بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكەن “استانا” اتتى ميۋزيكلدىڭ پرەمەراسىنا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قاتىستى
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن فرانتسيانىڭ استاناسى – پاريج قالاسىنا جولىمىز تۇسكەنى بار. ارينە, قىدىرىستاپ بارعانىمىز جوق. ماقساتىمىز – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن ءوز ەلىمىزدە اتاپ ءوتىپ جاتقان تۇستا دالا ويشىلىن ەۋروپا جۇرتشىلىعىمەن دە كەڭىنەن تانىستىرۋ بولاتىن. بۇل – ايىبى تۇلپار بولىپ تۋعانى ءۇشىن, كورگەنى ازاپ پەن مازاق بولعان اياۋلى تۇلعا مۇراسىنىڭ سىرت ەلدە تۇڭعىش رەت ناسيحاتتالۋى ەدى. 
ءبىر عاجابى, پاريجدە دە شاكارىم قاجىنىڭ باعا جەتپەس مۇراسىمەن جەتە تانىس وقىمىستىلار از ەمەس ەكەن. سولار شەتىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, قازاق عۇلاماسىنىڭ دانىشپاندىق قىرلارى, ويلى شىعارمالارى جايلى وزىندىك پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان كەزدە, توبەمىز كوككە تيگەندەي بولىپ ەدى. الايدا, ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس. سول ساپار بارىسىندا, ارينە, ءپاريجدىڭ ءبىراز جەرلەرىن ارالاپ كورگەنبىز. وسى جولعى قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان قر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا دۋلاتقىزى بىزگە تەڭدەسسىز لۋۆردى كورمەي, مۋلەن-رۋجداعى قويىلىمداردى تاماشالاماي قايتقان ادام پاريجدە بولدىم دەپ قالاي ايتادى دەپ ازىلدەي وتىرىپ, وسى ورىندارعا قايتكەندە دە بارۋ قاجەتتىگىن ايتقان. الايدا, لۋۆردى كورگەنىمىزبەن, مۋلەن-رۋجعا بيلەت تابۋ وڭاي ەمەس ەكەن. بۇل ارادا دا جاننا دۋلاتقىزى بىزگە كومەككە كەلدى. ءبىر توپ ادامدى ءوزى باستاپ بارىپ, سول كۇنى وسى تەاتر ونەرىن تاماشالاۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋدىردى. ايتسا ايتقانداي-اق ەكەن. سول كۇنى وسى تەاتردان ءبىر عالامات اسەر الىپ قايتتىق. ءتىپتى ونەرى دامىعان, وسكەن-ونگەن ەلدىڭ ساحناسىنان كورگەن سول مۋزىكالىق تۋىندىدان كەيىن ءوز ەلىمىزدى ەرىكسىز ەسكە العانبىز. شىركىن, قازاق ەلىندە بۇل ونەر جانرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك قاشان تۋادى ەكەن دەگەن ويعا دا كەلگەنبىز.
سودان دا شىعار, استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا كومپوزيتور الماس سەركەباەۆ پەن ليبرەتتو اۆتورى يۋري كۋدلاچتىڭ “استانا” اتتى ميۋزيكلى وتەدى ەكەن دەگەندى ەستىگەننەن-اق دەگبىر كەتكەن. دەگبىرىڭنىڭ كەتەتىندەي-اق ءجونى بار. نەگە دەسەڭىز, ەڭ الدىمەن ونەردىڭ بۇل جانرى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قويىلعالى وتىر. ەكىنشىدەن, بۇگىندە الەمگە ايگىلى استانا قالاسى ونەر تۋىندىسىنىڭ ارقاۋىنا اينالىپ جاتسا, قالايشا جەلپىنبەيسىڭ. ءارى ميۋزيكل دەگەنىمىز – سينتەزدىك ونەر. ەندەشە, سان ونەردى تال بويىنا جيناعان كىمدەر بولدى ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن قاتار, جاڭانىڭ اتى جاڭا عوي, سول باستى رولدەردە وينايتىن تاڭداۋلىلارىمىز ءدۇيىم ەلدىڭ الدىندا ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ جان الەمىن جارقىراتىپ اشا السا جارادى دەگەن قوبالجۋ دا جوق ەمەس. سودان دا عوي, شىمىلدىقتىڭ ءتۇرىلۋىن اسىعا كۇتكەنبىز. ادەتتە, ەڭ الدىمەن تەاترعا كەلگەن ادامنىڭ ساحنا دەكوراتسياسىنا كوز جۇگىرتەتىن ادەتى. بايقايمىز, ساحنادا باسى ارتىق ەشنارسە كورىنبەيدى. كادىمگى زاماناۋي عيماراتتاردىڭ ءىشىن كوزگە ەلەستەتەتىن ايقىش-ۇيقىش تەمىر جاقتاۋلار. انە, ساحنا ءتورىندەگى الىپ ەكراننان قازاقستاننىڭ كارتاسى كورىندى دە, استانا دەگەن جازۋدان كەيىن ءىزىنشە قونۋعا بەت العان الىپ لاينەر قالىقتاپ كەلەدى. ءسويتىپ, بۇل استانا حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ءىشى ەكەنى بەلگىلى بولدى. اۋەجايدا بىرەۋدى قارسى الىپ, ەكىنشىسىن شىعارىپ تۇرعاندار دا از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قالا قوناقتارى دا ءجۇر. ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان وسىناۋ جۇرتتىڭ قاربالاس تىرلىگىنىڭ ءبارى بي تىلىندە بەينەلەنگەن. وسى ساتتە ءبىر شەتتەن الماتىلىق دارىگەر جىگىت ارمان تاجيەۆتىڭ كەلە جاتقانىن كورەسىز. ول وسى تۋىندىداعى باس كەيىپكەردىڭ ءبىرى. ارمان ءدال وسى اۋەجايدان كەزدەيسوق بالا كۇنگى دوسى سەرجان بەكباەۆتى كەزدەستىرەدى. سەرجان استانادا تۇرادى. كاسۋشيكو تامۋرا دەگەن جاپوندىق ءىرى كاسىپكەردىڭ حاتشىسى. كوپتەن كەزدەسپەگەن ەكى دوس قۇشاق ايقاستىرا تۇرىپ, وتكەن بالالىق شاقتارىن ەسكە الىپ, ءبىراز ايالداپ قالادى. وسى ءسات ۇشاقتان ەندى تۇسكەن جاپون قىزى اسامي ساۆاگۋچي ورتاعا وزادى. ونى كاسۋشيكو تامۋرا قارسى الىپ تۇر. مىنە, وسى تۇستا سول قىزدى كوزى شالعان ارماننىڭ وعان بىردەن كوڭىلى اۋادى.
ءاساميدىڭ استاناعا كەلۋىنىڭ دە وزىندىك ءمانىسى بار. بۇگىندە سوناۋ تاريح قويناۋىنا كەتكەن سوعىس كەزىندە, ياعني ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اياعىنا قاراي جاس جاپون سولداتى كەڭەس ەلىنىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن ەكەن. تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاقستانعا تاپ بولعان ول باسىنان ادام توزبەس قيىندىقتاردى وتكىزەدى. الايدا, كورەر جارىعى بار ەكەن, بالاسى سوعىستا ولگەن قاراپايىم قازاق ايەلى كۇنىن ءوزى ازەر كورىپ جۇرسە دە سول سولداتپەن ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىسىپ, ونى اجال تىرناعىنان امان الىپ قالادى. قازاق ايەلىنىڭ جان جومارتتىعىنا قايران قالعان سول سولدات ءتىرى بولسام, بۇل ەلگە قايتا اينالىپ ءبىر سوعارمىن دەپ, وزىنە-ءوزى ۋادە بەرەدى. الايدا, ونىڭ ماڭدايىنا بۇل ەلدىڭ ءدام-تۇزىن قايتا تاتۋ بۇيىرماپتى. دەگەنمەن, ول قازاق سىندى دارحان حالىقتىڭ جەر الەمدە جوق ەكەندىگىن ۇلى مەن نەمەرە قىزىنىڭ قۇلاعىنا سىڭىرە بەرىپتى. سودان دا ونىڭ نەمەرە قىزى اسامي قايتكەندە دە قازاقستانعا كەلىپ, قيىن-قىستاۋ كەزدە اتاسىنا سۇيەۋ بولعان قازاق حالقىن, وسى حالىق مەكەن ەتەتىن جەردى ءبىر كورۋدى ارماندايدى. ءسويتىپ, استاناعا كەلەدى. جاپون قىزىنىڭ بۇل ساپارى ونىڭ ومىرىنە تۇپكىلىكتى بەتبۇرىس جاسايدى. ول دا وسى اۋەجاي باسىندا كەزدەيسوق جۇزدەسكەن ارمان اتتى قازاق جىگىتىنە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولادى.
