سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ءوڭىردىڭ جالپى ءونىمى 1,3 ەسەگە ءوستى
پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ باسىندا اقتاۋعا جۇمىس ساپارىمەن ارنايى كەلىپ وتىرعانىن, باستى ماقسات وبلىستىڭ احۋالىمەن تانىسۋ, ايماقتاعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ەلىمىز ءۇشىن ماڭعىستاۋدىڭ ورنى بولەك. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ايماق. ماڭعىستاۋدى باتىس قاقپاسى دەۋگە بولادى. مەن وبلىستىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ەرەكشە نازاردا ۇستايمىن. سوندىقتان بۇگىن ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بارىسىن ءجىتى تالقىلاۋىمىز قاجەت. ايماقتىڭ جالپى ءونىمى ەكى جىلدا 1,3 ەسەگە ءوستى. وتكەن جىلدىڭ باستاپقى 9 ايىندا وڭىرلىك جالپى ءونىم 3,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل كورسەتكىش, ءبىر قاراعاندا, جامان ەمەس. بيىل ءبىرىنشى توقسانداعى ەكونوميكالىق ينديكاتور 104,8 پايىز بولدى. وبلىسقا كەيىنگى ەكى جىلدا 2 ترلن تەڭگەدەن اسا ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ايماق تۇرعىندارىنىڭ سانى ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. قازىر مۇندا 800 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. جاقىندا مەن شىمكەنتكە بارعاندا كوشى-قوندى, ياعني ميگراتسيانى باقىلاۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى دەپ ايتتىم. بولجام بويىنشا كوپ ۇزاماي وبلىستاعى حالىق سانى ءبىر ميلليونعا جەتۋى ىقتيمال, ءتىپتى, ودان اسۋى دا مۇمكىن. بۇل جاعداي ەكونوميكاعا جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا قوسىمشا سالماق تۇسىرەدى. بۇل فاكتوردى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, پوپۋليزمگە ۇرىنباعان ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيىن تازا اۋىزسۋ ماسەلەسىن شەشۋدى, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاقسارتۋدى تاپسىرعانىن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, كولىك-لوگيستيكا الەۋەتىن ارتتىرۋ جانە تۋريزم سالاسىن دامىتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويىلعانىن ايتتى. بۇل رەتتە ءبىراز شارۋا جاسالعانىن ايتا كەلە جەتىستىكتەرمەن قاتار كەمشىلىكتەر دە بار ەكەنىن العا تارتتى.
– ناقتى جوسپار بار, مىندەتتەر – بەلگىلى. وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن اكىمدىك كۇش جۇمىلدىرىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. اكىم نۇرداۋلەت قيلىباي جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە كىرىستى, الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى, ماسەلەلەردى تۇسىنەدى, ولاردى شەشۋ جولدارىن بىلەدى. تاياۋ ارادا ناتيجەلەردى كۇتەمىن. ونىڭ كوتەرگەن ماسەلەلەرى وتە وزەكتى, بۇل ماسەلەلەردى ۇكىمەت مۇقيات قاراۋى كەرەك. باستى ماقسات – وبلىس تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ. بۇل – انىق نارسە, – دەدى پرەزيدەنت.
سۋ تاپشىلىعىن شەشۋدە ناقتى ارەكەت كەرەك
سودان سوڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرقاتار ماسەلەگە جەكە توقتالىپ ءوتتى. ءبىرىنشىسى – وبلىستاعى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى تۇرعىنداردى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. تابيعي وسىمگە جانە كوشى-قون ۇدەرىسىنە بايلانىستى ايماقتاعى حالىق سانى ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. سوندىقتان اۋىزسۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى كۇن وتكەن سايىن ارتا تۇسەدى.
