جولعىنىڭ قابىرعاعا قاتتى باتار ءجونى بار ەدى. الماتىداعى جەلتوقسان وقيعالارىنان كەيىن وداقتىق باسپاسوزدە ۇلتتىق قاتىناستار ءۇستى-ءۇستىنە ءسوز بولا باستاعان-دى. 1989 جىلى ءبۇكىلوداقتىق ساناق وتكىزىلگەن-ءدى. بايىرعى حالىقتىڭ سانى ارمەنيادا – 93,3; ءازىربايجاندا – 82,6; رەسەيدە – 73,6; بەلارۋستە – 78,1; ۋكراينادا – 72,8; تۇركىمەنستاندا – 71,8; گرۋزيادا – 70,2; وزبەكستاندا – 68,7; مولدوۆادا – 64,4; تاجىكستاندا – 62,2; ەستونيادا – 61,7; قىرعىزستاندا – 52,4; لاتۆيادا – 52,1; قازاقستاندا – 39,7 پايىز قۇرايدى ەكەن. بۇل جەتپىس جىل بويى ادەيى جۇرگىزىلىپ كەلگەن ءازازىل ساياساتتىڭ سالدارى ەدى. جەر باياعىسىنشا اتانعانىمەن, ەلدى قالاعان دەموگرافيالىق باعىتقا وزگەرتە ءتۇسۋ وسىعان اكەلىپ ۇرىندىرعان-دى. بايىرعى حالىقتىڭ ءوزى ءتول سيپاتىنان ايىرىلىپ قالعان-دى. ونسىز دا ماي ىشكەندەي بولىپ, كوكىرەگى كىلكىپ وتىرعان حالىق سول كەزدەگى دەموكراتيالانۋ ۇدەرىسىنە ءارى ۇمىتتەنە, ءارى ۇرەيلەنە كوز تىگەر ەدى. رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ بايىرعى حالىق وكىلىنەن قويىلماۋى قاتتى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ ەدى.
مىنە, سونداي جاعدايدا سيتۋاتسيانىڭ وقىس وزگەرۋى كوڭىلدەگى كۇدىكتى ءبىرجولاتا سەرگىتە المادى. ول ءۇشىن قالىپتاسىپ وتىرعان ءدۇدامال احۋالدىڭ العىشارتتارى اتىمەن وزگەرۋى كەرەك ەدى. الايدا, رەسپۋبليكانىڭ باسشىلىعىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كەلۋى قارا بۇلتتىڭ اراسىنان جارقىراپ كۇن شىققانداي ايتا قالارلىق سەرپىن تۋعىزدى. ءۇمىت بارىنەن دە كەيىن ولەدى عوي. ۇرەيلەنەتىنىمىز – ب ۇلىنگەن ەلدەن بۇلدىرگى المايتىنداي بولىپ ازىپ-توزعان رەسپۋبليكامىزدا جۋىق ارادا جونگە ءتۇسىپ, كوڭىلدەن شىعارا قوياتىنداي ەشتەڭە كورىنبەيتىن ەدى. ءبارىنىڭ دە كەنەۋى كەتىپ قالعان-دى.
جالپى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا بىردەڭە تۇزەلە قويادى دەپ ويلاۋ قيىن ەدى. كەتەشەك قوعام ءبارىبىر تۇزەلمەيتىنىن كۇننەن-كۇنگە سەندىرىپ كەلە جاتىر ەدى. بىراق ءۇمىتسىز سايتان دەگەن عوي. ءبارى دە وڭالىپ, ءبارى دە جوندەلىپ كەتەتىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. ونداي قىسىر قيالعا الدانا تۇرۋعا دا ءبىراز ۋاقىت سارپ ەتىلدى. ءسوتسياليزمدى ىزگىلەندىرەمىز دەپ, بوسقا ارام تەر بولدىق. كوبەسى سوگىلگەن كونە دۇنيە ونداي جاماپ-جاسقاۋعا شىداس بەرمەدى. ءتىن-تىنىمەن سەتىنەپ كەتە باردى. الايدا, عاسىرلاپ اڭساپ, جەتپىس جىل بويى شاما-شارقىن ابدەن كورسەتكەن تۇلكى قۇرساق سوتسياليزم بۇرىن-سوڭدى كاپيتاليزممەن تاباقتاس بولىپ كورمەگەن ءبىزدىڭ قاۋىمعا ءبىراز “جاقسىلىعىن” ءسىڭىرىپ قالعانداي ەكەن. قايدا بارساڭ دا, قارعا ادىم جەر مۇڭ بولىپ, قارالاي ومالىپ وتىرعانىڭ. تاپتىق تەكەتىرەستىڭ ءسىلتىسىن ءون بويىنا اياماي سىڭىرگەن ساركەمىك سانا دا تاپجىلتار ەمەس. “بەرەرىمىز – مىناۋ, ۇسىنارىمىز – اناۋ” دەپ, قانشا قاقساعانىڭىزبەن, كوڭىلىمىز ءبىر ءتۇرلى قوبالجۋىن قويمايدى. بىرەۋىن تالاي جەردە قولبايلاۋ جاساپ, تالاي مىسىڭدى قۇرتسا دا, قيمايسىڭ. ەكىنشىسى جايىندا تۋعالى ەستىپ كەلە جاتقان “الەۋمەتتىك تەكەتىرەستىڭ الەۋلايىمى” قۇلاعىڭدا ابدەن قوناقتاپ قالىپتى. ءتىپتى ءىشىڭ جىلىمايدى. ونىڭ ۇستىنە, وتپەلى كەزەڭدە ءبىردى بىرگە ۇرىپ, وڭدى-سولدى ساپىرىلىستىرىپ باعاتىن سۇعاناقتىق پەن پىسىقايلىق تا جۇرەگىڭدى اينىتادى.
ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا جاڭا باسشىلىق قىزمەتىنە, مىنە, وسىنداي وينامالى كەزەڭدە كىرىسىپ كەتتى. ءۇمىت امپليتۋداسى تىم شورت كەسپە شولاق تا, كۇدىك امپليتۋداسىن كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىك شۇبالتا ۇزارتىپ جىبەرەتىن. مۇنداي جاعدايدا ەل بيلىگىن قولعا الۋ, جول ايرىعىندا نە ىستەرىن بىلمەي ءيىرىلىپ تۇرعان اڭىرۋلى حالىقتىڭ ەرتەڭگى تاعدىرىنا جاۋاپ بەرەيىن دەپ تاۋەكەل ەتۋ – ناعىز ج ۇلىن جۇتقاندىق ەدى. بىراق, ءبىزدىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ونداي كوزسىز باتىرلىققا بارا الدى.