الايدا ءبىرىن-ءبىرى قالتقىسىز سۇيگەن قوس جۇرەكتىڭ تابىسۋى وڭايعا تۇسپەيدى. ەكەۋىنىڭ اراسىنا جاپوندىق كاسىپكەر تامۋرا تىكەندەي قادالادى. ويتكەنى, تامۋرانىڭ دا ءاساميدى جار ەتسەم دەگەن دامەسى بار. وسى كەزدە ارماننىڭ تاۋى شاعىلماس ءۇشىن ونىڭ بالا كۇنگى دوسى سەرجان مەن ونىڭ سۇيگەن قىزى مارينا كومەككە كەلەدى. ءارى قاراي وقيعا بارىسى شەكسپير تۋىندىلارىنداعىداي امال مەن ايلا ارقىلى ءوربيدى. اقىر سوڭىندا ەكى جاس مۇراتىنا جەتىپ, استانا تورىندە قازاقى جولمەن جار-جار ايتقىزىپ, شالقىتىپ توي جاسايدى.
جارايدى, “استانا” ميۋزيكلىندەگى وقيعا بەلگىلى بولدى. بايقاۋىمىزشا, مۇندا ءبىر-بىرىنە ىنتىق بولىپ قالعان ەكى جاس جايلى ايتىلاتىن سياقتى. ولاي بولسا, ونى نەگە “استانا” دەپ اتاعان دەيتىن شىعارسىز. ءوزىمىز دە سول اتاۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن ايتا كەتسەك دەپ وتىرمىز. ەڭ الدىمەن, استانا – جاستاردىڭ قالاسى. بۇل ءسوزىمىزدى دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە, ءبىر ءسات جان-جاعىڭىزعا قاراساڭىز, جەتىپ جاتىر. جانە از عانا جىلدار ىشىندە ارقا توسىنەن بوي كوتەرگەن جاس قالا جاڭا ءارى تىڭ يدەيالار تىنىسىن الەمگە تاراتىپ جاتقانى دا شىندىق. ءيا, ءدال وسىنداي كۇش-قۋاتپەن بۋىرقانعان, ءبىر كۇنىنەن ءبىر كۇنى قىزىق قالانى الەمنىڭ ەش نۇكتەسىنەن تابا المايتىنىڭىز دا كۇمانسىز دەسەم, ءدال ءبىزدىڭ ەلوردامىزداي كىل جاستار مەكەن ەتەتىن, جاستىق پەن ماحاببات مەكەنى ەش جەردە جوق. ونى ءوزىمىز عانا ەمەس, سىرت كوز – سىنشىلار دا وسى كۇنى ءجيى ايتاتىن بولدى. استانا – بولاشاقتىڭ قالاسى دەيدى ولار. بۇل ءجاي ءسوز ەمەس. بولاشاقتىڭ قالاسى دەگەن ءسوز – ەرتەڭى بۇدان دا جارقىن, بۇدان دا نۇرلى دەگەن ءسوز. ەندەشە, وسىنداي قالادا سانداعان تاعدىرلار توعىسىپ, سانداعان جاستار ءوز ارمان-مۇراتتارىنا جەتىپ جاتۋ زاڭدى ەمەس پە؟! ولاي بولسا, ميۋزيكلدىڭ اتى دا, وقيعانىڭ جەلىسى دە ءوزىن-ءوزى ابدەن اقتاپ تۇر.
ادەتتە كىم دە بولسا جاڭاعا جاتىرقاي قارايدى عوي. سونداي جاتىرقاۋشىلار وسىناۋ ليريكالىق كومەديانى تاماشالاپ شىققاندار اراسىنان دا تابىلاتىنى انىق. ولاردىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەڭىز, وسىنداي دۇنيە بىزگە كەرەك پە ەدى. وزگەگە ەلىكتەۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ونىڭ ۇستىنە رەجيسسەردى دە, سۋرەتشىنى دە, بالەتمەيستەردى دە سىرتتان شاقىرىپپىز. ونداي ماماندار وزىمىزدە جوق پا دەيتىنى ءسوزسىز. مۇنداي ەشنارسەگە قۋانا المايتىن, بارىنە جاتىرقاپ قارايتىن ادامداردىڭ ءبىرى وزىمىزگە دە جولىققان.
– ارينە, كەرەك – دەدىك ءبىز وعان.
– ال ءسوزىڭدى دالەلدە, – دەدى ول بىزگە.
ءبىز وسى ارادا قالىڭ وقىرمانعا دا وي تۇيۋگە قاجەتى بولار دەگەن ويمەن الگى كىسىگە شاما-شارقىمىزشا بەرگەن جاۋابىمىزدى قايتالاي كەتسەك, ەڭ الدىمەن مۇنداي كوڭىلدى, دۋماندى تۋىندىلار بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت دەمەكپىز. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاق حالقى مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. باسىمىزدان نەبىر ناۋبەتتى دە وتكىزگەنبىز. بوداندىق قامىتىن دا كيگەنبىز. ءسويتىپ, ەڭسەمىز ەزىلىپ ءجۇرگەندە قۇداي جارىلقاپ, ءوز الدىمىزعا تاۋەلسىزدىك الدىق. جاڭا ەلوردامىزدى سالدىق, تۇرمىسىمىزدى تۇزەپ, ونەرىمىزدى وركەندەتتىك. ونەر دەمەكشى, ۇرپاق قامى ءۇشىن حالقىمىز كەشكەن سان قيىندىقتى دا كينو, تەاتر تىلىندە سويلەتتىك. ويتكەنى, وتكەندى ءبىلۋ ارقىلى ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى سانادا ءپىسىرۋ بىزگە قاجەت ەدى. سودان دا شىعار, كوپ جاعدايدا بىزدەگى ونەر تۋىندىلارى حالقىمىز باستان كەشكەن اۋىر جايتتاردى كوبىرەك باياندايدى. مىنە, وسىنداي دۇنيەلەردى كوبىرەك كورگەن ءبىر جاسوسپىرىمنىڭ: وسى بىزدە ساۋلەلى, شۋاقتى شىعارمالار نەگە جوق. تەاترعا بارساڭ دا, كينوعا بارساڭ دا قايعى مەن قاسىرەت. ادام اياعانداي البا-جۇلبا قازاقتار. ءتىپتى قاراپ وتىرىپ, ءبىزدىڭ حالىق نەتكەن سورلى ەدى دەپ ويلايسىڭ – دەپ كۇيىنگەنىن دە ەستىگەنىمىز بار. ەگەر ويعا سالىپ قاراساق, سول ءجاسوسپىرىمنىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعى دا جوق ەمەس. ءۇستى-باسىنىڭ ءورىم-ءورىمى شىققان ءوز اعايىندارىمىزدىڭ ولمەلى تىرلىگى, وزگەنىڭ ولاردى باسىنىپ مال ورنىندا كورۋى, باس كوتەرگەندەرىن جۇرتتىڭ الدىندا ماسقارالاپ, ءتىپتى اتىپ تاستاۋى ءبارىمىزدىڭ دە تالاي رەت جۇرەگىمىزدى قان جىلاتقان جوق پا ەدى. بۇل جەردە مەن وسىنداي دۇنيەلەردى كورسەتۋدىڭ قاجەتى قانشا دەپ وتىرعانىم جوق. قالاي بولعاندا دا بۇل حالقىمىز باستان كەشكەن اششى شىندىق. مۇنىڭ ءبارى نامىسىمىزدى تۇرتكىلەپ, جىگەرىمىزدى جانۋعا تولايىم ەڭبەك سىڭىرگەنى دە انىق. ءالى دە سىڭىرە بەرەتىنى كۇمانسىز دەي وتىرىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبىر ەت, ءبىر ماي دەگەندەي, سول دۇنيەلەرمەن قاتار, ەڭسە تىكتەگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, جاستارىمىزدىڭ جاراسىمدى شاتتىعىن ونەر تىلىندە سويلەتە بىلسەك ايىپ پا؟ ايىبىڭىز نە, بۇل ءتىپتى قاجەتتىلىك قوي. ءيا, قازاقتىڭ دا بارىن جارقىراتىپ, جايناتىپ كورسەتەتىن كەزەڭى كەلدى. ەندەشە, مۇنداي دۇنيەلەردى, كوڭىلگە شۋاق سەبەتىن ەلوردامىزدىڭ بارشا جۇرتتىڭ باقىتتى ورداسىنا اينالىپ وتىرعانىن, ياعني بۇگىنگى ءومىر كوركىن ساحنا تورىنەن ايتۋعا ءتيىسپىز.
