جوعارى ءبىلىم تابىستىڭ كەپىلى مە؟

قابىلەتتى ادام جۇمىسسىز قالمايدى

اسىرەسە ءىت, بيزنەس, مەديا, كرەاتيۆ يندۋستريا سالاسىندا قابىلەتى مىقتى ما­مان – ۋنيۆەرسيتەت بىتىرمەسە دە, جۇمىس­سىز قالمايدى. بۇل كوزقاراستى باتىس ەل­دەرى الدەقاشان قابىلداپ قويعان. ما­­سە­لەن, اقش پەن كانادا ەلدەرىندە ديپ­­لومنان گورى تاجىريبە مەن شەبەرلىك جو­عارى باعالانادى. ءتىپتى «Google», «Apple», «Tesla» سياقتى الپاۋىتتار كەي­بىر بوس جۇمىس ورىندارىنا «جوعارى ءبىلىم مىندەتتى ەمەس» دەپ اشىق جازادى. گەرمانيا – دۋالدى ءبىلىم جۇيەسىمەن تانىمال. مۇندا جوعارى ءبىلىم الۋدىڭ ورنىنا كاسىبي كوللەدجگە ءتۇسىپ, ناقتى ماماندىقتى يگەرگەن جاستار قوعامدا ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ەل ۇكىمەتى بۇل باعىتتى ارنايى قولداپ وتىر. وڭتۇستىك كورەيا مەن جاپونيادا بىلىمگە دەگەن قۇرمەت وتە جوعارى. ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋ – ومىردەگى باستى جەتىستىكتىڭ ءبىرى. بىراق كەيىنگى جىلدارى جاستار اراسىندا بۇل كوزقاراس وزگەرە باستاعان. سەبەبى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستار كوبەيىپ, جۇمىس ورنى ازايعان. سوندىقتان كوبى ءوز بەتىنشە كاسىپ باستاۋعا كوشكەن. فين­ليانديا, نيدەرلاند, اۋستراليا ەلدە­رىندە وقۋشىعا مەكتەپ كەزىنەن-اق «جو­عارى ءبىلىم مىندەتتى ەمەس, ەڭ باستىسى – ءوز ءىسىڭنىڭ شەبەرى بولۋىڭ قاجەت» دەگەن تۇسىنىك ساناسىنا سىڭىرىلەدى. مىسالى, فين­ليانديادا تەحنيكالىق كوللەدجدەر ۋني­ۆەرسيتەتتەرمەن تەڭ باعالانادى. ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىمى بار مامانداردىڭ سانى دا جۇمىسقا ورنالاسۋ كورسەتكىشى دە جوعارى. مىسالى, 2023–2024 وقۋ جىلىندا 624,5 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم السا, 147,4 مىڭ تۇلەك وقۋىن اياقتاعان. 2023 جىل­عى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ رەي­تينگىنە سايكەس جوعارى وقۋ ورىندارى تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ دەڭگەيى 82,8%-دى قۇراعان.