تالاي تاريحي كاتاكليزمدەردى كورە-كورە اۋىزى كۇيىپ قالعان قازاقستان سياقتى قاۋىمنىڭ قىل بۇيداسىن كەز كەلگەن كولدەنەڭ كەرۋەننىڭ قۇيىسقانىنا تىركەپ قويىپ, وزگەنىڭ ء“ايت-شۋىنە” ۇيرەنشىكتى داعدىمەن قۇر بوسقا يزەڭدەپ قويىپ, سالپاقتاي بەرۋگە بولار ەدى. نازارباەۆقا كەلگەندە زامان اتىمەن وزگەرىپ كەتتى. ەندىگى جەردە بيلىكتى تەك كورسەتىلگەن سەنىم رەتىندە عانا قاراستىرۋ تىم ازدىق ەتەتىن بولدى. ول كۇنبە كۇن كۇش-جىگەرىڭدى سىنايتىن ۇزدىكسىز ەمتيحانعا اينالدى. ونداعى جالعىز ساراپشى – حالىق. وعان دا ءومىر ۇيرەتەدى, ءومىر كوندىكتىرەدى. ءومىر سوقتالاندىرادى. وڭ مەن سولدى, جاقسى مەن جاماندى, باياندى مەن بايانسىزدى سارالاي بىلۋگە ۇيرەتەدى. سونىڭ بارىنە شىداپ, بايىپپەن بارلاپ, اياق استى وزگەرىستەرگە يكەمدىلىك تانىتىپ, وزىڭمەن بىرگە قوعامدى دا شىڭداي بەرۋ دەموكراتيا جولىنا العاش ءتۇسكەندەردىڭ قاي-قايسىسىنا بولسا دا ازەلگى ءۇردىس بولسا كەرەك. قايتا قۇرۋ دابىرىعى ۇلعايا ءتۇستى. قاي باسشىنىڭ دا شيراي ءتۇسۋى تالاپ ەتىلدى. نازارباەۆتىڭ باسىندا اۋەلدەن دە بوسبەلبەۋلىك جوق بولىپ شىقتى. كەلە سالا ىسكە كىرىستى. كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ اتىشۋلى پلەنۋمىنىڭ قاعيدالارىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى. بۇل ول كەزدەگى بىردەن-ءبىر ۇرىمتال شەشىم ەدى. مۇنسىز قازاقستاندى شامالى ۋاقىتتا سەنىم كەڭىستىگىنە اينالدىرا المايتىنسىڭ. حالىق قامىن قانشا ويلاعانىڭمەن, كەشەگى جيرەنىشتى ايىپتاۋلار ادىمىڭدى اشتىرماس ەدى. وتىرساڭ وپاق, تۇرساڭ سوپاق كۇيىڭدە قالا بەرەر ەدىڭ. العاشقى كەزدە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ بۇل قارەكەتىن سان-ساققا جۇگىرتۋشىلەر تابىلدى. كەيبىر ورتالىق باسىلىمدار بۇل ۇلتشىلدىقتىڭ قايتا جاندانۋى دەپ بايبالامدادى. كادر ساياساتىندا داعدىلى “پايىزشىلدىق” قايتا باس كوتەردى.
الايدا, كەڭەستەر وداعىن كەۋلەپ الىپ بارا جاتقان ۇلتارالىق قاقتىعىستاردان بويىن اۋلاق ۇستاعان قازاقستان ەدى. اۋەلدە قانداي سەبەپپەن كەلىپ قالماسىن مەيلى, قاي ازاماتتى دا بوتەنسىرەتپەۋ, ونى رەسپۋبليكادا ىستەلىپ جاتقان ىستەردىڭ بىردەن-ءبىر تىلەۋقورى سەزىندىرەتىندەي ەتۋ – يدەولوگيالىق قىزمەتتىڭ باستى كريتەريلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەسەپتەلدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرىلتايى ساياسي باستاماشىلدىقتىڭ ورتالىقتان شەت ايماقتارعا, جوعارعى جاقتان تومەنگى قاباتتارعا بىرتىندەپ اۋىسا باستاعانىن بايقاتتى. بۇل كورەر كوزگە كورىنىپ تۇرعان شىندىق ەدى.
سونداي قوعامدى پالەن جىل قاتارىنان جايلاپ العان ساياسي ءپوپۋليزمنىڭ دە تىم اسقىنىپ تۇرعان تۇسى ەدى. جاپپاي كەۋدەمسوقتىق كەزىندە دە شىن تالانتتار كوزگە ىلىنبەي قالمايدى. قازاقستاننان بارعان دەلەگاتسيا قۇرامىنا جۇرت ايرىقشا كوز تىكتى. كەشە عانا باسشى بولاتىن ادام تابا الماي, ايدالادان ادام شاقىرتقان رەسپۋبليكانىڭ كادرلىق احۋالىن جۇرتشىلىق ءوز كوزدەرىمەن كورە باستادى. قايتا-قايتا سۋىرىلىپ سويلەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ديپلوماتيالىق تالانتى دەپۋتاتتاردىڭ كوزىنە بىردەن ءتۇستى. سول كەزدەگى شىتىرمانى مەن شىرعالاڭى كوپ ماسەلەلەردى قارايتىن جەدەل توپتاردىڭ باسشىلىعىنا ءدايىم سول اتالدى. ءسويتىپ, ونى كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ قۇرىلتايى ساياسات ساحناسىندا الدىڭعى لەككە الىپ شىقتى.
قازاقستاندا باسشىلىقتىڭ وزگەرۋى باسقالار ءۇشىن ادىلەتتىڭ قالپىنا كەلۋى بولىپ كورىندى. ال ءبىز ءۇشىن وتە دەر كەزىندە, ءوز تاعدىرىمىزدى بەلگىلەيتىن سىن ساعاتتا ىستەلگەن ءساتتى قادام بولدى. ەڭ ومىرشەڭ ماسەلەلەر شەشىلەر تۇستا ستراتەگيالىق رەسۋرستارىمىزدى بوسقا سارپ ەتىپ الامىز با دەگەن كۇدىگىمىز سەيىلدى. ءبىز ءۇشىن ەڭ وزەكتىسى – ءوز بولاشاعىمىز ەدى. ءتول ۇرپاعىمىزدىڭ جاقسى تانىلعان وكىلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىققا كەلۋىنە جۇرتشىلىقتىڭ كوبى قۋاندى. جۇمىسشىلار ورتاسىنان شىعىپ, قۇرىشپەن بىرگە قايناپ وسكەن قازاق جىگىتىن ەشكىم بوتەنسىنبەدى. بۇل تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەن ۇدەرىستەردىڭ جەمىستى ورىستەۋىنە شەشۋشى ىقپال ەتە العان ادامدىق فاكتور ەدى.
قازاقستاندا ساياسي وزگەرىستەر قارقىنداي ءتۇستى. كوپ رەتتە وداقتا شەشىلەتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ الدىن الىپ وتىردىق. كوپ ۇزاماي رەسپۋبليكا ءوز جوعارعى كەڭەسىن سايلايتىن بولدى. تۇڭعىش رەت بالامالى نەگىزدە كانديداتتار ۇسىنىلاتىن بولدى. وعان پارتيا, كاسىپوداق, كومسومول, قوعامدىق ۇيىمدار قاتىستى. جۇرتشىلىق بەلسەندىلىگى تىم جوعارى ەدى.