وسى ورايدا پرەزيدەنت ماەك-ءتىڭ سۋ تۇشىتۋ قۋاتى جەتكىلىكسىز بولىپ تۇرعانىنان حاباردار ەكەنىن ءبىلدىردى. سونىڭ كەسىرىنەن اسىرەسە, جاز ايلارىندا اۋىزسۋ تاپشىلىعى قاتتى سەزىلەدى. ءۇش قالاعا جانە ورتالىق قۇبىر جەلىسى بار 59 ەلدى مەكەنگە اۋىزسۋ بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا عانا بەرىلەدى. سۋ تاپشىلىعى – كۇنىنە 23 مىڭ تەكشە مەتر. قازىر سۋ تۇشىتاتىن 6 زاۋىت پەن قوندىرعى سالىنىپ جاتىر. كەندىرلىدەگى جوبا ىسكە قوسىلعان سوڭ, جاڭاوزەن قالاسىنىڭ, تەڭگە, قىزىلساي, راحات جانە كەندىرلى اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ تۇرعىندارىن تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. مەملەكەت باسشىسى بۇل جوبانى كەشىكتىرمەي, دەر كەزىندە, ياعني, مامىر ايىندا اياقتاۋدى تاپسىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلى «استراحان – ماڭعىشلاق» ماگيسترالدى سۋ قۇبىرى جاڭعىرتىلدى. ونىڭ سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى كۇنىنە 110 مىڭنان 170 مىڭ تەكشە مەترگە دەيىن ارتتى. بىراق بۇل قۇبىر باتىس ايماقتىڭ سۋعا سۇرانىسىن تولىق وتەي المايدى. ونىڭ ۇستىنە, قۇبىر ارقىلى كەلەتىن سۋدى ابدەن تازارتۋ كەرەك. سوندىقتان سۋدىڭ وزىندىك قۇنى قىمباتقا تۇسەدى. ۇكىمەت «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرگە وسى ايماقتاعى سۋ تاپشىلىعىن ازايتۋ ءۇشىن ناقتى شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس.
– ساراپشىلار تازا سۋدىڭ تاعى ءبىر كوزى بار دەيدى. بۇل – اقتوبە وبلىسىنداعى كوكجيدە جەراستى سۋلارى. ونى يگەرۋگە قاتىستى جوبانى جان-جاقتى پىسىقتاپ, ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن زەرتتەۋ قاجەت. ساراپشىلار كوكجيدە, ايشۋاق جانە سولتۇستىك ايشۋاق جەراستى سۋلارىنان ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ ەلدى مەكەندەرىنە دەيىن سۋ قۇبىرىن تارتۋدى ۇسىنىپ وتىر. سۋ قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 1 400 شاقىرىم بولادى, سۋ وتكىزۋ مۇمكىندىگى – كۇنىنە 170 مىڭ تەكشە مەتر. سول ارقىلى 1,2 ميلليون ادامدى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ونىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. اقتاۋ قالاسىنداعى سۋ قۇبىرى جەلىسى ابدەن توزعان, توزۋ كورسەتكىشى – 77 پايىز. سونىڭ كەسىرىنەن سۋدىڭ 16 پايىزى ىسىراپ بولىپ جاتىر. جالپى, ايماقتاعى سۋ قۇبىرى مەن كارىز جەلىسىنىڭ توزۋى اسا كۇردەلى ماسەلە بولىپ تۇر. ماسەلەن, سۋ قۇبىرى اقتاۋدا جاڭا ايتتىم, 77 پايىز, جاڭاوزەندە 59 پايىز توزعان. كارىز جەلىسى اقتاۋدا شامامەن – 76 پايىز, جاڭاوزەندە 72 پايىز توزعان. ءبىر سوزبەن, ناقتى شارالاردى قولعا الۋ كەرەك. ال شالعايدا تۇراتىن مالشىلاردىڭ ءوز بەتىمەن قۇدىق قازۋ تۋرالى باستاماسىنا كەلسەك, بۇل – جالپى قۇپتارلىق ءىس. بۇل جۇمىسقا 100 ملن تەڭگە قاجەت دەپ وتىر. كەمىندە 50 مالشى سۋعا قول جەتكىزەدى ەكەن. قولداۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قانات بوزىمباەۆ اكىممەن بىرلەسىپ بۇل ماسەلەنى پىسىقتاۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
ينفراقۇرىلىم – ەرەكشە نازاردا
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكىنشى توقتالعان ماسەلەسى جىلۋ مەن توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەر جايى بولدى. قازىر اقتاۋعا جىلۋدى «ماەك» كومپانياسى بەرەدى. بىراق وبلىس ورتالىعى تەز ءوسىپ جاتىر. قالانى جىلۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە كاسىپورىننىڭ قۋاتى جەتپەيدى. بىلتىر اقتاۋدا ۇزىندىعى 12 شاقىرىم بولاتىن جىلۋ جەلىسى سالىنىپ, جاڭعىرتىلدى. ناتيجەسىندە, قالاعا جىلۋدىڭ دۇرىس جەتۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. بىلتىر وبلىستا 846 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. بۇل – جوسپاردان 20 پايىزعا ارتىق.