ال ەندى وزگە جۇرتقا ەلىكتەۋ دەگەنگە كەلسەك, قازاق “ۇيرەن دە جيرەن” دەگەن عوي. وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلسەڭىز, بۇل دۇنيەدە مىناۋ تەك ورىستىكى, مىناۋ تەك قىتايدىكى دەپ قاتىپ قالعان ەشنارسە جوق. جۇرتتىڭ ءبارى ءبىر-ءبىرىنەن ۇيرەنەدى. جاقسىسىن جەتىلدىرىپ, جاسىعىن تاستايدى. سويتە-سويتە ءبىر حالىقتىڭ ءداستۇر-سالتى ەكىنشى ءبىر حالىقتىڭ بويىنا سىڭەدى. ءتىپتى, ونىڭ ءاۋ باستاعى تەگىنىڭ قايدان شىققانى دا ۇمىتىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. الىسقا بارماي-اق, وسى ارادا قازىرگى گوللانديالىق جاۋقازىن دەپ ءاسپەتتەپ جۇرگەن گۇلدىڭ ارعى تەگى قازاق دالاسىندا وسەتىن كادىمگى قىزعالداق ەكەنىن بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبارى بىلە مە؟ ونەر دە سول سياقتى. راس, ميۋزيكل العاشىندا امەريكادا كوكتەگەن ونەردىڭ ءبىر جانرى. انىقتاپ ايتساق, وتكەن عاسىردىڭ باس جاعىندا, ياعني 1930 جىلداردان باستاۋ العان وسىنداي كوڭىلدى, شۋاقتى قويىلىم امەريكا حالقىنا مەيلىنشە ۇناعان بولاتىن. ايتالىق, 1943 جىلى ر.رودجەرس پەن و.حاممەرستايننىڭ برودۆەيدە قويىلعان “وكلاحوما” اتتى ليريكالىق كومەدياسىنىڭ كوپشىلىككە ۇناعانى سونشالىق, نيۋ-يوركتىڭ دراما ليگاسى وعان “عاسىردىڭ ەڭ تاڭداۋلى ميۋزيكلى” دەگەن اتاق بەرگەن بولاتىن. وسىلايشا “وكلاحومادان” باستالعان ونەردىڭ بۇل جانرى ورىستەي كەلە ۋ.شەكسپيردىڭ, م.سەرۆانتەستىڭ, چ.ديككەنستىڭ, ب.شوۋدىڭ جانە ت.ب. الەمگە تانىمال قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىن ميۋزيكلگە اينالدىرعان بولاتىن. ميۋزيكلدى وزگە جۇرت تا بۇل امەريكالىقتاردىڭ عانا ەنشىسى دەگەن جوق, جاپاتارماعاي وسى جانردى ءوز ەلىندە دامىتا باستادى. بۇل ارادا وسى ونەر تۇرىمەن بۇگىندە الەمدى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان جۇرتتىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتپاي-اق, كورشىلەس جاتقان رەسەيدە وسىناۋ ويناقى دا وتتى جانردىڭ بۇگىندە جولى بولىپ, كورەرمەنى دە ازايماي وتىرعانىن كوزىمىز دە كورىپ ءجۇر. سوندىقتان دا ەلىمىزدە العاشقى ميۋزيكلدى قويۋعا, وسى جانردىڭ قىر-سىرىن جەتە بىلەتىن, مول تاجىريبە جيناقتاعان مامانداردى دا وسى ەلدەن شاقىرىپ وتىرمىز.
اتاپ ايتقاندا, “استانا” ميۋزيكلىنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى يۋري الەكساندروۆ تا, قويۋشى سۋرەتشىسى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆ تە, قويۋشى بالەتمەيستەرى ۆلاديمير رومانوۆسكي دە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان كەلىپ وتىر. جانە بۇل ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى العاشقى ءىزاشارى ەمەس. يۋ.الەكساندروۆ پەن ۆ.وكۋنەۆ الماتىنى ايتپاعاندا, تەك استاناداعى ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا ونشاقتى كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى قويىپ, كاسىبي شەبەرلىكتەرىمەن كوپ كوڭىلىنەن شىققانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. سونداي-اق وسىناۋ تەاتر ماماندارىنىڭ بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ە.راحماديەۆتىڭ “ابىلايحان” وپەراسىن قويعانى دا ەسىمىزدە دەسەك, وسى سپەكتاكل ءۇشىن ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان بولاتىن. مىنە, قازاقتىڭ بولمىس ءبىتىمىنەن, ۇلتتىق پسيحولوگياسىنان تولىق حابارى بار وسىنداي كاسىبي شەبەرلەردەن ءبىزدىڭ ماماندارىمىزدىڭ ۇيرەنۋىنە, ءتالىم الۋىنا بۇل جولى دا زور مۇمكىندىك تۋىپ وتىر دەپ بىلەمىز.
ارينە, ونەردىڭ قاي تۇرىندە بولسا دا ءوز حالقىڭنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, مىنەز-قۇلقى سايراپ جاتقانىنا نە جەتسىن. دەسەك تە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. “استانا” ميۋزيكلىندە باس كەيىپكەر ارمان ايتاتىن “قۇسني قورلان” ءانى, سول ءاندى تىڭداعان ءاساميدىڭ “نەتكەن عاجاپ ءتىل” دەپ تاڭداي قاعۋى دا قازاق حالقىنىڭ ءبىتىم بولمىسىن ءبىر كوتەرىپ كەتكەندەي. جوعارىدا ءبىز ساحنا دەكوراتسياسى مۇلدەم جوققا ءتان ەكەنىن ايتقانبىز. ءسويتسەك, دەكوراتسيانىڭ بار ءمىندەتى – ساحناداعى الىپ ەكرانعا جۇكتەلگەن ەكەن. ەڭ ۇتىمدى تۇس تا وسى بولعان سياقتى. ءويتكەنى, ساحنا تورىندە ءوربىگەن ءار وقيعانىڭ تىنىسىن ەكرانداعى كورىنىستەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى الماسىپ, ودان ءارى ايشىقتاي تۇسكەنى اقيقات.
ءسوز باسىندا ءبىز اكتەرلەر قۇرامى كۇتكەن ۇدەدەن كورىنە ءبىلسە جارادى دەپ قوبالجىعانىمىزدى دا ايتقان ەدىك. سەبەبى, ونەردىڭ بۇل جانرى ءان ايتىپ, بي بيلەۋ, ءارى ساحنا شەبەرلىگىن جەتىك مەڭگەرۋدى تالاپ ەتەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا, جۇرت كوڭىلىنەن شىعا المايسىڭ. ال كوپ كوڭىلىن قالدىرۋ – ونەر ادامى ءۇشىن ولىممەن تەڭ. بەكەر وبالى نە كەرەك, بۇل ميۋزيكلدە وينايتىندار تالاي سىننان ءوتىپ, ابدەن ىرىكتەلگەن جاستار ەكەن. بىلتىر, ياعني 2009 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ونەردىڭ ءار سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” اتتى بايقاۋ جاريالاعاندا, كومپوزيتور الماس سەركەباەۆ پەن دراماتۋرگ يۋري كۋدلاچتىڭ وسى “استانا” ميۋزيكلى گران-ءپريدى جەڭىپ العان بولاتىن. مىنە, سودان كوپ ۇزاماي, بۇل دۇنيەنى ساحناعا قويۋ ءۇشىن جاستار اراسىندا ىرىكتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەنىنەن دە, بۇعان الماتى, استانا, شىمكەنت تەاترلارىنان جانە قوس استاناداعى ونەر وردالارىنان كوپتەگەن تالانتتى جاستارىمىزدىڭ قاتىسقانىن دا ەستىگەنبىز. ەندى, مىنە, سولاردىڭ اراسىنان ەرەكشە كوزگە تۇسكەندەر, ياعني باس كەيىپكەردىڭ ءبىرى ارمان (نۇرجان باجەنوۆ, ەرلان جاندارباەۆ, اسامي (ايگۇل نيازوۆا, اسەم سەمبينوۆا), سەرجان (تالعات مۇساباەۆ, اندرەي ترەگۋبەنكو, تالعات عاليەۆ), مارينا (گۇلجانات ساپاقوۆا, ەلەنا گونجا, وكسانا داۆدەنكو), تامۋرا (بولات ەسىمحان, ەۆگەني چاينيكوۆ) رولدەرىن سومداعان جاستار ونى ءوز بيىگىندە الىپ شىققانىنا ءبارىمىز كۋا بولدىق. بىلايشا ايتقاندا, جاستاردىڭ تىلەگى ءبىر, جىبەكتىڭ ءتۇيىنى ءبىر دەگەندەي, ولار ءوزدەرىن وزدەرى ويناپ ءجۇرگەندەي سوزدەرى دە نىق, قيمىل-قوزعالىستارى دا جاتىق, ءان-بيلەرى دە اۋەزدىلىگىمەن, اسەمدىلىگىمەن جۇرەك تەربەگەن.