ءساۋىردىڭ اياعىنا قاراي جاڭا سايلانعان جوعارعى كەڭەس باس قوستى. رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جيىلعان قاۋىمدى شولىپ, سايلاۋشى قاۋىمنىڭ ەلەگىنەن وتكەندەردى كوردىك. جاڭا پارلامەنت ەڭ الدىمەن پرەزيدەنتتىك بيلىككە كوشۋدى زاڭداستىردى. ەلدەگى ساياسي بيلىكتى بىرتىندەپ, پارتيانىڭ قولىنان الىپ, مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنا بەرۋدى جۇزەگە اسىردى. ءبىر جاعىنان, وداقتىق شارتتى جاڭارتۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىناساتىن وكىلدەر جىبەرىلسە, ەكىنشى جاعىنان, ەگەمەندىك تۋرالى مالىمدەمەنى ازىرلەيتىن جۇمىس توبى قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ ساياسي كەمەسى ۋاقىت مۇحيتىندا اسقان ابايشىلدىقپەن ءجۇزىپ كەلە جاتتى. ويتكەنى, از-اق مەرزىم بۇرىن كەڭەستەر وداعىنىڭ باسشىلىعى ول جۇزەتىن الىپ شىعاناقتى كەرەك كەزىندە قاتەرلى قوپارىلىس ايماعىنا اينالدىرا سالۋعا نە كەرەكتىڭ ءبارىن ارتىعىمەن جاساپ ءۇلگەرگەن-ءدى. ەندى سول ايماقتى وزگەرىپ جاتقان ۋاقىت تالاپتارىنا ساي ءۇمىت, ءتىپتى سەنىم ايماعىنا اينالدىرا ءبىلۋ مىندەتى تۇردى.
مەنىڭ ۇستەلىمدە سارعايىپ كەتكەن ەسكى قۇجات جاتىر. “قازاق سسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” مالىمدەمەنىڭ داۋىسقا قويىلعان نۇسقاسى. سوعان قاراپ وتىرسام, ءار باپتىڭ قابىلدانۋى قانشالىقتى كۇشكە تۇسكەنى كوز الدىما كەلەدى. ارقايسىسىنىڭ تۇسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نەشە رەت ورنىنان كوتەرىلىپ, نەشە رەت اسقىنا قىزىپ تۇرعان ديسكۋسسيا الاڭىن ساباسىنا ءتۇسىرىپ, رايىنان قايتارىپ وتىردى. بۇل تاريحي قۇجاتتىڭ ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزدا قانشالىقتا ماڭىزى بار ەكەندىگىنە كەلەسى 1991 جىلعى تامىز وقيعالارىنىڭ تۇسىندا بارشامىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. سەمەي پوليگونىن جابۋدا دا نەگىزگى تىلگە تيەك سول بولدى.
ەندى رەفورمانىڭ تاعدىرى ورتالىقتان وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قولىنا كوشتى. ن.ءا.نازارباەۆ سول جىلعى 20 تامىزداعى مالىمدەمەسىندە قازاقستان اۋماعىندا توتەنشە جاعداي ەنگىزىلمەيتىنىن, ەلدەگى وكىمەت بيلىگى قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا مەن كونستيتۋتسياعا سايكەس تولىعىمەن كەڭەس ورىندارىنىڭ قولىنا كوشەتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ءسويتىپ, 1990 جىلعى ۇلكەن ايتىس-تارتىسپەن جاريالانعان ەگەمەندىگىمىز تاريحي ماڭىزدى قۇجات ەكەندىگىن تۇڭعىش رەت ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 1990 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى جينالىسىنا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ جوعارعى كەڭەستەرىنىڭ وكىلدەرى دە قاتىستى. كسرو جانە وداقتاس رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جاريالادى. وندا تامىزداعى مەملەكەتتىك توڭكەرىس سالدارىنان ەگەمەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى جاڭا وداقتىق قاتىناستاردىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى بۇزىلدى, مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدى اپات شەگىنە اكەلىپ قويدى دەپ باعالاندى. ەگەمەندى مەملەكەتتەر وداعى تۋرالى شارتتى ازىرلەپ, وعان بارلىق تىلەك ءبىلدىرۋشى رەسپۋبليكالار قول قويىپ, قاجەت دەپ تانىلىپ, شۇعىل تۇردە ەكونوميكالىق وداق جاساسۋ, ازاماتتاردىڭ ۇلتىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە, پارتياعا مۇشەلىگىنە جانە ساياسي كوزقاراستارىنا قاراماستان ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا, سونداي-اق سانى از ۇلتتاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن مالىمدەمە قابىلداۋ, وتپەلى كەزەڭدە وداقتىق مەملەكەتتىك قىزمەتتى ورىنداۋ ءۇشىن تەڭ وكىلەتتىلىك قاعيداسى بويىنشا مەملەكەتتىك كەڭەس, حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى, ۋاقىتشا رەسپۋبليكاارالىق ورتالىق ەكونوميكالىق كوميتەت قۇرۋ ۇسىنىلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان ەگەمەن رەسپۋبليكالاردى حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىسى دەپ تانۋ جونىندە ماسەلە قاراۋ سۇرالدى.
قۇرىلتاي ن.ءا.نازارباەۆ بايانداعان مالىمدەمەنى, نەگىزىنەن, ماقۇلدادى. قابىلدانعان قاۋلىدا: “ەگەمەن مەملەكەتتەر وداعى تۋرالى شارتتى ازىرلەۋ جانە وعان قول قويۋ جەدەلدەتىلىپ, بۇل شارتتا ولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىنىڭ وداققا قاتىسۋىنىڭ ءتۇرىن دەربەس ايقىنداي الادى. جاڭا وداق مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە اۋماقتىق تۇتاستىعى, ادامدار مەن حالىقتار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك پەن دەموكراتيا قاعيدالارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس”, – دەپ كورسەتىلدى. بۇل – كسرو-نىڭ داۋرەنى ءوتتى دەگەن ءسوز ەدى. بۇدان ەكى كۇن بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى بۇرىنعى وداققا باعىنعان كاسىپورىندار مەن ۇجىمداردى وزىمىزگە باعىندىرۋ, قازاقستانداعى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ دەربەستىگى, التىن قورىن جانە الماس قورىن قۇرۋ تۋرالى جارلىقتارىن شىعارىپ تا قويىپ ەدى. سول كۇندەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي جۇرگەن كۇندەرى ەدى. كوپ ۇزاماي قىرعىز دەلەگاتسياسىمەن بالكوندا ءماجىلىستەسىپ وتىرعان قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قاسىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى دە كەلىپ قوسىلدى. دۇنيە الەم تاپىرىق بولىپ جاتسا دا, ءجۇرىس-تۇرىسى نىق, ءسوزى تىڭ. ەمىن-ەركىن ءجۇردى.