– دەگەنمەن وبلىستاعى تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ 7 پايىزى ابدەن ەسكىرگەن. كوپپاتەرلى 177 ءۇي كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان تۇرعىن ۇيلەردى جاڭعىرتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. ماعان تۇسكەن اقپارات بويىنشا اقتاۋدا ۇلەسكەرلەر قارجى سالعان 6 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى بىتپەي تۇر. ورىنسىز, ياعني بەيبەرەكەت سالىنعان قۇرىلىس نىساندارى دا بار. بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت اكىمدىكپەن بىرگە ناقتى شارالار قابىلداۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى, ۇشىنشىدەن, بۇعان دەيىن جاڭاوزەندەگى گاز وڭدەۋ زاۋىتىن 2024 جىلعا قاراي ىسكە قوسۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن, بىراق ءتۇرلى راسىمدەر سوزىلىپ, مەردىگەرمەن كەلىسىمشارتقا بىلتىر عانا قول قويىلعانى, سونىڭ سالدارىنان زاۋىتتى ىسكە قوسۋ مەرزىمى 2027 جىلعا قالعانىن ايتا كەلە, مۇنى ۇكىمەتتىڭ ورەسكەل ولقىلىعى دەپ مالىمدەدى. ءسويتىپ, ۇكىمەتكە وسى ماسەلەنى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى.
وڭدەۋ سەكتورىن وركەندەتكەن ءجون
– ءتورتىنشى. ايماق ەكونوميكاسى تۇراقتى جانە ءارتاراپتى بولۋى ءۇشىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ اسا ماڭىزدى. قازىرگى تاڭدا وبلىستا 77 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار 150 مىڭ ادامعا جۇمىس بەرىپ وتىر. بىلتىر كاسىپ يەلەرى شىعارىپ جاتقان ءونىم كولەمى 270,5 ملرد-قا ءوسىپ, 2,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بيىل ايماقتاعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 16 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى بولىنەتىن بولدى. قازىردىڭ وزىندە 12,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 150 جوباعا قولداۋ كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا جاقىن ارادا «Mangystau Business» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلادى. وسى اۋقىمدى جۇمىستىڭ اياسىندا 30 جاڭا جوباعا قارجى بولىنبەك, جالپى سوماسى 1,5 ملرد تەڭگە بولادى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وبلىستىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. اتاپ ايتقاندا, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ باسىم بولۋى, ءشولدى جەردە تۇرعانى, سۋ تاپشىلىعى, ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدىلىك. سوندىقتان جوسپارداعى بارلىق شارۋانى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىلا جۇمىس ىستەۋ كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «اقتاۋ تەڭىز پورتى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى وبلىستاعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرەتىن ورتالىق بولۋعا ءتيىس. قازىر وندا 22 جاڭا جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى – 337 ملرد تەڭگە بولدى, سونىڭ تەڭ جارتىسى – شەتەل ينۆەستيتسياسى. بيىل ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ اۋماعىن جەتى ەسە ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر, ياعني 3,7 مىڭ گەكتاردان 26,5 مىڭ گەكتارعا دەيىن. بۇل – ورىندى شەشىم. اكىمنىڭ دە ەكونوميكالىق ايماققا قاتىستى ۇسىنىستارى بار. حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردى, سونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرىنە قوسۋعا بولادى. دەگەنمەن جوعارى ساپالى ءونىم شىعارىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وڭدەۋ سەكتورىنا باسىمدىق بەرۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن اكىمدىك وسى سالاعا ەگجەي-تەگجەي تالداۋ جاساپ, ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزۋگە ءتيىس. قاعازباستىلىق بولماۋى كەرەك, ناقتى, ناتيجەلى جۇمىس قاجەت.
