مال ۇرلىعى تىيىلماي تۇر

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2018 جىلى قاي وڭىردە بولسىن بەلەڭ العان وسى قىلمىستىڭ جالپى سانى 5 636 بولعان ەكەن. مالى قولدى بولعان شارۋالاردىڭ جانايقايى ەستىر قۇلاقتىڭ بارىنە جەتكەن ەدى. وسىعان وراي, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى ماۋسىمدا جامبىل وبلىسى جۇرتشىلىعىمەن كەزدەسۋى بارىسىندا مال ۇرلىعىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ: «ادال ەڭبەك ەتىپ, كۇنىن كورىپ وتىرعان مالشىلاردى قورعاۋىمىز قاجەت. زاڭدى قاتايتىپ, قىلمىسكەرلەردى سىبايلاستارىمەن قوسىپ, قاتاڭ جازالاۋ كەرەك. پارلامەنت دەپۋتاتتارى وسى باستامانى قولداپ, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا اتسالىسادى دەپ سەنەمىن», دەگەن ەدى. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى ىشكى ىستەر مينيسترىنە, وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنە جانە جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنە مال ۇرلىعىنا قارسى شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ناتيجەسىندە, 2019 جىلى ەلدەگى مال ۇرلىعىنىڭ سانى 4 746-عا دەيىن ازايدى. سول جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلاۋ» 188-1-بابىن ەنگىزدى. سوعان سايكەس مال ۇرلاعانى ءۇشىن قىلمىسكەردىڭ مۇلكى تاركىلەنىپ, 3 مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە (بيىل 11 ملن 796 مىڭ تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارى, نە بەس جىلعا دەيiنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, نە سول مەر­زىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ­عا جازا­لانادى. الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى توپتاسىپ جاساعان جانە ءىرi مولشەردە جاسالعان مال ۇرلاۋ ءۇشىن ۇرىلاردىڭ م ۇلىكتەرىن تار­كiلەي وتىرىپ, ءۇش جىلدان جەتى جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوس­تان­دىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگى­لەنگەن. بىرنەشە رەت مال قورانىڭ, قاشا­نىڭ نەمەسە وزگە دە قويمانىڭ اۋلا­سىنا كiرۋ ارقىلى جاسالعان مال ۇرلاۋ ءۇشىن مۇلكiن تاركiلەپ, بەس جىلدان ون جىلعا دەيiنگi مەر­زiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان. ال قىل­مىستىق توپ جاساعان, سونداي-اق اسا iرi مول­شەردە جاسالعان مال ۇرلىعى ءۇشىن كىنالىلەردىڭ مۇلكi تاركiلەنىپ, جەتى جىل­دان ون ەكى جىلعا دەيiنگi مەر­زiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازا­لانادى.

مال ۇرلىعىنىڭ اسقىنىپ كە­تۋى­نە باۋ­كەسپەلەرمەن بىتىم­گەرشىلىك جولىمەن تاتۋلاسۋ دا تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ كەلگەن ەدى. «ايىبىن مويىنداپ, الدىنا كەلسە, اتاسىنىڭ قۇنىن كەشەتىن» كەڭپەيىل قازەكەم تالاي «بارىمتاشىنى» ۇرلاعان مالىن قايتارىپ, «ات-شاپان ايىبىن» تولەپ, كەشىرىم سۇراعان سوڭ تۇرمەگە قاماتپاعان. ماسەلەنىڭ وسى جاعى دا ەسكەرىلىپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 68-بابىنا ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋ قىلمىستىق توپ قۇرامىندا جاسالعان قىلمىس جاساعان ادامدارعا جانە بۇرىن جاساعان قىلمىسى ءۇشىن تاتۋلاسۋ ارقىلى جازادان بوساتىلعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن قىلمىستىق جاۋاپ­تىلىققا تارتۋدىڭ ەسكىرۋ مەرزىمى ىشىندە قاساقانا قىل­مىس جاساعان ادامدارعا قولدا­نىلمايتىن بولدى. بۇعان قوسا مال ۇرلاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مال يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى دە ەسكەرىلدى. وسى ماقساتپەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى 2020 جىلعى 29 ساۋىردە «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №145 بۇيرىققا قول قويدى. بۇل قۇجاتتا مال يەلەرىنىڭ نەمەسە ولار ۋاكىلەتتىك بەرگەن ادامداردىڭ قاداعالاۋىنسىز اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋعا جول بەرىلمەيتىنى جانە قاراۋسىز جۇرگەن مال ونىڭ يەسى انىقتالعانعا دەيىن ۋاقىتشا ۇستاۋ ءۇشىن قوراجايلارعا قاماۋعا جاتاتىنى كورسەتىلگەن. سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 408-بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ­جانۋار­لارىن جايۋ قاعيدالارىن بۇزۋ ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە ءۇش ايلىق ەسەپتىك كورسەت­كىش مول­شە­رىن­دە (بيىل 11 796 تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى دەپ بەلگىلەندى.