الماتىدا قاۋىرت جۇمىستار كۇتىپ تۇر ەكەن. توعىزىنشى قىركۇيەكتە قازاقستان كومپارتياسىنىڭ توتەنشە قۇرىلتايى ءوتتى. قۇرىلتايعا دەيىن 19 وبكومنىڭ بەسەۋى عانا پارتيانى تاراتۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. تەك ەكەۋى ءوز قىزمەتىن دوعارعان. 46 قالالىق كوميتەتتەردىڭ تەك ەكەۋى ءوز ۇيىمدارىن تاراتىپ, تەك بىرەۋى قىزمەتىن تىيعان. 224 اۋداندىق كوميتەتتىڭ تەك 24-ءى عانا تاراتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, بەسەۋى عانا قىزمەتىن توقتاتقان. تۇسكە دەيىنگى اڭگىمەنىڭ نەگىزگى جەلىسى دەلەگاتتاردىڭ كوپشىلىگىندە پارتيانى ساقتاپ قالۋدان باسقا اماناتتار جوقتىعىن, باسقاداي شەشىمگە قوسىلمايتىندىقتارىن مالىمدەۋ بولدى. ءتۇس اۋا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوز سويلەدى. ء“بىراۋىزدىلىق ءتىنى” سەتىنەيىن دەدى. ساياسي سالعىلاس بىرتە-بىرتە سايابىرسىدى. قۇرىلتاي كوكپ-دەن ءبولىنىپ شىعىپ, سوتسياليستىك پارتيا قۇردى. بۇل – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ىرگەلى بەتبۇرىس ەدى. جوعارعى دارەجەلى جولاۋشىلار دا اعىلىپ كەتتى. توكيوعا ۇشىپ بارا جاتقان م.تەتچەر ن.ءا.نازارباەۆپەن سويلەسۋگە ادەيى ايالدادى. اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دج.بەيكەر زايىبىمەن ارنايى ساپارمەن كەلدى. سەگىز مەملەكەتتىڭ باسشىلارى الماتىدا ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويدى. تامىزدىڭ تاۋقىمەتتى كۇندەرى پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ پارمەندىلىگىن بايقاتتى. بۇكىل حالىقتىڭ سەنىم مانداتى بەرىلمەسە, ورتالىق ساياسي تۇلعا ءارى-ءسارى كۇشتەردىڭ قولىنداعى ساياسي قۋىرشاققا اينالىپ كەتەدى ەكەن. بۇل ماسەلە كەيىن جوعارعى كەڭەستە تالقىلاندى.
1 جەلتوقساندا بۇكىلحالىقتىق تىكەلەي داۋىس بەرۋمەن پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزەتىن بولدى. 10 جەلتوقساندا پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىستى. رەسپۋبليكا سارايىنداعى سالتانات ءۇش عاسىردان سوڭ ورالعان ساياسي دەربەستىكتىڭ الدىنداعى شاق ەدى. جاڭا عانا انت قابىلداپ, اق كيىز ۇستىنە كوتەرىلگەن پرەزيدەنتكە تۇڭعىش تىلەك ايتۋ ماعان تاپسىرىلدى. اۋزىما قۇداي سالدى ما: “ويداعىمىز بولدى. ورتامىز تولدى. توبەدەگى كەلدى. تورەلەسكەندە دە رەنجيتىن رەتىمىز جوق. تەك ۇزاعىنان سۇيىندىرگەي. اق جولدىڭ الدىندامىز. ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندەمىز”, – دەپپىن.
ءيا, راسىندا دا, ول كۇندەرى ۇلكەن تىلەكتىڭ ۇستىندە ەدىك. ەكى كۇن عانا بۇرىن رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس باسشىلارى ءبىر كەزدە وزدەرى قۇرعان كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعىن تاراتتى. سونى سەزگەن بويدا اشحابادتا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باسشىلارى كەزدەسىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ قاجەت دەپ تاپتى.
جاڭا تاعدىرىمىزدىڭ التىن ارقاۋى بولىپ تابىلاتىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” زاڭىن قابىلدايتىن كۇن دە تۋدى. جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى سۇلتان سارتاەۆتىڭ قىسقاشا بايانداماسىنان كەيىن ساۋالدار قارشا بورادى. “كىمنەن جانە نەدەن تاۋەلسىز بولماقپىز؟ جەتپىس جىل بويى جەلكەلەپ كەلگەن رەسەيلىك يمپەريا ۇلگىسى بويىنشا قازاق يمپەرياسىن قۇرۋعا ارەكەتتەنىپ جاتقان جوقپىز با؟” ء“بىزدىڭ پارلامەنتىمىز تاعدىر-تالابىن شەشەتىن كۇردەلى ماسەلەلەردى تەزدەتۋگە نەگە قۇمار؟ ءبىز مۇندا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى ماسەلەسىن شەشەمىز, ەرتەڭ 17 ميلليون ادامنىڭ باقانداي جارتىسى باسقا جات مەملەكەتتە قالىپ قويماي ما؟ مۇنىڭ سالماعىن ارتتىرۋ, ەلەۋلى ەكەنىن ايعاقتاۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزگەن ابزال ەمەس پە؟”.
ۇشەۋى دە ءمىردىڭ وعىنداي ساۋال ەدى. ول كۇنگى ساۋالداردىڭ قاي-قايسىسى دا قاپىسىز ويلاپ-پىشىلگەن-ءدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ول كۇندەرى اۋا رايىنىڭ قانداي ەكەندىگىن قاپىسىز اڭعارا بەرۋگە بولادى. ەگەمەندىك مالىمدەمەسى قابىلداعاننان بەرگى وقيعالار پارلامەنتشىلەرىمىزدى اككىلەندىرگەن. تاۋەلسىزدىك ءماسەلەسىن وتكىرلەگەن. الايدا ونى زاڭداستىرۋدىڭ جولىن ابدەن جىڭىشكەرتكەن. مۇنداي جاعدايدا جاپا-تارماعاي شابۋىلداۋمەن جەڭىسكە جەتە المايتىنسىڭ-دى. ءارى كۇردەلى, ءارى نازىك تاسىلدەر كەرەك ەدى. سونداي قيىن ساتتەردە پرەزيدەنتىمىز اسقان تاپقىرلىق تانىتتى. ۇرىمتالدان تاپ بەرىپ, ۇعىمتال كوكىرەك ۇعىنباي قويمايتىن دالەلدەرگە جۇگىنگەن-ءدى. ول كۇندەردەگى قازاق زيالىلارىنىڭ اۋىز بىرلىگى مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ وي-پىكىر جالعاستىرۋ شەبەرلىگىن ادەيى اتاپ ايتقان ءجون. سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, شەرحان مۇرتازا, جابايحان ءابدىلدين, ومىربەك بايگەلدي, ماناش قوزىباەۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساۋىق تاكەجانوۆ, الەكساندر كنياگينين, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, كامال سمايىلوۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, قۋانىش سۇلتانوۆ, نۇرلان ورازالين... ساناپ تاۋىسا المايسىڭ. ءبارى دە ۇتىرىن تاۋىپ, قازىقتى قالاعان جەرىنە قاعا ءبىلدى.
بىلە بىلگەن كىسىگە بۇل تاۋەلسىزدىك تەك قازاقتارعا عانا قاجەت ەمەس ەدى. قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارشا حالىقتاردىڭ ۇل-قىزدارىنا كەرەك ەدى. قاي شاڭىراقتىڭ باسىنا دا قاۋىپ تونبەۋى ءۇشىن جاپاندا ءجۇرىپ كۇن كەشكەن نۇق پايعامبارىمىزدىڭ كەمەسىندەي قازاقستاننىڭ تەزىرەك حالىقارالىق قۇقتىڭ سۋبەكتىسى بولعانى ءتيىمدى ەدى. تەك وسىنداي جاعدايدا 17 ميلليون حالىق ەرتەڭ قاي كەمەنىڭ قۇيىرىعىنا جارماسامىز دەپ ۋايىمداماس ەدى. بارىمىزگە ورتاق داعدارىستار كەزەڭىنەن قالاي تەز شىعامىز دەپ, بىرلەسە ارەكەت جاسار ەدى.