ءتۋريزمدى دامىتۋعا جول اشاتىن باعىتتار
تۋريزم – ايماق ەكونوميكاسىنىڭ مۇناي-گاز سالاسىنان كەيىنگى ماڭىزدى سەكتورى. بۇل – پرەزيدەنت اتاپ وتكەن بەسىنشى ماسەلە.
بىلتىر وبلىسقا شەتەلدەن 43 مىڭ تۋريست كەلىپتى. ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان كەلگەن قوناقتاردىڭ سانى 460 مىڭعا جۋىقتادى. كەيىنگى ءۇش جىلدا جالپى تۋريستەر سانى 1,5 ەسە ارتتى. جازدا قوناقۇيلەردىڭ 90 پايىزدان استامى بوس بولمايدى. بەكەت اتا جەراستى مەشىتىنە, بوزجىرا شاتقالىنا, ايراقتىداعى «قامالدار القابىنا» جانە تورىشتاعى دومالاق تاستارعا تۋريستەر وتە كوپ بارادى. ماڭعىستاۋعا كەلەتىن ءاربىر ونىنشى ادام وسى نىساندارعا ارنايى سوعادى.
– تۋريستەرگە, اسىرەسە, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت. مەن مۇنى ۇنەمى ايتىپ ءجۇرمىن. وسى باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرۋ قاجەت. بەكەت اتا جەراستى مەشىتىنە كوتەرىلۋ ءۇشىن اۆتوماتتى قوندىرعى ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىستى مۇقيات قاراۋ كەرەك. جالپى, تۋريستىك نىساندارعا سونداي جۇيە ورناتۋ الەمدىك تاجىريبەدە بار. بىراق كەسەنە – حالقىمىز ءۇشىن كيەلى ورىن. سوندىقتان جۇرتشىلىقپەن, ءتۇرلى مامانمەن اقىلداسىپ, جان-جاقتى ويلاستىرىپ شەشىم قابىلداعان ءجون. مەن بۇل ۇسىنىستى قولدايمىن. بىلتىر ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى جيىندا الەۋەتى زور باعىتتاردى اتاپ ءوتتىم. ال ناقتى اقتاۋعا كەلەتىن بولساق, بۇل – كولىك-لوگيستيكا, تۋريزم تۇرعىسىنان بىرەگەي قالا. بۇل الەۋەتتى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. سونداي-اق تەڭىز تۋريزمىنە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. بەس ەلدىڭ تەڭىز ايلاقتارى ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان. رەسەي, يران جانە كاۆكاز ەلدەرىنىڭ ميلليوننان استام تۇرعىنى بار 10 قالاسىنان تۋريستەر شاقىرۋعا بولادى. ىستانبۇل, انتاليا, لوندون, ماسكەۋ, استراحان, تبيليسي, باكۋ جانە باسقا دا قالالاردان شىعاتىن ۇشاقتاردىڭ ترانزيتتىك دالىزدەرى وسى جەردە توعىسادى. مۇنىڭ ءبارى ءتۋريزمنىڭ قارقىندى دامۋىنا جول اشادى. اقتاۋ پورتىندا جاڭا تەڭىز پورتىن سالۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ايلاقتاردى جولاۋشى تاسيتىن كەمەلەر توقتاۋعا بولاتىنداي ەتىپ جاڭعىرتۋ كەرەك. ۇكىمەت «ماڭعىستاۋ» تۋريستىك ايماعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن شۇعىل تۇردە ءبىتىرۋى كەرەك. ماۋسىم ايىندا بۇل جوسپاردى ماقۇلدايمىز.وبلىس اكىمدىگى ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن وسى سالاعا جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءمان بەرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – ءىس-شارالار ءتۋريزمى (Event tourism). اقتاۋ تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسىن الدى. جاقىندا اشىلۋ ءراسىمى جاقسى ءوتتى. بۇل ءىس-شاراعا ءوز ازاماتتارىمىزبەن قاتار, تۇركىتىلدەس ەلدەر دە زور قىزىعۋشىلىق تانىتتى. الداعى ۋاقىتتا 30-دان استام ءىس-شارا وتكىزىلەدى. وسىنىڭ ءبارى ايماققا تۋريستەر تارتۋعا جول اشۋعا ءتيىس. بۇل جۇمىستى بەلسەندى جۇرگىزۋ قاجەت. جالپى, ايماققا شەتەل ينۆەستيتسياسى تۇراقتى كەلىپ جاتىر. بىراق ونىڭ ۇشتەن ەكىسى مۇناي-گاز سەكتورىنا تيەسىلى. سوندىقتان باسقا دا سالالارعا بەلسەندى تۇردە ينۆەستور تارتۋ قاجەت.
ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋعا كۇش سالىنادى
– التىنشى ماسەلە. ماڭعىستاۋ وبلىسى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ ىسىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل – شىعىس پەن باتىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى حالىقارالىق كولىك دالىزدەرى توعىسقان بىرەگەي جەر. ءبىز تەڭىز ينفراقۇرىلىمىن, سونىڭ ىشىندە اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرمىز. وسى ايلاقتار ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك دالىزىندەگى نەگىزگى توراپتىڭ ءبىرى سانالادى. كەيىنگى جىلدارى بۇل ءدالىز ارقىلى جۇك جەتكىزۋ مەرزىمى ءۇش ەسە قىسقاردى. تاسىمال قۇنى تۇراقتالدى. وزىق تەحنولوگيالار جاپپاي ەنگىزىلە باستادى. حالىقارالىق لوگيستيكالىق كومپانيالار ەلىمىزدىڭ كولىك سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ولار, اسىرەسە, تەڭىز پورتتارىن دامىتۋ ىسىنە قارجى قۇيۋعا مۇددەلى. ۇكىمەت وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ, شەتەل ينۆەستورلارىمەن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
بۇدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەۋرازياداعى نەگىزگى ترانزيت حابى رەتىندەگى ءرولىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كولىك, تەمىر جول جانە تەڭىز پورتى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ارنالعان جوبالاردى تەزدەتىپ جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بيىل قۇرىق-جەتىباي تاسجولىن جوندەۋ جۇمىسى اياقتالادى. ەندى تۇرىكمەنستان باعىتى بويىنشا كولىك-تاسىمال الەۋەتىن ارتتىرۋ قاجەت. جاڭاوزەننەن شىعىپ, كەندىرلى ارقىلى تۇرىكمەنستان شەكاراسىنا دەيىن باراتىن كۇرە جولدى جوندەۋگە بيىلدان باستاپ كىرىسۋدى تاپسىرامىن. تەمىرجول بەكەتتەرىن جاڭعىرتۋ جانە جاڭارتۋ جۇمىسى باستالدى. ەلىمىز بويىنشا 125 ۆوكزالدى جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ, بەينەۋ جانە شەتپە بەكەتتەرى بار. جولاۋشىلارعا, اسىرەسە, ءوز بەتىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىن ازاماتتارعا قولايلى جاعداي جاسالادى. بۇل شارالار وبلىستاعى ءارى جالپى ەلىمىزدەگى كولىك قاتىناسىن جاقسارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
التى جىلدان بەرى توقتاپ تۇرعان «بەينەۋ استىق تەرمينالى» بيىل قاڭتاردا ىسكە قوسىلدى. قازىر وندا ءبىر مەزەتتە 100 مىڭ توننا استىق ساقتاۋعا بولادى. سونداي-اق كۇنىنە 150 توننا – ۇن, 50 توننا جەم شىعارۋعا مۇمكىندىك بار. ال جاڭعىرتۋ جۇمىسىنان كەيىن بۇل كورسەتكىشتەر 400 توننا ۇن جانە 100 توننا جەمگە دەيىن ارتادى. استىق تەرمينالىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, تولىق جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. ونى قۇرلىقتاعى وتكەل كەشەنى رەتىندە پايدالانۋ قاجەت. سول ارقىلى كاسپي ماڭىنداعى ەلدەرگە ءوز ونىمدەرىمىزدى ەكسپورتتاي الامىز.