تەك كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتقان تۇس, ءاساميدى قىزعانىپ, تامۋرانىڭ جاندايشاپتارىنا ارماندى سوققىعا جىققىزاتىن ءساتى. ءوز ەلىندە جۇرگەن, ءوز تورىندە وتىرعان ادامدى سىرتتان كەلگەن كەلىمسەكتىڭ شاڭىراققا قاراماي سوققىعا جىققىزىپ, باسىنۋى ءبىر ءتۇرلى ءىشىڭدى قىز-قىز قايناتىپ جىبەرگەندەي بولادى. سونداي-اق, تامۋرانىڭ الدىندا سەرجاننىڭ تىزە بۇگىپ, جالىنۋى دا (مەيلى, ءوز امال-ايلاسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بولسا دا) ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بولمىس-بىتىمىنە كەلىڭكىرەمەيتىن سياقتى. جالپى, قازاق نەندەي جاعدايدا دا بىرەۋدىڭ الدىندا قۇلدىق ۇرىپ, باس يمەگەن عوي. ولاي بولسا, سول يىلمەگەن باستى ەڭكەيتپەي-اق قويعانىمىز ءجون ەمەس پە دەي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا سول كورىنىستەردى باسقاشا بەرۋدى دە ويلانساق ارتىق بولماس ەدى دەگەن ويدامىز. ارينە, بۇل مەنىڭ جەكە ءوز كوزقاراسىم.
كوڭىلدە جىلىلىق ۇيىرگەن تۇستىڭ ءبىرى – ارمان مەن ءاساميدىڭ ۇيلەنىپ, بايتەرەكتىڭ باسىنا كوتەرىلۋى, ال جان-جاعىنداعى كۇننىڭ شاپاعىنداي كۇمىس لەنتالاردى سانداعان ۇلت جاستارىنىڭ كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسى تارىزدەس ەتىپ, كەرىپ تۇرۋى بۇل بىرلىگى جاراسقان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسىن كوزگە ەلەستەتەر كورىنىستەر دەسەك, سپەكتاكل سوڭىنان ءجاسوسپىرىم قىز بەن جىگىتتىڭ جۇرت الدىنا شىعۋى – قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگى ءبىزبىز دەگەن ويدى ايتىپ تۇرعانداي. جالپى, ميۋزيكلدىڭ ايتار ويىنىڭ ءتۇپ قازىعى دا وسى. ەلدىڭ يەسى دە, استانانى كوركەيتەتىن دە سول جاستار.
ارينە, العاش قويىلىپ وتىرعان ميۋزيكلدىڭ قازاقشا سويلەمەگەنى دە كوڭىلگە دىق سالعان. الايدا, ءۇمىت تە جوق ەمەس سياقتى. ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى تولەۋبەك الپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل دۇنيەنىڭ قازاقشا نۇسقاسى دايىندالىپ تا جاتقانعا ۇقسايدى. قۇداي بۇيىرتسا, كۇزگە قاراي بۇل تۋىندى قازاق تىلىندە كورسەتىلىپ, ودان ءارى ونى وبلىستارعا اپارىپ, شەت ەل جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ دا ويداعى ءىس ەكەن.
ءبىز ليريكالىق كومەديادان كەيىن وسى تۋىندىنىڭ كومپوزيتورى الماس سەركەباەۆ پەن ليبرەتتو اۆتورى يۋري كۋدلاچقا جانە قويۋشى رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆقا جولىعىپ, وسى قويىلىم جونىندە وي ءبولىسۋدى سۇراعانبىز.
سۋرەتتى تۇسىرگەن يگور بۋرگاندينوۆ.
لەبىزدەر
الماس سەركەباەۆ, كومپوزيتور:
– مەن ءوز ەلىمنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن, ساۋلەلى دە, جارقىن ساتتەرىن بەينەلەيتىن ميۋزيكل جازۋدى كوپتەن ارمانداپ جۇرەتىن ەدىم. سول ارمانىما مادەنيەت ءمينيسترى, ۇلت جاناشىرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وتكەن جىلى تۇرتكى سالدى. ءتىپتى, نەگىزگى يدەيانى دا ءوزى ايتىپ بەردى. بار وقيعا استانا, بايتەرەك, قازاق جىگىتى مەن جاپون قىزى اراسىنداعى ماحاببات جايىندا ءوربۋى ءتيىس دەدى ول. ءسويتىپ, بۇل دۇنيەنى تەزىرەك ءبىتىرىپ, “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” بايقاۋىنا قاتىسۋعا دا كەڭەس بەردى. مىنە, وسىدان كەيىن-اق مەنەن دەگبىر كەتتى. گەرمانيادا تۇراتىن ەسكى دوسىم يۋراعا تەلەفون شالىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىردىم. بۇگىندە تەلەفون, ينتەرنەت بايلانىسى جولعا قويىلعان عوي. اراداعى جەر شالعايلىعى دا بايقالمادى. ءسويتىپ, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن جەلتوقساننىڭ باسىنا دەيىن جاتپاي-تۇرماي, ەكەۋمىز جۇمىس ىستەدىك. ەندى وسى دۇنيە ءوز وتانداستارىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, ءبىر ارمانىمنىڭ ورىندالعانى, ءبىر مىندەتىمنىڭ جۇزەگە اسقانى دەپ بىلەمىن. سەنەسىز بە, امەريكادا تۇرسام دا مەن تۇسىمدە تەك قازاقتىڭ جەرىن كورەمىن, شاماسى قازاقتىڭ كىندىگىنەن بايلانعان دەگەنى وسى شىعار.
يۋري كۋدلاچ, سۋرەتشى:
– مەن ءبىراز ەلدى ارالاپ, تالاي جەردىڭ ءدامىن تاتقان اداممىن. بىراق, وسى استانا ءتارىزدى بۋىرقانعان بوياۋلى قالانى ەش جەردەن كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ءيا, مۇنداي جاستىق جالىنى لاۋلاعان قالانى الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن ىزدەسەڭ دە تاپپايسىڭ. ءوزىمىز ءجيى ايتىپ جۇرەتىن ايگىلى قالالار اسارىن اساپ, جاسارىن جاساعان قارتاڭ ادامدى كوزگە ەلەستەتسە, استانا بىلىگىنە ءبىلىمى ساي, كۇش-قۋاتى تاسىعان جاس جىگىت تارىزدەس. دەمەك, بۇل بولاشاقتىڭ قالاسى. ال وسىنداي قالا جايلى, ونىڭ جارقىن ءجۇزدى, ماقساتى ايقىن جاستارى جايلى ەڭبەك جازۋ باقىتى وزىمە بۇيىرعانىنا مەن دە ءدان ريزامىن. ەندىگى تىلەگىم, سول ەڭبەگىم اقتالىپ, كوپ كوڭىلىنە شۋاق سىيلاسا ەكەن دەيمىن.
يۋري الەكساندروۆ, قويۋشى رەجيسسەر:
مەن ءبىراز جىلدان بەرى قر مادەنيەت مينيسترلىگىمەن, قازاقستاندىق ارىپتەستەرىممەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. ءوزىڭىز بىلەسىز, اباي اتىنداعى جانە ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترلارىنىڭ ساحناسىنا ءبىراز شىعارمالاردى دا قويدىم. ونى ءدال قازىر سانامالاپ ايتىپ جاتۋدى, ارينە, ارتىق كورىپ وتىرمىن. ول ەڭبەكتەرىم ءۇشىن داتتاۋ ەمەس, ماقتاۋ ەستىپ ءجۇرمىن. سول دۇنيەلەردى قۇلشىنا قولعا الۋىما قازاق حالقىنا دەگەن مەنىڭ ىزگى نيەتىم سەبەپ بولىپ وتىرعان دا بولۋى كەرەك. “استانا” ميۋزيكلىن قويۋعا دا قۋانا كەلىستىم. قازاقستاندا تالانتتى ادامدار كوپ ەكەنىن كوزىم كورىپ ءجۇر عوي. سولاردىڭ اراسىنان وسى دۇنيەنىڭ ىشكى ءمان-مازمۇنىن اشۋعا لايىق جاستاردى تاڭداۋ دا قيىنعا تۇسپەدى. ونىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, سول جاستاردىڭ ءبارى استانانىڭ كەلەشەگىنە, ونىڭ باقىت پەن بىرلىكتىڭ ورداسى ەكەنىنە نىق سەنىممەن قارايتىندىعى بولسا كەرەك. راسى دا وسى, جاستاردىڭ ءوز قالاسىنا دەگەن جۇرەك ءلۇپىلى وسى تۋىندىدا دا ايقىن كورىنىس تاپتى دەسەم دە بولادى. الگىندە ءوزىڭىز كوردىڭىز عوي, ەكى جاستىڭ جولىنا توسقاۋىل بولعان تامۋرانىڭ ءوزى دە باقىتىن استانادان تابادى. بۇل دەگەنىڭىز, استانانىڭ ەشكىمدى جاتىرقامايتىن, قۇشاعى كەڭ, جۇرەگى اشىق قالا ەكەندىگىن, ەلدىكتىڭ, بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعانىن بىلدىرەدى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن فرانتسيانىڭ استاناسى – پاريج قالاسىنا جولىمىز تۇسكەنى بار. ارينە, قىدىرىستاپ بارعانىمىز جوق. ماقساتىمىز – شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن ءوز ەلىمىزدە اتاپ ءوتىپ جاتقان تۇستا دالا ويشىلىن ەۋروپا جۇرتشىلىعىمەن دە كەڭىنەن تانىستىرۋ بولاتىن. بۇل – ايىبى تۇلپار بولىپ تۋعانى ءۇشىن, كورگەنى ازاپ پەن مازاق بولعان اياۋلى تۇلعا مۇراسىنىڭ سىرت ەلدە تۇڭعىش رەت ناسيحاتتالۋى ەدى. ءبىر عاجابى, پاريجدە دە شاكارىم قاجىنىڭ باعا جەتپەس مۇراسىمەن جەتە تانىس وقىمىستىلار از ەمەس ەكەن. سولار شەتىنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, قازاق عۇلاماسىنىڭ دانىشپاندىق قىرلارى, ويلى شىعارمالارى جايلى وزىندىك پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان كەزدە, توبەمىز كوككە تيگەندەي بولىپ ەدى. الايدا, ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس. سول ساپار بارىسىندا, ارينە, ءپاريجدىڭ ءبىراز جەرلەرىن ارالاپ كورگەنبىز. وسى جولعى قازاقستاندىق دەلەگاتسيانى باستاپ بارعان قر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا دۋلاتقىزى بىزگە تەڭدەسسىز لۋۆردى كورمەي, مۋلەن-رۋجداعى قويىلىمداردى تاماشالاماي قايتقان ادام پاريجدە بولدىم دەپ قالاي ايتادى دەپ ازىلدەي وتىرىپ, وسى ورىندارعا قايتكەندە دە بارۋ قاجەتتىگىن ايتقان. الايدا, لۋۆردى كورگەنىمىزبەن, مۋلەن-رۋجعا بيلەت تابۋ وڭاي ەمەس ەكەن. بۇل ارادا دا جاننا دۋلاتقىزى بىزگە كومەككە كەلدى. ءبىر توپ ادامدى ءوزى باستاپ بارىپ, سول كۇنى وسى تەاتر ونەرىن تاماشالاۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋدىردى. ايتسا ايتقانداي-اق ەكەن. سول كۇنى وسى تەاتردان ءبىر عالامات اسەر الىپ قايتتىق. ءتىپتى ونەرى دامىعان, وسكەن-ونگەن ەلدىڭ ساحناسىنان كورگەن سول مۋزىكالىق تۋىندىدان كەيىن ءوز ەلىمىزدى ەرىكسىز ەسكە العانبىز. شىركىن, قازاق ەلىندە بۇل ونەر جانرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك قاشان تۋادى ەكەن دەگەن ويعا دا كەلگەنبىز.
