م.تولەپبەرگەن ۇلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا برەست قامالى, ۆارشاۆا, گدانسك پەن پەرلەبەرگتە بولعان شايقاستارعا قاتىسقان. سوعىس جىلدارىندا جاۋدان تايسالماعان ەرلىگى ءۇشىن II دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن, باسقا دا مەرەيتويلىق توسبەلگىلەرمەن ماراپاتتالعان.
ء«ساۋىر ايىندا جاسىم جۇزگە تولادى. 1943 جىلى سوعىسقا الىندىم. التى اي تاشكەنتتە ءراديستىڭ وقۋىن وقىدىم. مايداندا تانكىگە قارسى 76 ميلليمەترلىك زەڭبىرەكتىڭ ءراديسى بولدىم. سوعىس بىتكەن سوڭ, 5 جىل گەرمانيادا اسكەري بورىشىمدى وتەدىم. ۇيدە بەس اعايىندى ەدىك. ەڭ كىشىسى مەن بولاتىنمىن. ءبارىمىز دە سوعىسقا الىندىق. وتان قورعاۋ – ەر-ازاماتتىڭ مىندەتى. سول بورىشتى ابىرويمەن اتقارىڭدار, قاراقتارىم. سەندەردىڭ قۇتتىقتاپ كەلىپ تۇرعاندارىڭا قۋانىپ تۇرمىن. وسىلاي كوڭىل ءبولىپ كەلگەندەرىڭە مىڭ دا ءبىر راحمەت. سانالى عۇمىرىمىز كەڭەستىك زاماندا ءوتتى. سول شاقتا ەگەمەندىك الساق قوي دەپ ارماندايتىن ەدىك. مىنە, سول ارمانىمىز دا ورىندالىپ, قازاقستان بۇگىندە ازات ەل اتاندى. بۇعان دا شۇكىرشىلىك. سول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قورعانى مىنا سىزدەرسىزدەر, جاس ورەندەر. ەلدىڭ ەگەمەندىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ – ەندىگى جەردە سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ. ال, ەندەشە, باتامدى بەرەيىن. جاراتقان ءاردايىم ەلىمىزگە جار بولسىن, ەگەمەندىكتىڭ ىرگەتاسى مىقتى بولسىن, اسپانىمىز اشىق, زامانىمىز تىنىش بولسىن», دەدى عاسىر جاساعان مايدانگەر.
سوعىس ارداگەرى ەكى ۇل, التى قىز تاربيەلەدى. وسى بالا-شاعاسىنان قازىر 19 نەمەرە, 10 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. ايتا كەتسەك, بيىل مەرەيلى 100 جاسقا تولاتىن قاريا – شىمكەنت قالاسىنداعى كوزى ءتىرى جالعىز ەر مايدانگەر قارت. البەتتە, ونىڭ ەرلىك ىستەرى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, كەلەسى بۋىنعا باتىلدىق پەن تاباندىلىقتىڭ ۇلگىسى بولىپ قالارى حاق.
ال ۇوس ارداگەرى نينا موسۋنوۆا 1943 جىلى موجايسك تۇبىندە بولعان شايقاستا پۋلەمەتشى بولىپ سوعىسقان. كەيىن اۋە قورعانىسى بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا راديستەر بولىمشەسىنىڭ كومانديرى رەتىندە جاۋىنگەرلىك قىزمەتىن جالعاستىرعان. ارداگەر 1924 جىلى تاتارستاندا تۋعان. فەرما مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە اسكەرگە شاقىرىلىپ, قازان قالاسىندا راديست ماماندىعى بويىنشا دايىندىقتان وتەدى. باتىل جۇرەكتى قاھارمان قىز ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. 1948 جىلى شىمكەنت قالاسىنا كوشىپ كەلىپ, وسىندا بار سانالى عۇمىرىن وتكىزەدى. ن.موسۋنوۆا بەيبىت زاماندا «كازيۋگۆزرىۆپروم» دەپ اتالاتىن باسقارمادا حاتشى-ماشينيست بولىپ جۇمىس ىستەگەن. سوعىستان كەيىن ەڭبەك مايدانىندا دا ايانباي تەر توكتى.
