سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يگور بۋرگاندينوۆ
ەتيكا قۇندىلىقتاردان تۇرادى
مەديافورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنى ءۇش ءتۇرلى شەبەرلىك ساباقتارىنا ارنالدى. ۇلىبريتانيادان كەلگەن ساراپشى ۆەنكات ايەر «الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى مەديا ەتيكا» ماسەلەلەرىن قامتىسا, رەسەيلىك داتا-جۋرناليست, تاۋەلسىز لەكتور الەكسەي سماگين «رەداكتسيالار مەن كومپانيالار دەرەكتەردى قىزىقتى ءارى اسەرلى وقيعالاردى جاساۋ ءۇشىن قالاي پايدالانادى؟» دەگەن زەرتتەۋىمەن ءبولىستى. ال «CNN International Commercial» كرەاتيۆتى ديرەكتورى (اقش) يەن ماكدونالد بەلگىلى ءبىر وقيعانى تارتىمدى ەتىپ اڭگىمەلەۋ (storytelling) اۋديتورياعا قالاي اسەر ەتەتىنىن ايتىپ بەردى.
بۇل جيىنعا شاقىرىلعان سپيكەرلەرگە توقتالساق, ولاردىڭ ءاربىرى – مەدياترەنەر, جالپى سالانى مەڭگەرگەن ماماندار عانا ەمەس, ولار ورتالىق ازيانىڭ مەديا سالاسىنان حابارى بار ساراپشىلار. ماسەلەن, باق زاڭىنىڭ ساراپشىسى, دوكتور ۆەنكات ايەر – جي كونتەكسىندەگى باق ەتيكاسى تۋرالى العاش زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ءبىرى. ونىڭ جۇمىسى جۋرناليستيكا مەن مەديا تاجىريبەسىندە جي تۋدىراتىن ەتيكالىق ماسەلەلەردى قاراستىرادى. ساراپشى-عالىمنىڭ «ازياداعى مەديا ەتيكاسى: اقپارات داۋىرىندەگى ديلەممالاردى شەشۋ» ەڭبەگى ازيا كونتەكسىندەگى مەديا ەتيكاسىن زەرتتەۋگە ارنالعان. كىتاپ جۋرناليستەردىڭ الدىندا تۇرعان قيىندىقتار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ينستيتۋتتارىنىڭ قوعامدىق سەنىمىنە توقتالىپ, تەز وزگەرىپ جاتقان مەديا لاندشافتتاعى شيەلەنىسكەن پىكىرتالاستارعا باسا نازار اۋدارادى.
فورۋمدا ول «باق ەتيكاسى كونتەكستىك بولۋى كەرەك پە, الدە امبەباپ نورمالاردىڭ ورىندالۋ مۇمكىندىگى بار ما؟» دەگەن سۇراققا جان-جاقتى جاۋاپ بەردى, سونداي-اق ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ ازاماتتىق جۋرناليستيكامەن قاتار ءومىر ءسۇرۋى ماسەلەلەرى جونىندەگى ويىن ورتاعا سالدى. سونىمەن قاتار پايدالانۋشىلار جاساعان مازمۇن, مۇددەلەر قاقتىعىسى, جەلىدەگى انونيمدىلىك جانە قاقتىعىستار سەكىلدى سىرتقى فاكتورلاردىڭ جۋرناليستيكانىڭ ەتيكالىق تاجىريبەسىنە اسەرىن قاراستىردى. بىلتىر دوكتور ۆەنكات ايەر الەۋمەتتىك مەديا جانە جي داۋىرىندەگى مەديا ەتيكاسى بويىنشا سەمينارىن ازيا-تىنىق مۇحيتى حابار تاراتۋ وداعىنىڭ (ABU) ۇيىمداستىرۋىمەن كۋالا-لۋمپۋردا وتكىزگەن.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەتيكا ماسەلەسىندە ءار ادام ءوز-وزىنە سىني تۇرعىدا قاراۋ قاجەت, ال ءار جۋرناليست مامان رەتىندە ءوز جۇمىسىن قوعام يگىلىگىنە قاراي قانشالىقتى دۇرىس جاساپ جۇرگەنىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋى كەرەك. ياعني جۋرناليستىك قىزمەتىمەن قوعامعا قانداي يگىلىگىن تيگىزىپ جاتىر دەگەن سەكىلدى نارسەگە باس قاتىرعانى ءجون.