سودان دا شىعار, استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا كومپوزيتور الماس سەركەباەۆ پەن ليبرەتتو اۆتورى يۋري كۋدلاچتىڭ “استانا” اتتى ميۋزيكلى وتەدى ەكەن دەگەندى ەستىگەننەن-اق دەگبىر كەتكەن. دەگبىرىڭنىڭ كەتەتىندەي-اق ءجونى بار. نەگە دەسەڭىز, ەڭ الدىمەن ونەردىڭ بۇل جانرى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قويىلعالى وتىر. ەكىنشىدەن, بۇگىندە الەمگە ايگىلى استانا قالاسى ونەر تۋىندىسىنىڭ ارقاۋىنا اينالىپ جاتسا, قالايشا جەلپىنبەيسىڭ. ءارى ميۋزيكل دەگەنىمىز – سينتەزدىك ونەر. ەندەشە, سان ونەردى تال بويىنا جيناعان كىمدەر بولدى ەكەن دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن قاتار, جاڭانىڭ اتى جاڭا عوي, سول باستى رولدەردە وينايتىن تاڭداۋلىلارىمىز ءدۇيىم ەلدىڭ الدىندا ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ جان الەمىن جارقىراتىپ اشا السا جارادى دەگەن قوبالجۋ دا جوق ەمەس. سودان دا عوي, شىمىلدىقتىڭ ءتۇرىلۋىن اسىعا كۇتكەنبىز. ادەتتە, ەڭ الدىمەن تەاترعا كەلگەن ادامنىڭ ساحنا دەكوراتسياسىنا كوز جۇگىرتەتىن ادەتى. بايقايمىز, ساحنادا باسى ارتىق ەشنارسە كورىنبەيدى. كادىمگى زاماناۋي عيماراتتاردىڭ ءىشىن كوزگە ەلەستەتەتىن ايقىش-ۇيقىش تەمىر جاقتاۋلار. انە, ساحنا ءتورىندەگى الىپ ەكراننان قازاقستاننىڭ كارتاسى كورىندى دە, استانا دەگەن جازۋدان كەيىن ءىزىنشە قونۋعا بەت العان الىپ لاينەر قالىقتاپ كەلەدى. ءسويتىپ, بۇل استانا حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ ءىشى ەكەنى بەلگىلى بولدى. اۋەجايدا بىرەۋدى قارسى الىپ, ەكىنشىسىن شىعارىپ تۇرعاندار دا از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن قالا قوناقتارى دا ءجۇر. ەرسىلى-قارسىلى اعىلعان وسىناۋ جۇرتتىڭ قاربالاس تىرلىگىنىڭ ءبارى بي تىلىندە بەينەلەنگەن. وسى ساتتە ءبىر شەتتەن الماتىلىق دارىگەر جىگىت ارمان تاجيەۆتىڭ كەلە جاتقانىن كورەسىز. ول وسى تۋىندىداعى باس كەيىپكەردىڭ ءبىرى. ارمان ءدال وسى اۋەجايدان كەزدەيسوق بالا كۇنگى دوسى سەرجان بەكباەۆتى كەزدەستىرەدى. سەرجان استانادا تۇرادى. كاسۋشيكو تامۋرا دەگەن جاپوندىق ءىرى كاسىپكەردىڭ حاتشىسى. كوپتەن كەزدەسپەگەن ەكى دوس قۇشاق ايقاستىرا تۇرىپ, وتكەن بالالىق شاقتارىن ەسكە الىپ, ءبىراز ايالداپ قالادى. وسى ءسات ۇشاقتان ەندى تۇسكەن جاپون قىزى اسامي ساۆاگۋچي ورتاعا وزادى. ونى كاسۋشيكو تامۋرا قارسى الىپ تۇر. مىنە, وسى تۇستا سول قىزدى كوزى شالعان ارماننىڭ وعان بىردەن كوڭىلى اۋادى.
ءاساميدىڭ استاناعا كەلۋىنىڭ دە وزىندىك ءمانىسى بار. بۇگىندە سوناۋ تاريح قويناۋىنا كەتكەن سوعىس كەزىندە, ياعني ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اياعىنا قاراي جاس جاپون سولداتى كەڭەس ەلىنىڭ تۇتقىنىنا تۇسكەن ەكەن. تاعدىردىڭ جازۋىمەن قازاقستانعا تاپ بولعان ول باسىنان ادام توزبەس قيىندىقتاردى وتكىزەدى. الايدا, كورەر جارىعى بار ەكەن, بالاسى سوعىستا ولگەن قاراپايىم قازاق ايەلى كۇنىن ءوزى ازەر كورىپ جۇرسە دە سول سولداتپەن ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىسىپ, ونى اجال تىرناعىنان امان الىپ قالادى. قازاق ايەلىنىڭ جان جومارتتىعىنا قايران قالعان سول سولدات ءتىرى بولسام, بۇل ەلگە قايتا اينالىپ ءبىر سوعارمىن دەپ, وزىنە-ءوزى ۋادە بەرەدى. الايدا, ونىڭ ماڭدايىنا بۇل ەلدىڭ ءدام-تۇزىن قايتا تاتۋ بۇيىرماپتى. دەگەنمەن, ول قازاق سىندى دارحان حالىقتىڭ جەر الەمدە جوق ەكەندىگىن ۇلى مەن نەمەرە قىزىنىڭ قۇلاعىنا سىڭىرە بەرىپتى. سودان دا ونىڭ نەمەرە قىزى اسامي قايتكەندە دە قازاقستانعا كەلىپ, قيىن-قىستاۋ كەزدە اتاسىنا سۇيەۋ بولعان قازاق حالقىن, وسى حالىق مەكەن ەتەتىن جەردى ءبىر كورۋدى ارماندايدى. ءسويتىپ, استاناعا كەلەدى. جاپون قىزىنىڭ بۇل ساپارى ونىڭ ومىرىنە تۇپكىلىكتى بەتبۇرىس جاسايدى. ول دا وسى اۋەجاي باسىندا كەزدەيسوق جۇزدەسكەن ارمان اتتى قازاق جىگىتىنە ءبىر كورگەننەن عاشىق بولادى.