الەۋمەتتىك سالاعا –ايرىقشا باسىمدىق
پرەزيدەنت, جەتىنشىدەن, ايماقتاعى ەكولوگيا ماسەلەسىن شەشۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىس ورتالىعىنىڭ ماڭايىندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار كوپ. ولار مىندەتتى تۇردە ەكولوگيا تالاپتارىن ساقتاۋعا ءتيىس. «قوشقار-اتا» قالدىقتار قويماسىنا قاتىستى تۇيتكىل تالايدان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. وندا كاسپي ماڭى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا قاراستى 3 زاۋىتتان شىققان 105 ملن توننا قالدىق جاتىر. بۇدان بولەك, ايماقتاعى پوليگونداردا 200 مىڭ توننادان اسا قوقىس جينالىپ قالعان. رۇقسات ەتىلمەگەن جەرگە زاڭسىز تاستالعان قوقىس تاا كوپ. جالپى, وبلىستا قوقىس تاستايتىن 68 رۇقسات ەتىلمەگەن ورىن بار. ونىڭ الپىسى جويىلدى, سەگىزى كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى جەردە ورنالاسقان. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. وسى ماسەلەلەردى شۇعىل شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت وبلىس اكىمدىگىمەن بىرگە قاجەتتى ءىس-شارالاردى قابىلداۋعا ءتيىس. بۇل ماسەلە بويىنشا ۇكىمەت توقسان سايىن مەملەكەت باسشىسىنا تىكەلەي بايانداۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار «تازا قازاقستان» اكتسياسى اياسىندا ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ ءىسىن جالعاستىرۋ, اقتاۋدا اعاشتاردى كوبىرەك وتىرعىزۋ تاپسىرىلدى.
– سەگىزىنشى. ايماقتا ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا قابىلداندى. بىراق جۇمىستىڭ ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەي تۇر. ەكىدەن التى جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ 93,9 پايىزى بالاباقشاعا بارادى, ياعني 46 مىڭ بالا. بىراق ورىن تاپشىلىعى ءالى جويىلعان جوق. 3,5 مىڭعا جۋىق بالا كەزەكتە تۇر. ءبىلىم ساپاسىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر بار. بىلتىر مەكتەپتەگى ءبىلىم دەڭگەيىن باعالاۋ ءۇشىن وبلىستا ارنايى تەست وتكىزىلدى. وعان قاتىسقان بالالاردىڭ 37 پايىزىنىڭ ءبىلىمى تومەن ەكەنى انىقتالدى. بىلتىرعى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ ناتيجەلەرى دە ءماز ەمەس. 1,5 مىڭعا جۋىق بالا, ياعني 20 پايىزى وقۋعا تۇسۋگە قاجەتتى ەڭ تومەنگى بالدىڭ ءوزىن جيناي الماعان. بۇل – ەلىمىزدەگى ەڭ ناشار كورسەتكىشتىڭ ءبىرى. بيىل قاڭتار ايىنداعى تەستىلەۋگە 8 مىڭنان اسا وقۋشى قاتىسقان. ونىڭ ۇشتەن ءبىرى شەكتى كورسەتكىشتەن وتە الماعان. وبلىستاعى اۋىل جانە قالا مەكتەپتەرىنىڭ اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعى – وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ءتىپتى اقتاۋ مەن جاڭاوزەندەگى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىندە ايىرماشىلىق بار. مەكتەپتەگى ورىن تاپشىلىعى ازايماق تۇگىلى كوبەيىپ بارادى. قازىر 14 مىڭعا جۋىق ورىن جەتىسپەيدى. ءۇش اۋىسىمدى جانە اپاتتى مەكتەپتەر ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپقان جوق. «سامۇرىق-قازىنا» قورى وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ, جايلى مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋى قاجەت. بۇعان قوسا ساپالى ستاندارتتى مەكتەپ سالۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ كەرەك. جالپى, وسى سالاداعى تۇيتكىلدەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان وڭىرلىك جول كارتاسى قابىلداندى. الايدا ناقتى ناتيجە جوق. جول كارتاسىن ساپالى ءارى تولىق جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىستى بارىنشا جانداندىرۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ توعىزىنشى توقتالعان ماسەلەسى – وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەر. كەيىنگى جىلدارى ايماقتا نارەستەلەردىڭ ءولىمى ازايىپ كەلەدى. بىراق ەلدەگى جاعدايمەن سالىستىرساق, بۇل كورسەتكىش ءبارىبىر جوعارى. قازاقستان بويىنشا – 6,01. ايماقتا قاتەرلى ىسىك دەرتىنە شالدىعۋ جانە ودان كوز جۇمۋ دەرەكتەرى ازايعان. ونكولوگيالىق اۋرۋىن اسقىندىرىپ العان ادامدار ءالى دە كوپ. وبلىستا جەدەل جاردەم بريگادالارى جەتىسپەيدى.