– زاڭنىڭ كورمەي تۇرعان نارسەلەرىن ەتيكا تولتىرادى. ياعني زاڭ ەتيكاعا جاتاتىن كوپتەگەن باعىتتى قامتىماۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى زاڭنىڭ قامتىمايتىن تۇستارىن ەتيكا ۇعىمى قامتۋى قاجەت. ەگەر جۋرناليستەر ەتيكالىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەپ قىزمەت اتقاراتىن بولسا, ولاردىڭ جۇمىسى دا بارىنشا قۇندى بولا تۇسەدى. وسى قۇندىلىقتار ساقتالسا, ول قوعام تاراپىنان دا جاقسى جاعىنان قابىلدانادى. «ەتيكا مەن مورالدىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار ما؟» دەگەن سۇراقتار كوپ قويىلادى. وعان تەرەڭ ءۇڭىلۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى وعان تەرەڭىرەك ۇڭىلەتىن بولساق, فيلوسوفيالىق پىكىرتالاسقا ويىسىپ كەتەمىز. سوندىقتان سەمينارلارىمدى بارىنشا تەوريالىق ەمەس, پراكتيكالىق باعىتتا وتكىزگىم كەلەدى. ال جالپى العاندا ەتيكا ول مورالدىق قۇندىلىقتارمەن تولىعادى, – دەدى ساراپشى.
داتا جۋرناليستيكانىڭ ەرەكشەلىگى
«رەداكتسيالار مەن كومپانيالار دەرەكتەردى قىزىقتى ءارى اسەرلى وقيعالاردى جاساۋ ءۇشىن قالاي پايدالانادى؟» بۇل فورۋم اياسىنداعى ەكىنشى شەبەرلىك ساباعى اۋقىمدى دەرەكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ تاسىلدەرىنە ارنالدى. رەسەيدەن كەلگەن داتا-جۋرناليست, «Sigma Awards» حالىقارالىق بايقاۋىنىڭ جۇلدەگەرى الەكسەي سماگين ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.
– داتا جۋرناليستيكا – ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن, ءالى دە زەرتتەلىپ, دامىپ جاتقان سالا. العاشقى كاسىبي تاجىريبەمدى وسى باعىتتا باستادىم. رەسەيدەگى «ربك», «نوۆايا گازەتا», «تينكوفف جۋرنالى» سياقتى بەدەلدى مەديا كومپانيالاردا, سونداي-اق ءبىراز حالىقارالىق جوبادا جۇمىس ىستەدىم. قازىرگى ۋاقىتتا «ياندەكستىڭ» زەرتتەۋ توبىندا قىزمەت ەتەمىن. ءبىز جۇمىس بارىسىندا ساندىق مالىمەتتەردى جيناقتاپ, تالداپ, ونىڭ نەگىزىندە وبەكتيۆتى جانە اناليتيكالىق اقپارات ازىرلەيمىز. مىسالى, بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەگى ستاتيستيكانى الىپ, كود نە الگوريتمگە سۇيەنىپ ءتۇرلى ءۇردىستى باعدارلاۋعا, كەز كەلگەن كەستە, كورسەتكىشتەردى سارالاپ, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق نەمەسە مادەني سەبەپتەردى انىقتاۋعا بولادى. داتا جۋرناليستيكا كوبىنە وقىرمانعا قازىرگى ءۇردىس تاڭاتىن جەڭىل اقپارات ەمەس, دالەلدەنگەن, نەگىزى بار وي سالۋدى ماقسات ەتەدى, – دەدى ول.
ءارى قاراي سپيكەر مەديا سالاسىنداعى زاماناۋي ترەندتەرگە توقتالىپ, رەداكتسيا جۇمىسىنىڭ جاڭا فورماتىن جانە ءتۇرلى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ دەرەكتەردى قالاي قولداناتىنىن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە اقپارات ازىرلەۋدە نەيروجەلىلەر مەن الگوريتمدەردىڭ بەلسەندى ەنگىزىلۋىنە قاراماستان, جۋرناليستيكاداعى ادامنىڭ ءرولى ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدى.