الايدا ءبىرىن-ءبىرى قالتقىسىز سۇيگەن قوس جۇرەكتىڭ تابىسۋى وڭايعا تۇسپەيدى. ەكەۋىنىڭ اراسىنا جاپوندىق كاسىپكەر تامۋرا تىكەندەي قادالادى. ويتكەنى, تامۋرانىڭ دا ءاساميدى جار ەتسەم دەگەن دامەسى بار. وسى كەزدە ارماننىڭ تاۋى شاعىلماس ءۇشىن ونىڭ بالا كۇنگى دوسى سەرجان مەن ونىڭ سۇيگەن قىزى مارينا كومەككە كەلەدى. ءارى قاراي وقيعا بارىسى شەكسپير تۋىندىلارىنداعىداي امال مەن ايلا ارقىلى ءوربيدى. اقىر سوڭىندا ەكى جاس مۇراتىنا جەتىپ, استانا تورىندە قازاقى جولمەن جار-جار ايتقىزىپ, شالقىتىپ توي جاسايدى.
جارايدى, “استانا” ميۋزيكلىندەگى وقيعا بەلگىلى بولدى. بايقاۋىمىزشا, مۇندا ءبىر-بىرىنە ىنتىق بولىپ قالعان ەكى جاس جايلى ايتىلاتىن سياقتى. ولاي بولسا, ونى نەگە “استانا” دەپ اتاعان دەيتىن شىعارسىز. ءوزىمىز دە سول اتاۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن ايتا كەتسەك دەپ وتىرمىز. ەڭ الدىمەن, استانا – جاستاردىڭ قالاسى. بۇل ءسوزىمىزدى دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ شىندىعىنا كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە, ءبىر ءسات جان-جاعىڭىزعا قاراساڭىز, جەتىپ جاتىر. جانە از عانا جىلدار ىشىندە ارقا توسىنەن بوي كوتەرگەن جاس قالا جاڭا ءارى تىڭ يدەيالار تىنىسىن الەمگە تاراتىپ جاتقانى دا شىندىق. ءيا, ءدال وسىنداي كۇش-قۋاتپەن بۋىرقانعان, ءبىر كۇنىنەن ءبىر كۇنى قىزىق قالانى الەمنىڭ ەش نۇكتەسىنەن تابا المايتىنىڭىز دا كۇمانسىز دەسەم, ءدال ءبىزدىڭ ەلوردامىزداي كىل جاستار مەكەن ەتەتىن, جاستىق پەن ماحاببات مەكەنى ەش جەردە جوق. ونى ءوزىمىز عانا ەمەس, سىرت كوز – سىنشىلار دا وسى كۇنى ءجيى ايتاتىن بولدى. استانا – بولاشاقتىڭ قالاسى دەيدى ولار. بۇل ءجاي ءسوز ەمەس. بولاشاقتىڭ قالاسى دەگەن ءسوز – ەرتەڭى بۇدان دا جارقىن, بۇدان دا نۇرلى دەگەن ءسوز. ەندەشە, وسىنداي قالادا سانداعان تاعدىرلار توعىسىپ, سانداعان جاستار ءوز ارمان-مۇراتتارىنا جەتىپ جاتۋ زاڭدى ەمەس پە؟! ولاي بولسا, ميۋزيكلدىڭ اتى دا, وقيعانىڭ جەلىسى دە ءوزىن-ءوزى ابدەن اقتاپ تۇر.
ادەتتە كىم دە بولسا جاڭاعا جاتىرقاي قارايدى عوي. سونداي جاتىرقاۋشىلار وسىناۋ ليريكالىق كومەديانى تاماشالاپ شىققاندار اراسىنان دا تابىلاتىنى انىق. ولاردىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەڭىز, وسىنداي دۇنيە بىزگە كەرەك پە ەدى. وزگەگە ەلىكتەۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ونىڭ ۇستىنە رەجيسسەردى دە, سۋرەتشىنى دە, بالەتمەيستەردى دە سىرتتان شاقىرىپپىز. ونداي ماماندار وزىمىزدە جوق پا دەيتىنى ءسوزسىز. مۇنداي ەشنارسەگە قۋانا المايتىن, بارىنە جاتىرقاپ قارايتىن ادامداردىڭ ءبىرى وزىمىزگە دە جولىققان.
– ارينە, كەرەك – دەدىك ءبىز وعان.
– ال ءسوزىڭدى دالەلدە, – دەدى ول بىزگە.
ءبىز وسى ارادا قالىڭ وقىرمانعا دا وي تۇيۋگە قاجەتى بولار دەگەن ويمەن الگى كىسىگە شاما-شارقىمىزشا بەرگەن جاۋابىمىزدى قايتالاي كەتسەك, ەڭ الدىمەن مۇنداي كوڭىلدى, دۋماندى تۋىندىلار بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اۋاداي قاجەت دەمەكپىز. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاق حالقى مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حالىق. باسىمىزدان نەبىر ناۋبەتتى دە وتكىزگەنبىز. بوداندىق قامىتىن دا كيگەنبىز. ءسويتىپ, ەڭسەمىز ەزىلىپ ءجۇرگەندە قۇداي جارىلقاپ, ءوز الدىمىزعا تاۋەلسىزدىك الدىق. جاڭا ەلوردامىزدى سالدىق, تۇرمىسىمىزدى تۇزەپ, ونەرىمىزدى وركەندەتتىك. ونەر دەمەكشى, ۇرپاق قامى ءۇشىن حالقىمىز كەشكەن سان قيىندىقتى دا كينو, تەاتر تىلىندە سويلەتتىك. ويتكەنى, وتكەندى ءبىلۋ ارقىلى ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىقتى سانادا ءپىسىرۋ بىزگە قاجەت ەدى. سودان دا شىعار, كوپ جاعدايدا بىزدەگى ونەر تۋىندىلارى حالقىمىز باستان كەشكەن اۋىر جايتتاردى كوبىرەك باياندايدى. مىنە, وسىنداي دۇنيەلەردى كوبىرەك كورگەن ءبىر جاسوسپىرىمنىڭ: وسى بىزدە ساۋلەلى, شۋاقتى شىعارمالار نەگە جوق. تەاترعا بارساڭ دا, كينوعا بارساڭ دا قايعى مەن قاسىرەت. ادام اياعانداي البا-جۇلبا قازاقتار. ءتىپتى قاراپ وتىرىپ, ءبىزدىڭ حالىق نەتكەن سورلى ەدى دەپ ويلايسىڭ – دەپ كۇيىنگەنىن دە ەستىگەنىمىز بار. ەگەر ويعا سالىپ قاراساق, سول ءجاسوسپىرىمنىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعى دا جوق ەمەس. ءۇستى-باسىنىڭ ءورىم-ءورىمى شىققان ءوز اعايىندارىمىزدىڭ ولمەلى تىرلىگى, وزگەنىڭ ولاردى باسىنىپ مال ورنىندا كورۋى, باس كوتەرگەندەرىن جۇرتتىڭ الدىندا ماسقارالاپ, ءتىپتى اتىپ تاستاۋى ءبارىمىزدىڭ دە تالاي رەت جۇرەگىمىزدى قان جىلاتقان جوق پا ەدى. بۇل جەردە مەن وسىنداي دۇنيەلەردى كورسەتۋدىڭ قاجەتى قانشا دەپ وتىرعانىم جوق. قالاي بولعاندا دا بۇل حالقىمىز باستان كەشكەن اششى شىندىق. مۇنىڭ ءبارى نامىسىمىزدى تۇرتكىلەپ, جىگەرىمىزدى جانۋعا تولايىم ەڭبەك سىڭىرگەنى دە انىق. ءالى دە سىڭىرە بەرەتىنى كۇمانسىز دەي وتىرىپ, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبىر ەت, ءبىر ماي دەگەندەي, سول دۇنيەلەرمەن قاتار, ەڭسە تىكتەگەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, جاستارىمىزدىڭ جاراسىمدى شاتتىعىن ونەر تىلىندە سويلەتە بىلسەك ايىپ پا؟ ايىبىڭىز نە, بۇل ءتىپتى قاجەتتىلىك قوي. ءيا, قازاقتىڭ دا بارىن جارقىراتىپ, جايناتىپ كورسەتەتىن كەزەڭى كەلدى. ەندەشە, مۇنداي دۇنيەلەردى, كوڭىلگە شۋاق سەبەتىن ەلوردامىزدىڭ بارشا جۇرتتىڭ باقىتتى ورداسىنا اينالىپ وتىرعانىن, ياعني بۇگىنگى ءومىر كوركىن ساحنا تورىنەن ايتۋعا ءتيىسپىز.