– ءبىلىم مەكەمەلەرىندە بولىپ جاتقان كەلەڭسىز وقيعالاردى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. بالالاردىڭ تاماقتان جاپپاي ۋلانۋ دەرەكتەرى ازايماي تۇر. بۇل – ابدەن ۇيات نارسە. بىلتىر 400-دەن اسا بالا, بيىل 42 بالا زارداپ شەككەن. بۇل وقيعالار مەكتەپتەردە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ساقتالماي جاتقانىن كورسەتەدى. ۇكىمەتكە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وقۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى تاپسىرامىن. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمدارمەن ساپالى ءارى ناقتى جۇمىس جۇرگىزۋى كەرەك. اكىمدىك وسىنداي ورەسكەل جاعدايلارعا مۇلدە جول بەرمەۋگە ءتيىس. جالپى, الەۋمەتتىك سالانىڭ ماڭىزى ايرىقشا. سەبەبى ءبىز – الەۋمەتتىك ەلمىز. قانداي جاعداي بولسا دا, مەملەكەتىمىز ءتيىستى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ورىندايدى. مۇقتاج جانداردىڭ بارىنە قاجەتتى كومەك كورسەتىلەدى. الەمدە مۇنداي تاجىريبە سيرەك كەزدەسەدى. بىراق ءبىز ءۇشىن بۇل – مىزعىماس ۇستانىم. سونداي-اق ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار. الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر مەن جاردەمگە يە بولۋ ءۇشىن قيتۇرقى ارەكەتتەر جاسايتىندار از ەمەس. ءتىپتى الەۋمەتتىك الاياقتىق پايدا بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. ونداي الاياقتار مەملەكەتكە دە, قوعامعا دا زيانىن تيگىزىپ جاتىر. كومەك شىن مۇقتاج ادامدارعا بەرىلۋگە ءتيىس. سوندىقتان تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىن مۇقيات زەردەلەۋ كەرەك. وبلىس اكىمى سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋدى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتتى. قولدايمىن. ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. وسىمەن كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەنىڭ ءبارىن قارادىق. بارلىق تاپسىرمالار ۋاقتىلى ورىندالۋعا ءتيىس. ءار ماسەلە مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا بولادى. تاعى دا ايتايىن, ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – تەك ءوزىمىزدىڭ قولىمىزدا. سىرتتان بىرەۋ كەلىپ, بىزگە جۇمىسىمىزدى ىستەپ بەرمەيدى. بۇل – ماڭعىستاۋ وبلىسىنا تىكەلەي قاتىستى ءسوز. قورىتا ايتقاندا, ءبىرىنشى تالابىم – ءبارىمىز ادال جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. ەكىنشى تالابىم – ءبارىمىز وزىق ويلى بولۋىمىز قاجەت. ءۇشىنشى تالابىم – جاستارىمىزعا دۇرىس ءبىلىم مەن تاربيە بەرىپ, ولارعا جول اشۋىمىز كەرەك.ال ماڭعىستاۋ وبلىسىنا كەلسەك, ءبىز بۇل ايماقتى جەدەل دامۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە كورسەتۋىمىز كەرەك. وبلىستىڭ الەۋەتى زور. سونى ءتيىمدى پايدالانباساق, بارىمىزگە كەشىرىلمەس كۇنا بولادى, – دەدى پرەزيدەنت.
جيىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى قانات بوزىمباەۆ پەن ەرمەك كوشەرباەۆ, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى اسحات حاسەنوۆ بايانداما جاسادى.