ن.ءا.نازارباەۆ كوپشىلىكتىڭ كوڭىل اۋانىن ءجىتى بايقاي ءبىلدى. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭ باسىم داۋىسپەن قابىلداندى. ول الماتىداعى دەموكراتياشىل جاستار ەرەۋىلىنىڭ بەس جىلدىعىنا ءبىر كۇن قالعاندا بولىپ ەدى. جەلتوقساننان كەيىن قازاق قاۋىمى ەندى ءوز موينىنداعى بۇعاۋدىڭ شىڭعىرتىپ جانىڭدى الار قىل تۇزاققا اينالعانىنا ابدەن كوزى جەتتى. ەندىگى كەش قالۋ ءۇمىت ەتەر سوڭعى ءساتتى زايا جىبەرىپ, ءبىرجولا قاپى قالۋ ەكەندىگىن ءتۇسىندى.
سول كۇندەرى الماتىدا ايرىقشا ماڭىزعا يە سامميت ءوتتى. ول اتاقتى “الماتى دەكلاراتسياسىن” قابىلدادى. وندا: “تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى”, – دەپ جاريالادى. مالىمدەمەنى كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءانۋار ءالىمجانوۆ جاسادى.
بۇل جاڭا تاۋەلسىزدىكتەر الەمىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قاي ماسەلەدە دە قايسار باتىلدىعىمەن, ءمولدىر تازا شىنشىلدىعىمەن, قانداي ماسەلەنىڭ دە سالدارىن الدىن الا اڭعارىپ وتىراتىن كورىپكەلدىگىمەن كوزگە تۇسكەن جىلدارى ەدى. ول ەلدەگى جاعدايلاردىڭ قالاي بولارى ءالى انىقتالا قويماعان الاشاربىت شاعىندا اسا باتىل قادام جاسادى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ءالى تاۋەلسىزدىك الا قويماعان كەزىندە, 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمى ەڭ تاجال قارۋدان باس تارتقان العاشقى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ادامزات تاريحىندا ماڭگىلىككە قالادى. وعان اقش پرەزيدەنتى باراك وباما, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ باس ءيۋى ابدەن زاڭدى ەدى. راسىندا دا, بۇل ەشكىمنىڭ باتىلى بارماعان مارتتىك ەدى.
ەۋرازيانى شىر اينالدىرا قورشاپ جاتقان دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتتىڭ ەش قاي جەرىنەن زەڭبىرەكپەن اتىپ جەتكىزە الماعان جەردىڭ بولۋى ۇلكەن گەوساياسي پروبلەما تۋدىرعان-دى. ول ادامزاتتى ترانسكونتينەنتالدىق بالليستيكالىق زىمىراندار جاساۋعا ماجبۇرلەگەن-ءدى. جەر بەتىندەگى زىمىرانداردىڭ ءبارىنىڭ وقتالعان نۇكتەسىندە تاجال قارۋلار سىنالار ەدى. ودان باس تارتۋ ءىس جۇزىندە ادامزات ساناسىن اتىمەن وزگەرتۋدىڭ جاڭا ءبىر امالى دەۋگە بولادى. بۇل قادام سوعىس اتاۋلىدان باس تارتۋمەن بارابار ەدى. مۇنداي كۇللى دۇنيە كوز تىككەن “حارتلەند” (جەر كىندىگى) اتانعان قاتەر ايماعىنىڭ بەيبىت قارۋسىزدانۋىنا جول اشىپ بەردى. بۇل كيكىلجىڭ اتاۋلىنى بەيبىت جولمەن رەتتەۋدەگى وپتيميستىك كوزقاراستى ودان سايىن ورنىقتىردى. قاپەلىمدە قاۋىرت وقيعالار تاساسىندا قالىپ كەلگەن بۇل باستامانىڭ ماڭىزى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. مۇنداي ادامزاتتىق پروگرەستىڭ ىرگەتاسى بولارلىق ىزدەنىستىڭ ءبىزدىڭ جاس تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باسشىسىنان شىققاندىعى ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە زاڭعار ماقتانىش تۋدىرادى.
ءتاي-ءتاي تاۋەلسىزدىگىمىز العاشقى ادىمدارىنان باستاپ, تۇبەگەيلى وزگەرىستەردىڭ ءتۇيىندى كەزەڭدەرىنە كۋا قىلدى. رەسەيدە “ەستەن تاندىرا ەمدەۋ” (شوكوۆايا تەراپيا) ەرەكشە مەڭدەدى. حالىق قالتاسىنداعى سوڭعى تيىن-تەبەنىن سارىقتى. باعانىڭ ىرىقسىزداندىرىلۋى بىزدە دە باستالدى. الەۋمەتتىك جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. قارجى ساياساتىن قاۋقارسىز رۋبل بيلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلتتىق تەڭگە شىعارۋ تۋرالى قۇپيا جارلىققا قول قويدى.
سىنىققا سىلتاۋ تابۋ جيىلەدى. 1992 جىلى 28 مامىردا جوعارعى كەڭەستە “ساياسي بومبا” جارىلدى. دەپۋتات ت.ۆ.جاۆورونكوۆا “ازاماتتىق كەلىسىم” توبىنىڭ اتىنان مالىمدەمە جاسادى. وندا “تىلدىك تەكەتىرەس” قايتا قوزدىرىلدى. مالىمدەمە جينالىس سوڭىندا جاسالعاندىقتان ەشقانداي جاۋاپ بەرىلمەدى. ءتۇنى بويى كورەر تاڭدى كوزىمنەن اتقىزدىم.
تاڭەرتەڭ جوعارعى كەڭەستىڭ ۇلت ساياساتى, مادەنيەت پەن ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءسوز سويلەدىم. “حالىقتى ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقى ساقتالماي تۇرىپ, جەكە ادامنىڭ قۇقى دا ساقتالمايدى. ويتكەنى, ۇلتى ازات ەمەس ادامنىڭ ءوزى ازات بولۋى ەش اقىلعا سىيمايتىن شارۋا. ەندەشە, “ازاماتتىق كەلىسىم” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ ادام قۇقى مەن بوستاندىعىن اياق باسۋشىلىق دەپ جۇرگەندەرى, سونىڭ ءىشىندە حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنا قىرىق قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن جولدارمەن كوپ ۇلتتىق سيپات العان مەملەكەتىمىزدەگى تىلدەردىڭ ارەكەتتەستىگىن رەتتەيتىن زاڭ قابىلداعانىمىز, تۇپتەپ كەلگەندە, الگى ءار حالىقتىڭ قول سۇقپاس قۇقىن جۇزەگە اسىرعانىمىز بولىپ تابىلادى. ول زاڭ حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىنىڭ بىرەۋىن بىرەۋىنە قارسى قويمايدى. ونىڭ دۇرىستىعىن حەلسينكي كەلىسىمىنىڭ قورىتىندى قۇجاتى دا (1973), سونى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مادريد (1980), ۆەنا (1986), كوپەنگاگەن (1990) ءماسليحاتتارىنىڭ قورىتىندى قۇجاتتارى دا, اتىشۋلى “جاڭا ەۋروپانىڭ پاريج حارتياسى” دا (1990) ايعاقتايدى”, – دەدىم.