قاي مامان قانشا الادى؟

«Freedom Life» ماماندارىنىڭ تالداۋىنا سۇيەنسەك, ەڭ جوعارى باستاپقى جالاقىنى اقش, فرانتسيا جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ۇسىنادى. اقش-تا جاس مامان اي سايىن 1,8 ملن تەڭگە كو­لەمىندە ەڭبەكاقى السا, فرانتسيادا بۇل كورسەتكىش 1,78 ملن تەڭگە شاماسىندا. ءباا-دە – 1,64 ملن تەڭگە. ال گەرمانيا مەن ۇلىبريتانياداعى تۇلەكتەردىڭ تابىسى – شامامەن 1,4–1,5 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. ازيا ەلدەرىندە دە جالاقى ايىرماشىلىعى بار. جاپونيادا جاس تۇلەكتەر ايىنا 749 مىڭ تەڭگە, وڭتۇستىك كورەيادا – 479 مىڭ تەڭگە, قىتاي­دا – 371 مىڭ تەڭگە السا, ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش نەبارى 250 مىڭ تەڭگە. ياعني بىزدە جوعارى وقۋ ورنىن ەندى اياقتاعان ازاماتتىڭ ورتاشا جالاقىسى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا 6-7 ەسە از. الايدا بۇل كورسەتكىش تەك گەوگرافيالىق ەمەس, جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى دا وزگەرەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلى 25–34 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ ورتاشا جالاقىسى 347 985 تەڭگە, ال 35–44 جاستاعىلاردا – 397 468 تەڭگە بولعان. دەمەك تاجىريبە مەن جاس ۇلعايعان سايىن تابىس تا ءوسىپ وتىرادى. بىراق بۇل ءوسىم حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سالىستىرعاندا ءالى دە ماردىمسىز. سونىمەن قاتار تابىس دەڭگەيى ادامنىڭ العان بىلىمىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. ورتا ءبىلىمى بار قىزمەتكەرلەردىڭ 2024 جىلعى ورتاشا ايلىعى – 262 238 تەڭگە بولسا, جوعارى ءبىلىمى بارلار – 438 005 تەڭگە, ال جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بارلار 558 882 تەڭگە شاماسىندا جالاقى الادى. مۇنى ەسكەرسەك, جوعارى ءبىلىم – تابىسقا باستايتىن جول ەكەنى داۋسىز. الايدا ءبارى بىردەي جوعارى تابىس تاۋىپ وتىر ما؟ ستاتيس­تيكا باسقاشا سويلەيدى. ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت سالالارىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جالاقىسى 300 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا. ماسەلەن, بالاباقشا تاربيەشى­لەرى – ايىنا 162 مىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرلەرى – 292 مىڭ, مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنداعىلار – 313 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جالاقى الادى. ال ەڭ جوعارى تابىس – قارجى, ساقتاندىرۋ, ءىت, كولىك-لوگيستيكا سالالارىندا. بۇل سالادا جالاقى 800 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ,
1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.

بالا بولاشاعىنا ينۆەستيتسيا

وسى ايىرماشىلىقتى جويۋ جانە سا­پالى ءبىلىمدى قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىن­دا مەملەكەت ارنايى قارجىلىق باع­دار­لامالار ازىرلەگەن. سونىڭ ءبىرى – مەم­لەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ جيناقتاۋشى جۇيە­سى. بۇل جوبا بويىنشا اتا-انالار ساق­تاندىرۋ كومپانيالارىمەن شارت جا­ساسىپ, بالانىڭ بولاشاق وقۋ اقى­سىنا قاراجات جيناي الادى. ەرەكشە­لىگى – ەگەر اتا-انا كۇتپەگەن جاعدايعا تاپ بولسا, ساقتاندىرۋ كومپانياسى وقۋ اقىسىن تولىق تولەيدى. ال بالا گرانت­­قا تۇسسە, جينالعان قارجىنى باس­قا قا­جەتتىلىكتەرگە جۇمساۋعا بولادى. 2025 جىلى بۇل جۇيە جاڭارتىلىپ, «كەلە­شەك» جوباسىنا اينالدى. ەندى مەملەكەت 5 جاسقا تولعان بالالارعا 60 اەك (236 مىڭ تەڭگە), ال جەتىم بالالارعا 120 اەك (472 مىڭ تەڭگە) كولەمىندە باستاپقى كاپيتال بەرەدى. بۇدان بولەك, جىل سايىن اتا-انالاردىڭ سالاتىن جارنالارىنىڭ شەكتى كولەمى دە بەكىتىلگەن. ياعني مەملەكەت ءبىلىمدى تەك اقشاسى بارلار ءۇشىن ەمەس, بارشا بالا ءۇشىن قولجەتىمدى ەتۋگە قادام جاساپ وتىر. بۇگىندە جوعارى ءبىلىم – تابىستى ءومىردىڭ جالعىز ەمەس, بىراق ماڭىزدى باسپالداعى. وقۋ ورنىن, ماماندىقتى دۇرىس تاڭداۋ, ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىستى باعالاۋ, ءارى قارجىلىق جوسپارلاۋدى ەرتە باستاۋ – بالا بولاشاعى جارقىن بولۋى ءۇشىن باستى العىشارت. بىراق ەڭ ماڭىزدىسى – مامان بولۋعا دەگەن ىشكى نيەت پەن تىنىمسىز ەڭبەك ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.