– ءبىر «Facebook» ارقىلى جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە ادامداردىڭ ءجيى اجىراساتىنىن نەمەسە قارىم-قاتىناس باستاعانىن بىلۋگە بولادى. وسىنداي زەرتتەۋگە كوز سالساق, كوپشىلىگىنىڭ كوكتەمگە دەيىن جاڭا قارىم-قاتىناس باستايتىنى, ال جاڭا جىل قارساڭىندا ءجيى اجىراساتىنى انىقتالعان. ءبىر قىزىقتى جوبادا ادامداردىڭ گەودەرەكتەرى ارقىلى ولاردىڭ قوزعالىسىن باقىلايدى. «New York Times» مۇنى پايدالانىپ, دونالد ترامپتىڭ اقۇيدەگى ءجۇرىپ وتكەن باعىتىن كورەدى. بۇل زەرتتەۋلەردەن بايقايتىنىمىز بەلگىلى ءبىر كومپانيالار دەرەكتەرىمىزدى (اتى-ءجونىمىز بولسا دا) جيناپ, ولاردى ساتۋ ارقىلى جارناما جاساپ جاتىر. ماسەلەن, بۋرگەر ساتىپ الساق, سول ماڭداعى وسى سيپاتتاعى جارنامالار تەلەفونىمىزدان شىعۋى مۇمكىن. تاعى ءبىر مىسال, زەرتتەۋشىلەر مىڭداعان كىتاپتى تالداپ, ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ سيپاتتامالارىندا قانداي ستەرەوتيپتەر كەزدەسەتىنىن بىلگىسى كەلەدى. وسىلايشا, ولار ماتىندەگى سىن ەسىمدەردىڭ قانداي جىنىس وكىلىنە قاتىستى ءجيى قولدانىلاتىنىن انىقتاۋعا تىرىسادى. ناتيجەسىندە, بۇل زەرتتەۋ ادەبيەتتەگى گەندەرلىك بەينەلەردىڭ قالاي قالىپتاساتىنىنا نازار اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەردى, – دەدى رەسەيلىك جۋرناليست.
ونىڭ ايتۋىنشا, داتا جۋرناليستيكا دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, قوعامداعى قۇبىلىستاردى تەرەڭ تۇسىندىرۋگە, جاسىرىن ۇردىستەردى انىقتاۋعا جانە شىندىقتى وبەكتيۆتى جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى. الايدا تەحنولوگيالار تەك دەرەكتەردى تالداۋعا كومەكتەسەكەنىمەن ادامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الماستىرا المايدى.
جيىنعا قاتىسقان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باق وكىلدەرى مەن رەسپۋبليكالىق, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى جۋرناليستەرگە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە بۇدان وزگە دە تىڭ دەرەكتەر ايتىلدى. ماسەلەن, ءسوز اراسىندا ا.سماگين ءوز تاجىريبەسىنەن ءبىر مىسال كەلتىرە وتىرىپ, كەيدە دەرەكتەردى زەرتتەۋ بارىسىندا توسىن ترەندتەردىڭ نەمەسە قايشىلىقتاردىڭ كەزدەسەتىنىن, ولاردىڭ سەبەپ-سالدارىن تۇسىنۋدە ءجاي عانا تالداۋ جەتكىلىكسىز بولاتىنىن, تەرەڭ ساراپتامالىق كوزقاراس كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى.
جالپى العاندا, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, باق وكىلدەرىنە ارنالعان ءاربىر فورۋم, ءتۇرلى جيىنداردان قوعام دا تىس قالماۋى كەرەك. سوندىقتان جۋرناليستەرگە ارنالعان مۇنداي كەزدەسۋ, ساراپشىلاردىڭ وتكىزگەن ساباقتارى, ۇلكەن-كىشى فورۋم, كونفەرەنتسيالارىن بۇقارا حالىققا ناسيحاتتاپ, جەتكىزۋگە دەن قويۋ قاجەت. ويتكەنى ەتيكا سەكىلدى قاعيدالار – بارشاعا ورتاق ءارى قاجەت نارسە, ال جۋرناليستەر – مۇنى قوعامعا جەتكىزۋشى. سوندىقتان باق وكىلدەرىنىڭ بۇل فورۋمى قوعامعا دا ماڭىزدى.
گۇلنار جولجان,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
