سوت ورىنداۋشىلارىنا سەنىم نەگە ازايدى؟

«قازاقستانداعى جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ينستيتۋتىنىڭ پروبلەمالارى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنا ارنالعان جيىنعا ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى ءدانيا ەسپاەۆا توراعالىق ەتتى. باسقوسۋعا دەپۋتاتتاردان بولەك, سالاعا قاتىستى مينيسترلىك وكىلدەرى, زاڭگەرلەر قاتىستى.

جيىندى اشقان ءدانيا ەسپاەۆا­نىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر اليمەنت بورىشى بويىنشا قوزعالعان سوت ىستەرىنىڭ سانى 12 مىڭنان اسىپ جىعىلعان. ياعني ەلىمىزدە بالاسىنا «قارىز» اتا-انا كوپ. بىلتىرعى قورىتىندى ەسەپكە كوز سالساق, بەرەشەك سوماسى 17-18 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.

– تولەمەۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – بورىشكەرلەردىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى مەن تابىس كوزىنىڭ بولماۋى, كىرىسىن جاسىرۋ فاكتىلەرى. جەكە سوت ورىن­داۋشىلارىنىڭ كادرلىق قۇرامى ساپاسى دا سىن كوتەرمەيدى. بۇگىندە رەسپۋب­ليكا بويىنشا 2 110 جەكە سوت ورىنداۋ­­شىسى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ءىس جۇر­گىزۋىندە جالپى سوماسى 15,9 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن, 5 ميلليونداي اتقارۋشىلىق قۇجات بار. ونىڭ 50%-ى شاعىن نەسيەلەردى ءوندىرىپ الۋعا قاتىستى. بۇل تاعى دا حالىقتىڭ شامادان تىس نەسيە الاتىنىن دالەلدەيدى. نەگىزى 2022 جىلى وسىعان ۇقساس تاقىرىپتا ۇكىمەت ساعاتى ءوتتى. الايدا جيىندا ايتىلعان سوت ورىن­داۋشىلارىنىڭ سوتتاردا شاعىم جاسالاتىن ارەكەتتەرىنىڭ تىزبەسىن قىسقارتۋ, بورىشكەرلەردى ىزدەستىرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, بورىشكەرلەر مەن ءوندىرىپ الۋشىلاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىنە زاڭ­سىز قول جەتكىزۋدى بولدىرماۋ سەكىلدى ۇسىنىستار ءالى ورىندالعان جوق, – دەدى ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

ءوز كەزەگىندە ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ بورىشكەرلەردى اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ شارالارى اليمەنت تولەمەۋ ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشپەيتىنىن ايتتى.

– جىل باسىندا اليمەنت وندىرۋگە قاتىستى 283 مىڭ قۇجات بولعان. ونىڭ 12 835-ءى نەمەسە 4 پايىزى پروبلەمالى ساناتقا جاتقىزىلعان جانە ول بويىنشا اليمەنت تولەنبەي جاتىر. اتقارۋشىلىق قۇجاتتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ شارالارى قولدانىلادى. جۇمىسسىز بورىشكەرلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ سەكىلدى جۇيەلى جۇمىستار دا جۇرگىزىلىپ جاتىر. بالالارىن اسىراۋعا نيەتتىڭ بولماۋى, اليمەنت تولەۋدەن جالتارۋ وتباسىلىق-نەكە قاتىناستارى داعدارىسىنىڭ سالدارىن بايقاتىپ وتىر. بۇعان دالەل – بىلتىر تىركەلگەن 61 080 اجىراسۋ سانىن قۇرايتىن ستاتيستيكالىق كورسەتكىش. بۇل كورسەتكىش نەكە قيۋ سانىنىڭ (124 774) جارتىسىنا جۋىعىن قۇرادى. وسى تۇستا وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ جانە بالالاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ بويىنشا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەشەندى جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت دەپ سانايمىز, – دەدى مينيستر.

ال ءماجىلىس دەپۋتاتى سنەجاننا يماشەۆا بورىشكەرلەردىڭ كازينو مەن بۋكمەكەر كەڭسەلەرىندە ۇتىس تىگۋىنە توقتاۋ بولماي تۇرعانىن, كوبىنە سوت ورىنداۋشىسى ەڭ الدىمەن وزىنە پايدا اكەلەتىن قۇجاتتاردى ورىنداۋعا تىرىساتىنىن ايتىپ سىنادى.