وسىلايشا, زاڭنامانىڭ قا­تاي­­­تىلۋى­نىڭ سەپتىگى تيگەن بو­لار, وتكەن 2024 جىلى ەلدەگى مال ۇرلىعى سانى 1 051-گە دەيىن, ياعني 2018 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 5,4 ەسە, ال بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 30,9 پايىزعا ازايعان. ىشكى ىستەر مينيسترلى­گىنىڭ مالىمە­تىنە جۇگىنسەك, كەيىنگى ­5 جىل ىشىندە مال ۇرلىعىنا قاتىسى بار 516 قىل­مىستىق توپتىڭ قۇرامىندا ارەكەت ەتكەن 3 905-تەن اسا ادام ۇستالىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان.

مال ۇرلىعىنىڭ جارتىسىنان كوبى جايىلىمدا جاسالعان. جايىلىم ەرە­جەلەرىن بۇزۋدىڭ 38,5 مىڭنان اسا فاكتىسى انىقتالىپ, كىنالى ادامدار اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلعان. الايدا مال ۇرلى­عىنا قارسى كۇرەستە توقمەيىلسۋگە بولمايدى. سەبەبى كەيبىر وڭىرلەردە مال ۇرلاۋ قىلمىسى ازايماق تۇگىل, كوبەيە تۇسكەن. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا بىلتىر 34 مال ۇرلىعى بولعان, بۇل بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 6,3 پايىزعا كوپ. قوستاناي وبلىسىندا دا وتكەن جىلى 32 مال ۇرلىعى جاسالىپ, 3,2 پايىز «وسىمگە» جول بەرىلگەن. بىر­قاتار وڭىردە وسى قىلمىس ءبىرشاما ازايعانىمەن, ءالى دە كوپ بولىپ وتىر. مىسالى, بىلتىر الماتى وبلىسىندا – 217, اباي وبلىسىندا – 120, تۇركىستان وبلىسىندا – 117, جەتىسۋ وبلىسىندا – 101, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 93, پاۆلودار وبلىسىندا – 56, اقمولا وبلىسىندا – 37, قىزىلوردا جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا – 34-تەن, قاراعاندى وبلىسىندا 32 مال ۇرلاۋ فاكتىسى تىركەلگەن. وسى كەلەڭسىز قۇبىلىسقا قارسى پارمەندى كۇرەس جۇرگىزىپ وتىرعان وڭىرلەر رەتىندە ماڭعىستاۋ جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىن اتاۋعا بولادى. ولاردا مال ۇرلىعى وتكەن جىلى 3-كە دەيىن ازايعان.