زال سىلتىدەي تىندى. ءسوزىم بىتكەندە دە جۇرت جىم-جىرت وتىرىپ قالدى. وسىنداي جاعداي بۇرىن دا بولىپ ەدى. ونى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ: ء“تىل تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ, تار كەزەڭگە تىرەلگەن شاقتا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ دەپۋتات بولماسا دا پارلامەنت مىنبەرىنە كوتەرىلىپ, سونداعى وزگە ۇلت سوزدەرىنە: “نەمەنە, كەشە ەل باسىنا كۇن تۋعاندا تار ءۇيىمىزدەن ورىن ىعىسىپ, ءتورىمىزدى ۇسىنعاندا, تارتىڭقى داستارقانىمىزدى الدارىڭىزعا جايىپ, جارتى كۇلشەمىزدى اۋىزدارىڭىزعا ۇستاعاندا, ءبىز كۇندەردىڭ كۇنىندە, ءبۇگىنگىدەي دەموكراتيا ورناتىپ كەمەلدەنەمىز دەپ جاتقان زاماندا, ءوز ۇيىمىزدە ءوز تىلىمىزدە سويلەۋ ءۇشىن مىنا سىزدەردەن ءبۇيتىپ جىلاپ تۇرىپ رۇقسات سۇرايمىز عوي دەپ ويلاپ پا ەدىك؟!” دەگەنىن ءبىز ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز”, – دەپ جازعان.
بۇل ءسوزدى باستان-اياق تىڭداپ وتىرعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى: “مەنىڭ ابەكەڭە ەشقانداي الىپ-قوسارىم جوق”, دەپ, ورنىنان كوتەرىلگەن-ءدى. ءتىل تۋرالى مايدان ول كەزدە قازىرگىدەن الدەقايدا وتكىر بولاتىن. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ءبىلۋدىڭ مىندەتتىلىگىن جۇرتشىلىق تەگىس مويىنداپ كەلەدى. ال ول كەزدە جەر استىنان جىك شىعاراتىندار از بولمايتىن. كوپ ۇزاماي ورال دۇربەلەڭى شىقتى. وعان ىلە-شالا ءوسكەمەن ءب ۇلىندى. تاۋەلسىزدىكتى تەك ءتوزىمدىلىك قورعايدى. توزىمدىلىكتى سارقۋ – بولاشاقتى دا سارقۋ بولۋى عاجاپ ەمەس-ءتى. ول كۇندەردە كوز جەتكەن ءبىر اقيقات وسى ەدى.
جەر بەتىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاقتاردى جيىستىرۋ رەسپۋبليكاداعى ورنىقتىلىق احۋالدى نىعايتۋدىڭ ءبىر جولى ەدى. پرەزيدەنت قاي ەلگە بارعان ساپارىندا دا جەرگىلىكتى قازاق دياسپوراسىمەن كەزدەستى. ولاردى ەلگە قايتۋعا شاقىردى. ەڭ بولماسا, كورىپ قايتۋعا كەڭەس بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە دۇنيە قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى ءدۇرىلدەپ ءوتتى. ەلگە باستالعان ۇلى كوش سول كۇندەردەن باستاۋ الدى. ۇلت وكىلدەرىمەن باس قوسۋ جيىلەدى. قازاقستان حالىق اسسامبلەياسىن قۇرۋ يدەياسى تۋدى. ءوز ءتىلىمىزدە عانا ەمەس, وزگەلەرمەن ءتىل تابىسۋ ءبىر ءسات نازاردان شىعارىلعان جوق. ەلباسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىندا ءسوز سويلەدى. يادرولىق قارۋسىزدانۋ پىسىقتالدى. “مەن دەگەنىمە جەتپەي تىنباۋ ءۇشىن تاۋەكەلگە ءمىندىم... اقىرى امەريكالىقتار رايلارىنان قايتتى. اقش-تىڭ ءبىز سۇراعان كەپىلدىكتەردى بەرەتىندىكتەرى تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلدى”, – دەپ جازدى پرەزيدەنت “عاسىرلار توعىسىندا” كىتابىندا.
ساياسي ىلگەرىلەۋىمىز تابىستى بولعانىمەن, ەكونوميكامىز مۇشكىلدەنە ءتۇستى. پوپۋليزم رەفورمانىڭ اياعىن تۇسادى. ەگەمەندىكتى ورنىقتىرۋ ودان ءارى ءورىستەدى. بۇل رەتتە قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ ورداباسى كەزدەسۋى ەل بولاشاعىن ويلاسار كەلەلى كەڭەس بولدى. ىلە-شالا بەلجايلاۋدا ءوتكەن وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعى تاۋەلسىزدىك تاعدىرىنا بەكەم بولۋعا ۇندەدى. جەر-جەردە حالىق باستاماسىمەن بۇقار, اقان, مۇرات, قۇرمانعازى, ىقىلاس, ەستاي, قاشاعان, ماعجان تويلارى ءوتتى. حالىق كۇننەن كۇنگە قيىنداپ كەلە جاتقان ەكولوگيالىق جاعدايعا الاڭداماي, قايتا تىرىلگەن ارداقتىلارىن قۇرمەتتەدى.
ۇلتتىق تەڭگە اينالىمعا ءتۇستى. رەسەيدىڭ اينالىمىنان شىققان پىشەن اقشاسىنان قۇتىلۋدىڭ جولى تابىلدى. سول كۇندەگى احۋال ءالى ەسىمدە. اەروپورتتار قاڭىراپ بوس تۇردى. ۇشاقتار ۇشپادى. بەنزين جوق. انشەيىندە سىپ-سىپايى جولبيكەلەر بۇرتىڭ-بۇرتىڭ ەتەدى. “تەڭگەلەرىمەن ەرتەڭ قابىرعالاردى جەلىمدەپ جاتقانىن كورەمىز” – دەيدى. الماتىدا جينالىسقا كەلگەن ءبىر توپ مەتاللۋرگ-ديرەكتورلار ءبىر ۇشاق جالدادى. جالىنىپ-جالپايىپ, بىرەۋى بالقاشقا دەيىن بەنزين تاپتى. بالقاشتا تاعى بىرەۋى پاۆلودارعا دەيىن بەنزين تاپتى. ءسويتىپ, اەروپورتتان اەروپورت تاستاماي, بەنزين سۇراي ءجۇرىپ تاڭەرتەڭ اقتوبەگە جەتتىك. ار جاعىندا اقتاۋ استىق. ەندى كەشىكسەك, سايلاۋعا قۇجات قابىلدامايدى. سول كەتكەننەن مول كەتتىك. ءبىر وبلىستا ەلدى مەكەن تاستاماي, ارالادىق. ەل ءالى تەڭگەنى كورمەگەن. قاپشىق ارقالاپ, تەڭ كوتەرىپ, تەنتىرەپ جۇرگەن ءبىر جۇرت. پويىزدا ورىن جوق. تۇسسەڭ مىنە المايسىڭ, مىنسەڭ – تۇسە المايسىڭ. ادامدار سەڭدەي سوعىلىسادى. مەكتەپكە جالاڭاياق بارعانداردى كوردىك. كيىم تابىلماي مەكتەپكە بارماي, ۇيىندە ءيىرىلىپ وتىرعان وقۋشىلارعا كەزىكتىك. سول جىلى سايلانعان جوعارعى كەڭەس اسا تەز تارادى. حالىقتىڭ دەموكراتيا جايلى تۇسىنىگى نارىقتىق قاتىناستارمەن قابىسپادى. 1995 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇيعارىلدى. وندا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىلىگى 2000 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتىلدى. سول جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ جولىمەن جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداندى. وسى مەرزىم ىشىندە 140-تان استام زاڭ كۇشى بار جارلىققا قول قويىلدى. رەفورمانىڭ ورىستەۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. اقش-تىڭ سول كەزدەگى ەلشىسى قازاقستان دەموكراتيانىڭ شاكىرتىنەن ۇستازىنا اينالدى دەپ مالىمدەدى.