«جەڭىسكە دەيىن 100 كۇن» اكتسياسى اياسىندا شىمكەنتتەگى 6698 اسكەري بولىمدەردىڭ ساربازدارى قوس ارداگەردى كەلە جاتقان جەڭىس مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. اسكەري قىزمەتشىلەر قارت جاۋىنگەرلەردىڭ جىلى ەستەلىكتەرىن تىڭداپ, ولارعا ارناپ سىي-سياپات جاسادى.
اكتسيا اياسىندا اسكەري وركەستر پاتريوتتىق رۋحتى وياتاتىن ءتۇرلى مۋزىكالىق شىعارمالار ورىندادى. ونىڭ ىشىندە سوعىس جىلدارىن ەسكە تۇسىرەتىن ەسكى اندەر دە بار.
«وسكەلەڭ ۇرپاق باتىر ۇلدارىن ۇمىتپاي, ءاردايىم وسىلاي قۇرمەت كورسەتۋى كەرەك. ويتكەنى بۇگىنگى بەيبىت زامان سولاردىڭ ەرلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا ورنادى. سوندىقتان ارداگەرلەردى ەشقاشان ۇمىتپايمىز. «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» دەپ بەكەر ايتىلماعان. ەندەشە, بىزگە جەڭىس ءدامىن تاتقىزعان ارداگەرلەردى ءتىرى ۋاعىندا سىيلاپ, بارىنشا قۇرمەتىمىزدى كورسەتىپ قالۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت. جالپى, ارداگەرلەرمەن كەزدەسىپ, ءبىر اۋىق كوڭىلىن اۋلاۋ – بەيبىت شاقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن بۇلجىماس پارىز. ءارى ونىڭ پاتريوتتىق-تاربيەلىك ءمانى دە ايرىقشا. شايقاستا ەرلىك كورسەتىپ, دۇشپانمەن ايقاسقان تالاي ازامات كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. تىل جۇمىسكەرلەرىنىڭ دە ەڭبەگى ولشەۋسىز. كۇندىز-ءتۇنى بەل جازباعان سول كىسىلەردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا مايدان ازىق-ت ۇلىك, كيىممەن, قارۋ-جاراقپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. سوعىس كەزىندە كسرو-نىڭ باتىس ايماقتارىنداعى زاۋىت-فابريكالاردى جاۋ قولىندا قالدىرماس ءۇشىن قازاقستانعا كوشىرگەنى بەلگىلى. قازاقتىڭ سايىن دالاسىندا ءوندىرىستىڭ دۇبىرلەگەن كەزەڭى سول ۋاقىتتاردا باستالعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», دەدى اسكەري ءبولىم كاپيتانى سىرىم سۇندەتوۆ.
مۇراتالى تولەپبەرگەن ۇلى مەن نينا موسۋنوۆاداي ارداگەرلەر – ارامىزدا جۇرگەن تاريحتىڭ ءتىرى كۋاسى. ولاردىڭ داڭقى مەن ەرلىك مۇراسى قازاق حالقىنىڭ جۇرەگىنەن ەشقاشان ءوشىپ كەتپەيدى. ال جەڭىس مەرەكەسى باتىرلار ەسىمىن ۇلىقتاۋدىڭ, ولاردىڭ ەرلىگى مەن ونەگەلى ىستەرىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ قالا بەرمەك.
شىمكەنت قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, مەرەكەگە وراي ۇوس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلگەن 166 ازاماتقا 176 940 تەڭگە كولەمىندە ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك كومەك قاراستىرىلعان. سونداي-اق 1 586 ادامدى قامتيتىن تىل ەڭبەككەرلەرى مەن ماراپاتتالماعان ارداگەرلەرگە 58 980 تەڭگە شاماسىندا الەۋمەتتىك جاردەم تولەنەدى. سونىمەن قاتار 70 ادامدى قۇرايتىن ۇوس مۇگەدەكتەرىنىڭ جەسىرلەرىنە, قازا تاپقان 170 اسكەري قىزمەتشىنىڭ وتباسىلارىنا جوعارىدا اتالعان 58 980 تەڭگە مولشەرىندە جاردەم قاراجاتى ۇسىنىلادى. قىسقاسى, الداعى قوس مەرەكەدە 1 994 ادام ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك كومەك الادى. ال ونىڭ جالپى سوماسى – 147,1 ملن تەڭگەگە تەڭ.
شىمكەنت