ال ەندى وزگە جۇرتقا ەلىكتەۋ دەگەنگە كەلسەك, قازاق “ۇيرەن دە جيرەن” دەگەن عوي. وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلسەڭىز, بۇل دۇنيەدە مىناۋ تەك ورىستىكى, مىناۋ تەك قىتايدىكى دەپ قاتىپ قالعان ەشنارسە جوق. جۇرتتىڭ ءبارى ءبىر-ءبىرىنەن ۇيرەنەدى. جاقسىسىن جەتىلدىرىپ, جاسىعىن تاستايدى. سويتە-سويتە ءبىر حالىقتىڭ ءداستۇر-سالتى ەكىنشى ءبىر حالىقتىڭ بويىنا سىڭەدى. ءتىپتى, ونىڭ ءاۋ باستاعى تەگىنىڭ قايدان شىققانى دا ۇمىتىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. الىسقا بارماي-اق, وسى ارادا قازىرگى گوللانديالىق جاۋقازىن دەپ ءاسپەتتەپ جۇرگەن گۇلدىڭ ارعى تەگى قازاق دالاسىندا وسەتىن كادىمگى قىزعالداق ەكەنىن بۇگىندە جۇرتتىڭ ءبارى بىلە مە؟ ونەر دە سول سياقتى. راس, ميۋزيكل العاشىندا امەريكادا كوكتەگەن ونەردىڭ ءبىر جانرى. انىقتاپ ايتساق, وتكەن عاسىردىڭ باس جاعىندا, ياعني 1930 جىلداردان باستاۋ العان وسىنداي كوڭىلدى, شۋاقتى قويىلىم امەريكا حالقىنا مەيلىنشە ۇناعان بولاتىن. ايتالىق, 1943 جىلى ر.رودجەرس پەن و.حاممەرستايننىڭ برودۆەيدە قويىلعان “وكلاحوما” اتتى ليريكالىق كومەدياسىنىڭ كوپشىلىككە ۇناعانى سونشالىق, نيۋ-يوركتىڭ دراما ليگاسى وعان “عاسىردىڭ ەڭ تاڭداۋلى ميۋزيكلى” دەگەن اتاق بەرگەن بولاتىن. وسىلايشا “وكلاحومادان” باستالعان ونەردىڭ بۇل جانرى ورىستەي كەلە ۋ.شەكسپيردىڭ, م.سەرۆانتەستىڭ, چ.ديككەنستىڭ, ب.شوۋدىڭ جانە ت.ب. الەمگە تانىمال قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىن ميۋزيكلگە اينالدىرعان بولاتىن. ميۋزيكلدى وزگە جۇرت تا بۇل امەريكالىقتاردىڭ عانا ەنشىسى دەگەن جوق, جاپاتارماعاي وسى جانردى ءوز ەلىندە دامىتا باستادى. بۇل ارادا وسى ونەر تۇرىمەن بۇگىندە الەمدى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان جۇرتتىڭ ءبارىن سانامالاپ جاتپاي-اق, كورشىلەس جاتقان رەسەيدە وسىناۋ ويناقى دا وتتى جانردىڭ بۇگىندە جولى بولىپ, كورەرمەنى دە ازايماي وتىرعانىن كوزىمىز دە كورىپ ءجۇر. سوندىقتان دا ەلىمىزدە العاشقى ميۋزيكلدى قويۋعا, وسى جانردىڭ قىر-سىرىن جەتە بىلەتىن, مول تاجىريبە جيناقتاعان مامانداردى دا وسى ەلدەن شاقىرىپ وتىرمىز.
اتاپ ايتقاندا, “استانا” ميۋزيكلىنىڭ قويۋشى رەجيسسەرى يۋري الەكساندروۆ تا, قويۋشى سۋرەتشىسى ۆياچەسلاۆ وكۋنەۆ تە, قويۋشى بالەتمەيستەرى ۆلاديمير رومانوۆسكي دە سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان كەلىپ وتىر. جانە بۇل ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى العاشقى ءىزاشارى ەمەس. يۋ.الەكساندروۆ پەن ۆ.وكۋنەۆ الماتىنى ايتپاعاندا, تەك استاناداعى ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىندا ونشاقتى كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى قويىپ, كاسىبي شەبەرلىكتەرىمەن كوپ كوڭىلىنەن شىققانىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. سونداي-اق وسىناۋ تەاتر ماماندارىنىڭ بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن الماتىداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ە.راحماديەۆتىڭ “ابىلايحان” وپەراسىن قويعانى دا ەسىمىزدە دەسەك, وسى سپەكتاكل ءۇشىن ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان بولاتىن. مىنە, قازاقتىڭ بولمىس ءبىتىمىنەن, ۇلتتىق پسيحولوگياسىنان تولىق حابارى بار وسىنداي كاسىبي شەبەرلەردەن ءبىزدىڭ ماماندارىمىزدىڭ ۇيرەنۋىنە, ءتالىم الۋىنا بۇل جولى دا زور مۇمكىندىك تۋىپ وتىر دەپ بىلەمىز.
ارينە, ونەردىڭ قاي تۇرىندە بولسا دا ءوز حالقىڭنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, مىنەز-قۇلقى سايراپ جاتقانىنا نە جەتسىن. دەسەك تە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە دە بولماس. “استانا” ميۋزيكلىندە باس كەيىپكەر ارمان ايتاتىن “قۇسني قورلان” ءانى, سول ءاندى تىڭداعان ءاساميدىڭ “نەتكەن عاجاپ ءتىل” دەپ تاڭداي قاعۋى دا قازاق حالقىنىڭ ءبىتىم بولمىسىن ءبىر كوتەرىپ كەتكەندەي. جوعارىدا ءبىز ساحنا دەكوراتسياسى مۇلدەم جوققا ءتان ەكەنىن ايتقانبىز. ءسويتسەك, دەكوراتسيانىڭ بار ءمىندەتى – ساحناداعى الىپ ەكرانعا جۇكتەلگەن ەكەن. ەڭ ۇتىمدى تۇس تا وسى بولعان سياقتى. ءويتكەنى, ساحنا تورىندە ءوربىگەن ءار وقيعانىڭ تىنىسىن ەكرانداعى كورىنىستەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى الماسىپ, ودان ءارى ايشىقتاي تۇسكەنى اقيقات.
ءسوز باسىندا ءبىز اكتەرلەر قۇرامى كۇتكەن ۇدەدەن كورىنە ءبىلسە جارادى دەپ قوبالجىعانىمىزدى دا ايتقان ەدىك. سەبەبى, ونەردىڭ بۇل جانرى ءان ايتىپ, بي بيلەۋ, ءارى ساحنا شەبەرلىگىن جەتىك مەڭگەرۋدى تالاپ ەتەدى. ولاي بولماعان جاعدايدا, جۇرت كوڭىلىنەن شىعا المايسىڭ. ال كوپ كوڭىلىن قالدىرۋ – ونەر ادامى ءۇشىن ولىممەن تەڭ. بەكەر وبالى نە كەرەك, بۇل ميۋزيكلدە وينايتىندار تالاي سىننان ءوتىپ, ابدەن ىرىكتەلگەن جاستار ەكەن. بىلتىر, ياعني 2009 جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ونەردىڭ ءار سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” اتتى بايقاۋ جاريالاعاندا, كومپوزيتور الماس سەركەباەۆ پەن دراماتۋرگ يۋري كۋدلاچتىڭ وسى “استانا” ميۋزيكلى گران-ءپريدى جەڭىپ العان بولاتىن. مىنە, سودان كوپ ۇزاماي, بۇل دۇنيەنى ساحناعا قويۋ ءۇشىن جاستار اراسىندا ىرىكتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەنىنەن دە, بۇعان الماتى, استانا, شىمكەنت تەاترلارىنان جانە قوس استاناداعى ونەر وردالارىنان كوپتەگەن تالانتتى جاستارىمىزدىڭ قاتىسقانىن دا ەستىگەنبىز. ەندى, مىنە, سولاردىڭ اراسىنان ەرەكشە كوزگە تۇسكەندەر, ياعني باس كەيىپكەردىڭ ءبىرى ارمان (نۇرجان باجەنوۆ, ەرلان جاندارباەۆ, اسامي (ايگۇل نيازوۆا, اسەم سەمبينوۆا), سەرجان (تالعات مۇساباەۆ, اندرەي ترەگۋبەنكو, تالعات عاليەۆ), مارينا (گۇلجانات ساپاقوۆا, ەلەنا گونجا, وكسانا داۆدەنكو), تامۋرا (بولات ەسىمحان, ەۆگەني چاينيكوۆ) رولدەرىن سومداعان جاستار ونى ءوز بيىگىندە الىپ شىققانىنا ءبارىمىز كۋا بولدىق. بىلايشا ايتقاندا, جاستاردىڭ تىلەگى ءبىر, جىبەكتىڭ ءتۇيىنى ءبىر دەگەندەي, ولار ءوزدەرىن وزدەرى ويناپ ءجۇرگەندەي سوزدەرى دە نىق, قيمىل-قوزعالىستارى دا جاتىق, ءان-بيلەرى دە اۋەزدىلىگىمەن, اسەمدىلىگىمەن جۇرەك تەربەگەن.