30 قىركۇيەكتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 51-سەسسياسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مالىمدەمەسى تاراتىلدى. قازاقستان اتىنان يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ شارتىنىڭ ماتىنىنە قول قويىلدى. بۇعان دەيىن قازاقستاندا سس-18 قاھارلى راكەتاسىنىڭ 104 داناسى تۇراتىن. ولارعا 1200 يادرولىق بومبا ءىلۋلى ەدى. سودان ءوز ەركىمىزبەن ءبىر كۇندە باس تارتتىق. قازاق جەرى يادرولىق قارۋدان تازارا باستادى. سول جىلى وتكەن ابايدىڭ 150 جىلدىعى دۇنيە ءجۇزى الدىنداعى قازاقستان رۋحانياتىنىڭ سالتاناتتى تۇساۋكەسەرى بولدى. جاڭا جىلعا قوس شاتىرلى پارلامەنتپەن اتتادىق. بايىرعى حالىق 51 پايىزعا جەتتى. استانا اقمولاعا بەت تۇزەدى. ءسويتىپ, 1997 جىل ۇلتتىق ۇدەرىستىڭ ەلەۋلى بەلەسى بولدى.
ەكونوميكادا داعدارىس ەڭسەرىلە قويمادى. زاۋىت مۇرجالارىنىڭ كوبى سونگەن. حالىققا ايلىق تابۋ قيىنعا ءتۇستى. اي سايىن پرەزيدەنت ۇستەلدى توقپاقتاپ وتىرىپ, قايدان قانشا اقشا جينالعانىن انىقتادى. ونىڭ كىمگە جەتىپ, كىمگە جەتپەيتىنىن كەڭەسەدى. زەينەتاقى مەن شاكىرتاقىنى وتەۋدىڭ ءوزى كۇش. اركىم ەلىن ىزدەپ كەتە باستادى. مۇندا جىلاپ-سىقتاپ ازەر قوشتاسقاندار اندا بارىپ, قازاقستان سىيىستىرماعان ساياسي قۋعىندار بولىپ شىعا كەلدى. تالاي سوۆحوز, تالاي شاعىن اۋداندار قاڭىراپ بوس قالدى. شاعىن جۇمىسشى قالالار تۇگەلگە جۋىق داعداردى. ءبىر شيشا اراققا ءبىر قوي, ءبىر جاشىك اراققا – ءبىر ءىرى قارا مال تولەيتىن كۇن تۋدى. بارتەر تىرىدەي توناپ ءبىتتى.
سونداي تۇستا ەلگە شىعىپ, حالىقپەن سويلەسۋ وڭاي بولمايتىن. اش-جالاڭاش قاۋىمدى كورگەندە اۋزىڭا ءسوز تۇسپەيتىن. انادايدا سوستيىپ-سوستيىپ تۇرعان باۋىرلار قويداي جامىراپ, سۇراق قويادى. ءار سوزدەرى جۇرەگىڭە ينەدەي قادالادى. “وسىنىڭ ءبارىن جوعارىداعىلار بىلە مە؟” – دەپ سۇرايدى. الدەبىر ۋاقىتتا قينالا-قينالا: “بىلەدى!” – دەيسىز. سوندا جينالعان توپ “ۋھ!” دەپ ءبىر سەرپىلەدى. “قينالساق, قايتەمىز؟ بىزدەن باسقالار دا قينالىپ وتىر ەكەن. بولماسقا بولاتتاي بەرىك بول دەگەن. بۇدان دا جامانىمىزدا تويعا بارعانبىز. ءالى-اق تۇزەلىپ كەتەمىز. الماقتىڭ دا سالماعى بار دەگەن عوي. ءوستىپ ويسىراماسا, وزبىرلىق شىلبىرىنا جان جولاتا ما؟ تاۋەلسىزدىك تەگىن كەلدى دەپ پە ەدىڭدەر. تاۋەلسىزدىككە بەكەم بولساق, ءبارىن دە جەڭەمىز!” – دەپ ساڭقىلداعان تالاي اقساقالدار بۇل دۇنيەدەن بىرتىندەپ ءوتىپ جاتىر. سولار ۇيىتقان ۇلتتى جۇمىلعان جۇدىرىقتاي توپتاستىرا ءتۇسۋ كەرەك بولدى.
مۇنداي جاعدايدا ەلدى ۇستاۋ ءۇشىن ءوتكەننىڭ ونەگەسىنە كوبىرەك ۇڭىلەسىڭ. حالىقتىڭ جىلدار بويعى قالىپتاستىرعان ەپوسىن مۇقيات قارايسىڭ. “قاي قاسيەت قالاي ورنىقتى؟” – دەپ تولعاناسىڭ. جوقتىقتا جولداس – بىراۋىزدىلىق. حالىق قايتكەندە ءبىر اۋىزدى بولادى؟ وعان وتكەننەن وڭ دا, تەرىس تە مىسال تابا الاسىڭ. قىرسىققاندا, كەيىنگى كەڭەستىك جىلداردا ونداي ەل ۇيىرەر وڭ مىسال تابۋ ايناتازدىڭ باسىنان سىركە قاراۋمەن بىردەي بوس اۋرە بولىپ شىقتى.
پرەزيدەنت “1997 جىلدى جالپى ۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى” جارلىققا قول قويدى. سول جىلى 1936-1937 جىلعى جاپپاي جازالاۋ مەن قۋعىن-سۇرگىندەرگە الپىس جىل تولدى. جارلىق جۇرتشىلىق تاراپىنان تۇسىنىستىك پەن قولداۋ تاپتى. ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتار, نەگىزىنەن ونى ءجۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە ات سالىساتىندارىن, ەلباسىنىڭ قوعامىمىزدى ىنتىماقتاستىرۋعا, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە, ساياسي قۋدالاۋ قۇرباندارىن ۇلىقتاۋعا ۇستانىپ وتىرعان باعىتى دەپ تانيتىندارىن مالىمدەپ, بۇل ماقساتتا بىرلەسە قيمىل جاساسۋعا كەلىسىمگە كەلدى.