نەگىزگى تابىس كوزى – ءتورت ت ۇلىگى بولىپ وتىرعان اۋىل ادامدارىنا اۋىر سوققى بولىپ تيەتىن وسى قىلمىس سانى ايتارلىقتاي قىسقارعانىمەن, ءالى دە تى­يىلماي تۇرعانى ويلاندىرماي قوي­­­ماي­دى. اتىراۋ, باتىس قازاقستان وبلىس­تارى مەن قوستاناي وبلىسىنىڭ تورعاي وڭىرىندە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى جايىلىمدا جۇرگەن جىلقى­لاردى اڭشا اتىپ ءولتىرىپ, سول جەردە سويىپ, ىشەك-قارنىن, تەرىسىن, باسىن قالدىرىپ كەتىپ جۇرگەنى قامبار اتا ت ۇلىگىن قاستەر تۇتاتىن جۇرتشىلىقتىڭ ورىندى اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعان. ايتەۋىر, ار-ۇياتتان جۇرداي باۋ­كەس­پەلەر اشكەرەلەنىپ, «تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا» اتتاندىرىلىپ جاتىر.

كەيبىر ساراپشىلاردىڭ پىكى­رىنە قاراعاندا, مال ۇرلىعىنىڭ تىيىلماي تۇر­عانىنىڭ ءبىر سەبەبى – سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ بارىسىندا ۇستالعان «بارىمتا­شىلاردىڭ» بىرەۋى بار كىنانى ءوز موينىنا الىپ, سىبايلاستارىن جازادان قۇتقارىپ جىبەرەتىندىگىندە. ءسويتىپ, قىلمىسكەر 3 جىلعا سوتتالىپ, وسى مەرزىمنىڭ جارتىسىن وتەگەن سوڭ شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىعىپ جاتادى. ال ۇستالماعان ۇرىلار ءوز «كاسىپتەرىن» جالعاستىرا بەرەدى. بۇل رەتتە «جەڭ ۇشىنان جالعاسقان» جەمقورلىق ءيىسى دە مۇڭكىپ تۇرادى.

جاقىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ماقسات تولىقباەۆ ءىشى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, شىعىس قازاقستان وبلىسى كاتونقاراعاي اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ مال ۇرلىعىنا بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنان كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولعانىن ايتا كەلىپ: «مال ۇرلىعىنان شىرقى بۇزىلىپ, شىدامدارى تاۋسىلعان جالعىز شىڭعىستاي ەمەس. بارىمتاشىلار شىڭعىستايعا ىرگەلەس جاتقان ورنەك, جاڭا ۇلگى, اققاينار, جامبىل, ەڭبەك سەكىلدى ەلدى مەكەندەردە دە وزدەرىن ەمىن-ەركىن سەزىنىپ, جۇرت­تىڭ دىمىن قالدىرماي, ەرىك-جىگەرلەرىن ابدەن قۇم ەتكەن. اۋىلدان اۋدانعا ارىز ارقالاپ باراتىن اعايىن «پوليتسيادان ەش قايران جوق, جوعالعان مالدى ءىزىن سۋىتپاي ىزدەمەيدى», دەپ ناليدى. مۇمكىن ۇرى مەن پوليتسيا سىبايلاسقان با؟ باۋكەسپە ۇرىلاردىڭ بارىمتاسىنان زارداپ شەككەن اعايىننىڭ پىكىرى وسىنداي», دەدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دەپۋ­تات­تىق ساۋالعا جەدەل جاۋاپ بەرىپ, شىڭعىستاي اۋىلى تۇرعىندارىنىڭ قاققان دابىلى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ باستالىپ, مال ۇرلىعىن جاسادى دەگەن كۇدىكپەن قاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ەكى تۇرعىنى ۇستالىپ, سوتتىڭ سانكتسيا­سىمەن قاماۋعا الىنعانىن حابارلادى. بۇعان قوسا اتالعان اۋدانعا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرىلعان توپ قوسىمشا تەكسەرۋ ءۇشىن جىبەرىلەتىنىن مالىمدەدى.

قالاي بولعاندا دا اۋىلداعى اعايىن­­­­نىڭ ماڭداي تەرىن توگىپ ءوسىرىپ وتىر­عان اقادال مالىن وڭاي ولجا ەتكىسى كەلەتىن ۇرى-قارىلارمەن كۇرەستى كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك. مال ۇرلاۋعا قا­تىستى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ ورىن­دالۋىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن قابىلداۋ دا قاجەت سياقتى.