تەك كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتقان تۇس, ءاساميدى قىزعانىپ, تامۋرانىڭ جاندايشاپتارىنا ارماندى سوققىعا جىققىزاتىن ءساتى. ءوز ەلىندە جۇرگەن, ءوز تورىندە وتىرعان ادامدى سىرتتان كەلگەن كەلىمسەكتىڭ شاڭىراققا قاراماي سوققىعا جىققىزىپ, باسىنۋى ءبىر ءتۇرلى ءىشىڭدى قىز-قىز قايناتىپ جىبەرگەندەي بولادى. سونداي-اق, تامۋرانىڭ الدىندا سەرجاننىڭ تىزە بۇگىپ, جالىنۋى دا (مەيلى, ءوز امال-ايلاسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا بولسا دا) ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بولمىس-بىتىمىنە كەلىڭكىرەمەيتىن سياقتى. جالپى, قازاق نەندەي جاعدايدا دا بىرەۋدىڭ الدىندا قۇلدىق ۇرىپ, باس يمەگەن عوي. ولاي بولسا, سول يىلمەگەن باستى ەڭكەيتپەي-اق قويعانىمىز ءجون ەمەس پە دەي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا سول كورىنىستەردى باسقاشا بەرۋدى دە ويلانساق ارتىق بولماس ەدى دەگەن ويدامىز. ارينە, بۇل مەنىڭ جەكە ءوز كوزقاراسىم.
كوڭىلدە جىلىلىق ۇيىرگەن تۇستىڭ ءبىرى – ارمان مەن ءاساميدىڭ ۇيلەنىپ, بايتەرەكتىڭ باسىنا كوتەرىلۋى, ال جان-جاعىنداعى كۇننىڭ شاپاعىنداي كۇمىس لەنتالاردى سانداعان ۇلت جاستارىنىڭ كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسى تارىزدەس ەتىپ, كەرىپ تۇرۋى بۇل بىرلىگى جاراسقان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسىن كوزگە ەلەستەتەر كورىنىستەر دەسەك, سپەكتاكل سوڭىنان ءجاسوسپىرىم قىز بەن جىگىتتىڭ جۇرت الدىنا شىعۋى – قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگى ءبىزبىز دەگەن ويدى ايتىپ تۇرعانداي. جالپى, ميۋزيكلدىڭ ايتار ويىنىڭ ءتۇپ قازىعى دا وسى. ەلدىڭ يەسى دە, استانانى كوركەيتەتىن دە سول جاستار.
ارينە, العاش قويىلىپ وتىرعان ميۋزيكلدىڭ قازاقشا سويلەمەگەنى دە كوڭىلگە دىق سالعان. الايدا, ءۇمىت تە جوق ەمەس سياقتى. ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى تولەۋبەك الپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل دۇنيەنىڭ قازاقشا نۇسقاسى دايىندالىپ تا جاتقانعا ۇقسايدى. قۇداي بۇيىرتسا, كۇزگە قاراي بۇل تۋىندى قازاق تىلىندە كورسەتىلىپ, ودان ءارى ونى وبلىستارعا اپارىپ, شەت ەل جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنۋ دا ويداعى ءىس ەكەن.
ءبىز ليريكالىق كومەديادان كەيىن وسى تۋىندىنىڭ كومپوزيتورى الماس سەركەباەۆ پەن ليبرەتتو اۆتورى يۋري كۋدلاچقا جانە قويۋشى رەجيسسەر يۋري الەكساندروۆقا جولىعىپ, وسى قويىلىم جونىندە وي ءبولىسۋدى سۇراعانبىز.
سۋرەتتى تۇسىرگەن يگور بۋرگاندينوۆ.
لەبىزدەر
الماس سەركەباەۆ, كومپوزيتور:
– مەن ءوز ەلىمنىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىن, ساۋلەلى دە, جارقىن ساتتەرىن بەينەلەيتىن ميۋزيكل جازۋدى كوپتەن ارمانداپ جۇرەتىن ەدىم. سول ارمانىما مادەنيەت ءمينيسترى, ۇلت جاناشىرى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وتكەن جىلى تۇرتكى سالدى. ءتىپتى, نەگىزگى يدەيانى دا ءوزى ايتىپ بەردى. بار وقيعا استانا, بايتەرەك, قازاق جىگىتى مەن جاپون قىزى اراسىنداعى ماحاببات جايىندا ءوربۋى ءتيىس دەدى ول. ءسويتىپ, بۇل دۇنيەنى تەزىرەك ءبىتىرىپ, “تاۋەلسىزدىك تولعاۋى” بايقاۋىنا قاتىسۋعا دا كەڭەس بەردى. مىنە, وسىدان كەيىن-اق مەنەن دەگبىر كەتتى. گەرمانيادا تۇراتىن ەسكى دوسىم يۋراعا تەلەفون شالىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىردىم. بۇگىندە تەلەفون, ينتەرنەت بايلانىسى جولعا قويىلعان عوي. اراداعى جەر شالعايلىعى دا بايقالمادى. ءسويتىپ, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن جەلتوقساننىڭ باسىنا دەيىن جاتپاي-تۇرماي, ەكەۋمىز جۇمىس ىستەدىك. ەندى وسى دۇنيە ءوز وتانداستارىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقسا, ءبىر ارمانىمنىڭ ورىندالعانى, ءبىر مىندەتىمنىڭ جۇزەگە اسقانى دەپ بىلەمىن. سەنەسىز بە, امەريكادا تۇرسام دا مەن تۇسىمدە تەك قازاقتىڭ جەرىن كورەمىن, شاماسى قازاقتىڭ كىندىگىنەن بايلانعان دەگەنى وسى شىعار.
يۋري كۋدلاچ, سۋرەتشى:
– مەن ءبىراز ەلدى ارالاپ, تالاي جەردىڭ ءدامىن تاتقان اداممىن. بىراق, وسى استانا ءتارىزدى بۋىرقانعان بوياۋلى قالانى ەش جەردەن كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ءيا, مۇنداي جاستىق جالىنى لاۋلاعان قالانى الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنەن ىزدەسەڭ دە تاپپايسىڭ. ءوزىمىز ءجيى ايتىپ جۇرەتىن ايگىلى قالالار اسارىن اساپ, جاسارىن جاساعان قارتاڭ ادامدى كوزگە ەلەستەتسە, استانا بىلىگىنە ءبىلىمى ساي, كۇش-قۋاتى تاسىعان جاس جىگىت تارىزدەس. دەمەك, بۇل بولاشاقتىڭ قالاسى. ال وسىنداي قالا جايلى, ونىڭ جارقىن ءجۇزدى, ماقساتى ايقىن جاستارى جايلى ەڭبەك جازۋ باقىتى وزىمە بۇيىرعانىنا مەن دە ءدان ريزامىن. ەندىگى تىلەگىم, سول ەڭبەگىم اقتالىپ, كوپ كوڭىلىنە شۋاق سىيلاسا ەكەن دەيمىن.
يۋري الەكساندروۆ, قويۋشى رەجيسسەر:
مەن ءبىراز جىلدان بەرى قر مادەنيەت مينيسترلىگىمەن, قازاقستاندىق ارىپتەستەرىممەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن. ءوزىڭىز بىلەسىز, اباي اتىنداعى جانە ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترلارىنىڭ ساحناسىنا ءبىراز شىعارمالاردى دا قويدىم. ونى ءدال قازىر سانامالاپ ايتىپ جاتۋدى, ارينە, ارتىق كورىپ وتىرمىن. ول ەڭبەكتەرىم ءۇشىن داتتاۋ ەمەس, ماقتاۋ ەستىپ ءجۇرمىن. سول دۇنيەلەردى قۇلشىنا قولعا الۋىما قازاق حالقىنا دەگەن مەنىڭ ىزگى نيەتىم سەبەپ بولىپ وتىرعان دا بولۋى كەرەك. “استانا” ميۋزيكلىن قويۋعا دا قۋانا كەلىستىم. قازاقستاندا تالانتتى ادامدار كوپ ەكەنىن كوزىم كورىپ ءجۇر عوي. سولاردىڭ اراسىنان وسى دۇنيەنىڭ ىشكى ءمان-مازمۇنىن اشۋعا لايىق جاستاردى تاڭداۋ دا قيىنعا تۇسپەدى. ونىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, سول جاستاردىڭ ءبارى استانانىڭ كەلەشەگىنە, ونىڭ باقىت پەن بىرلىكتىڭ ورداسى ەكەنىنە نىق سەنىممەن قارايتىندىعى بولسا كەرەك. راسى دا وسى, جاستاردىڭ ءوز قالاسىنا دەگەن جۇرەك ءلۇپىلى وسى تۋىندىدا دا ايقىن كورىنىس تاپتى دەسەم دە بولادى. الگىندە ءوزىڭىز كوردىڭىز عوي, ەكى جاستىڭ جولىنا توسقاۋىل بولعان تامۋرانىڭ ءوزى دە باقىتىن استانادان تابادى. بۇل دەگەنىڭىز, استانانىڭ ەشكىمدى جاتىرقامايتىن, قۇشاعى كەڭ, جۇرەگى اشىق قالا ەكەندىگىن, ەلدىكتىڭ, بەيبىتشىلىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعانىن بىلدىرەدى.