قازاقستاندا رەفورما ەڭ ۇلكەن ءارى سىن كەزەڭىنە جەتتى. الدان كۇتكەن ءۇمىت تە, ارتتا قالعان كۇدىك تە بارشانى بىرلەسە قيمىلداۋعا شاقىردى. جاپپاي تاركىلەنۋ جىلدارىندا عانا ءبىر جارىم ميلليون قازاق بۇل دۇنيەدەن ءوتىپتى. ءبىر ميلليون ءۇش ءجۇز مىڭى تىرىدەي جەر اۋىپتى. ەگەر 1930 جىلى 5 ميلليون 873 مىڭ ادام تۇرسا, 1933 جىلى 2 ميلليون 493 مىڭ كىسى قالىپ, ەكى ەسەدەن استامعا ازايىپتى. سونداعى دەموگرافيالىق سوققىدان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسەڭگىرەپ كەلەمىز. ودان بەرگى ونجىلدىقتار دا جايماشۋاق بولا قالعان جوق. ءتىپتى, كۇنى كەشەگى كەڭگىر, تەمىرتاۋ, الماتى, جاڭاوزەن كوتەرىلىستەرىن الايىقشى. ءبارى دە جاپپاي قۋدالاۋدى قوزدىردى. تەك ساياسي قۋدالاۋدىڭ ءوزى 103 مىڭ ادامعا سالقىنىن تيگىزدى. ولاردىڭ سالدارىمەن تاباندى ءارى مۇقيات كۇرەسۋىمىز كەرەك. قوعامىنا شىنداپ جانى اۋىراتىن, زامانداستارىنا شىنداپ جانى اشيتىن ادامدار ىنتىماقتان گورى الاۋىزدىققا, مامىلەدەن گورى تەكەتىرەسكە ءىش بۇرا قويماسا كەرەك. پرەزيدەنت جارلىعى بۇكىلحالىقتىق ەنتۋزيازم تۋعىزىپ, بۇكىلحالىقتىق قوزعالىسقا اينالدى.
تاريحي ەكسكۋرس بولاشاقتى بارلاۋمەن جالعاستى. ەندى بۇل قيمىل “قازاقستان-2030” ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلاستى. كەلەسى جىل “حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح” جىلى اتاندى. قازىر “تاريحي مۇرا”, “مادەني مۇرا” باعدارلامالارىنا نەگىز بولعان بارلىق باعىتتا جۇمىستار قولعا الىندى. قاراجات تاپشىلىعىنا قاراماستان, بارلىق ولكەلەرگە, وداقتاس رەسپۋبليكالارعا, تامىرلاستىعىمىز بەن بايلانىسىمىز بار ەلدەردىڭ بارىنە تاريحي, ەتنوگرافيالىق, ارحەولوگيالىق جانە ارحەوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار جىبەرىلدى. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىرە بەرىسىنە كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ كوشىرمەلەرى قويىلدى. جيىرما بەستەن استام ءىرى-ءىرى عىلىمي كونفەرەنتسيالار ءوتتى. ورىس, باتىس, شىعىس جانە وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ شىعارمالارى قايتا باسىلىپ شىقتى. كوكشەتاۋدا شوقان ۋاليحانوۆقا, تارازدا مۇحامەد حايدار دۋلاتيعا, اقتوبەدە قۇدايبەرگەن جۇبانوۆقا, الماتىدا شاكەن ايمانوۆقا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ول اقتوبەدە ابىلقايىر, اتىراۋدا يساتاي-ماحامبەت, الماتىدا – ابىلاي, استانادا – كەنەسارى ەسكەرتكىشتەرىمەن بايىدى. بۇل يگى باستامالار ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جىلى اتالعان 1999 جىلى دا جالعاستى. حالىقتىڭ رەفورماعا دەگەن سەنىمىنىڭ بايقاۋى رەتىندە مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋى دا ءوتتى. 1999 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاڭا پرەزيدەنتتىك كەزەڭى باستالدى. الەمدى شارپىعان قارجى داعدارىسى قازاقستاندى دا اينالىپ وتكەن جوق. بىراق رەفورما كەلەشەگىنە دەگەن سەنىم نىق كۇيىندە قالدى. قاتەرلى جىلدىڭ قاي تۇستارىنا دا شىداس بەرگەن رەسپۋبليكا 29 جەلتوقساندا الدىن الا قورىتىندىلار شىعاردى. ەكونوميكادا وڭ وزگەرىستەر بايقالدى. التىن قورى العاش رەت 2 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. جىلدى زەينەتاقى جانە ەڭبەكاقى قارىزدارىنسىز قورىتىندىلادىق. كوڭىلگە وپتيميزم ۇيالادى. ول 2000 جىلدىڭ مادەنيەتتى قولداۋ جىلى دەپ اتاعانىمىزدان كورىنەدى. ويتكەنى, رەفورما رۋحانيات ەدى. ول وراشولاقتىقتىڭ سالدارىن تۇزەتۋگە اۋقىمدى ءىس اتقارىلدى. تەك اتالمىش جىلدىڭ وزىندە 727 مادەنيەت مەكەمەلەرى جاڭادان اشىلدى, جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتتى. سونىڭ ىشىندە 468 كىتاپحانا, 239 كلۋب, 5 جاڭا تەاتر, 5 مۇراجاي بار. بارلىعى 2368 مادەني وبەكتىلەر, 1449 كىتاپحانا, 681 كلۋب, 49 مۇراجاي, 11 تەاتر, 6 كينوتەاتر, 2 فيلارمونيا, تاعى دا باسقا مادەني وشاقتار جوندەۋدەن ءوتتى. 847 وبەكتىنى جوندەۋ مادەنيەتتى قولداۋ جىلىنىڭ اياعىنا تامان ءتامامدالدى. مادەني وبەكتىلەردى جاڭارتۋعا 3 ميللياردتان استام تەڭگە ءبولىندى. مادەنيەتتى قولداۋدى قاراجاتتاندىرۋعا كاسىپكەرلەر مەن ءوندىرىس ورىندارى كوپ كومەكتەستى. مادەنيەت بازاسىنىڭ مۇنشالىقتى قارقىنمەن بايىعانىن بۇعان دەيىنگى كەزەڭدەردە ەشقاشان بايقاعان ەمەسپىز. جىل بويىنا قاراساي مەن اعىنتايعا سولتۇستىك قازاقستاندا, قۇرمانعازى, دينا, بەيبارىسقا اتىراۋدا, ابايعا استانادا, تاراس شەۆچەنكوعا الماتىدا, احمەت بايتۇرسىنوۆقا قوستانايدا, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆقا پاۆلوداردا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. قۇرامىندا مەملەكەتتىك مۇراجاي, كىتاپحانا جانە كورمە زالى بار پرەزيدەنتتىڭ مادەنيەت ورتالىعى جانە ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ اشىلۋى استانا كوركىن اسىرا ءتۇستى.
قازاق مادەنيەتى كونە داۋىرلەردەن باستاۋ الادى. تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعى قارساڭىندا ادام تانىماستاي بوپ وزگەرگەن كونە شاھار كەلبەتىنەن, كۇلتوبە, وتىرار قالاسىنىڭ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ, ازىرەت سۇلتان مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني ق