– الەۋمەتتىك سيپاتتاعى قۇجاتتارعا از ۋاقىت پەن كۇش جۇمسايتىن ءۇردىس ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. مۇنداي ىستەر بويىنشا سوت ورىنداۋشىسى بورىشكەردى ىزدەۋگە اسىقپايدى, اڭگىمەلەسۋگە شاقىرمايدى, م ۇلىك پەن اقشانى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن تەكسەرۋ جانە ىزدەۋ بويىنشا شارالار قابىلدامايدى, تىيىم سالۋدى ۋاقتىلى قولدانبايدى. بىلتىر پروكۋرورلار بورىشكەرلەردىڭ اليمەنتتەردى, جالاقىنى جانە مەملەكەت پايداسىنا سومالاردى ورىنداۋدان جالتارۋىنىڭ 6 210 فاكتىسىن انىقتاعان. مىسالى, 325 ملن قارىزى بار 484 بورىشكەر قوناەۆ پەن ششۋچينسك كازينوسىندا 147 ملن تەڭگە جۇمساعان. 236 ملن قارىزى بار 117 بورىشكەردىڭ ءوز شوتتارىنان 2 ملرد تەڭگەنى ەش كەدەرگىسىز شەشىپ العان. «وسى كەزدە نەگە سوت ورىنداۋشى ارەكەتسىزدىك تانىتتى, قايدا بولدى, نەگە دەرەۋ شارالار قابىلدامادى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى, – دەدى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى.

سونداي-اق س.يماشەۆا جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قىزمەتتەرى پايدالانىلماسا, ولارعا سىياقى تولەۋ تەتىگىن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. جالپى, بورىش سوماسى 60 اەك-تەن از بولسا, سوت ورىنداۋشىسىنا 25% تولەنەدى. كوبىنە بۇل – ايىپپۇل, سالىق, شاعىن زايم بەرەشەكتەرى. الايدا كوپتەگەن ازامات جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قىزمەتتەرىنە اقى تولەۋ ولاردى ورىنداۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالارعا سايكەس كەلمەيدى دەپ سانايدى. وسى رەتتە ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ جەكە سوت ورىنداۋشىلارى الاتىن سىياقىنىڭ ەڭ جوعارى شەگىن 25 پايىزدان تومەندەتۋگە ءالى ەرتە دەگەن پايىم ايتتى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان بازاربەك تە جەكە سوت ورىنداۋشىلارى جاساعان ورەسكەل ارەكەتتەردى جىپكە تىزگەندەي بايانداپ بەردى.

– «وتباسى بانكتىڭ» ماتەريالدارى بويىنشا, 3 جەكە سوت ورىنداۋشى ازاماتتاردىڭ جيناقتاعان قاراجاتىنان ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن 3 ملرد 442 ملن تەڭگە جىمقىرعان. 2023 جىلى جەكە سوت ورىنداۋشىلار 4 740 ەسەپتەن شىعارۋ اكتىسى ارقىلى 1 ملرد 721 ملن تەڭگەگە قالتاسىنا سالعان. ال 2024 جىلى 8 995 اكت ارقىلى 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق اقشا شەشىپ العان. بۇل الاياقتىقتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جەكە سوت ورىنداۋشىلار جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتۋ, جالعا الۋ اگەنتتىكتەرىمەن, ريەلتورلارمەن, نوتاريۋستارمەن اۋىز جالاسقان. ءبارى ءبىر قىلمىستىق توپ بولىپ جۇمىس ىستەگەن, – دەگەن دەپۋتات جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ اشىق تىزبەسىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.

ۇكىمەت ساعاتىنىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا ماجىلىسمەندەر اتقارۋشىلىق ءىس جۇر­گىزۋ تاراپتارى قۇقىقتارىنىڭ بۇزى­لۋىنا جول بەرمەۋ, سونداي-اق اتقارۋ­شىلىق قۇجاتتاردىڭ جەكەلەگەن سانات­تارى بويىنشا (مەملەكەتتەن ءون­دىرىپ الۋ, تالاپ قويۋدى قامتاما­سىز ەتۋ تۋرالى سوت ۇيعارىمى جانە باسقا­لار) وڭايلاتىلعان ءىس جۇرگىزۋدى قولدانۋ­دى كەڭەيتۋ ءۇشىن جەكە سوت ورىنداۋ­شى­لارىنىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كاسىبي كادر قۇرامىن كۇشەيتۋ ماقساتىمەن اتتەس­تاتتاۋدان جانە تاعىلىمدامادان وتپەي جەكە سوت ورىنداۋشىسى قىزمەتىمەن اينالىسۋ قۇقىعىنا ليتسەنزيا الاتىن تۇلعالاردىڭ ءتىزىمىن قىسقارتۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. دەپۋتاتتاردىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن نەگىزگى ۇسىنىستارىنىڭ ءبىرى – اتا-اناسى اليمەنت تولەۋ جونىن­دەگى مىندەتتەن جالتارعان كامەلەتكە تولماعان بالالارعا اليمەنت تولەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك اليمەنت قورىن قۇرۋ.