ارتىندا ولمەيتۇعىن ءسوزى قالدى
1990 جىلى, ءبىر جاعىنان, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتەرىن جاپپاي جاريالاپ, ەكىنشى جاعىنان, اتىشۋلى جازۋشى الەكساندر سولجەنيتسىن ء«بىز رەسەيدى قايتسەك كوركەيتەمىز؟» ارانداتۋشىلىق ماقالاسىن جاريالاپ, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى بەس وبلىسىنىڭ جەرىنە كوز الارتىپ, ەلىمىزدەگى سەپاراتيستىك پيعىلدى قوزدىرىپ, قوعامدىق-ساياسي احۋال كۇردەلەنىپ تۇرعان كەز ەدى. ونىڭ ۇستىنە 1989 جىلى وتكىزىلگەن حالىق ساناعى بويىنشا رەسپۋبليكامىزداعى 16,5 ميلليونعا جۋىق تۇرعىننىڭ نەبارى 6,5 ميلليونى, ياعني 39,69 پايىزى عانا قازاق بولاتىن. سوندىقتان دا جوعارعى كەڭەستە ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ جوباسى قالاي قىزۋ تالقىلانىپ جاتقانىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان كۇنبە-كۇن ءبىلىپ, ەلىمىزدىڭ قىل ۇستىندە تۇرعان ەرتەڭگى تاعدىرىنا الاڭداپ وتىراتىن ەدىك. سونىمەن قاتار سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, شەرحان مۇرتازا, ماناش قوزىباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, الەكساندر كنياگينين سىندى ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسىن قىزعىشتاي قورىعان ەرەن تۇلعالاردىڭ بارلىعىنا شۇكىرشىلىك ەتەتىنبىز. اسىرەسە ۇلتى باسقا ا.كنياگينينگە ەرەكشە رازى ەدىك. قالاي رازى بولماسسىڭ؟ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سەكىلدى ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردا قازاقستان اتىنان قازاق حالقىنىڭ وكىلەتتىگى تانىلاتىن بولسىن دەپ تاباندىلىق تانىتىپ: «مۇنى قازاقستاندا تۇراتىن وزگە ۇلتتىق توپتار ءتۇسىنىپ قابىلدايدى دەگەن ويدامىن. سەبەبى اتالعان حالىقارالىق ۇيىمدا, ايتالىق, ۋكراين حالقىنىڭ وكىلەتتىگىن ۋكراينا, بەلارۋس حالقىنىڭ وكىلەتتىگىن بەلورۋسسيا تانىتادى... كەيبىرەۋلەر تاريح پەن بۇگىنگى جاعدايدىڭ اراجىگىن شاتاستىراتىن سەكىلدى. بۇگىنگە وتكەن كۇننىڭ ولشەمىمەن قاراۋعا بولمايدى. ايتالىق, رەسپۋبليكامىزدىڭ بىرقاتار وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ جونىندە بازبىرەۋلەر داۋرىعىپ ءجۇر, مەن ولاردى ءۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتايمىن. ماسەلەن, ورال قازاقتىڭ جەرى مە – قازاقتىڭ جەرى! وعان ەندى ەشكىمنىڭ دە قول سۇعۋعا قاقىسى جوق!» دەپ تۇرسا.
قازاقستاندا قازاق تىلىنە عانا مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بەرۋ تۋراسىنداعى قىزىلكەڭىردەك پىكىرسايىس بارىسىندا دا الەكساندار الەكساندروۆيچتىڭ جۇرەكجاردى ءسوزى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماعان. «ورىس ءتىلى ءۇشىن جاقسى نارسە قازاق ءتىلى ءۇشىن اجالعا اينالۋى مۇمكىن. قازاق ءتىلىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى – تەك قازاقستان عانا, ايتپەسە ول قۇرىپ كەتەدى. كەز كەلگەن ۇلتشىلدىق تامىرى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى, ازاتتىق, ءوز ۇلتى ءۇشىن كۇرەستە جاتىر. بۇل – قاستەرلى سەزىم. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. قازاق جەرىن مەكەندەگەن ءبىز, قازاق ەمەس حالىقتار, ءبارىمىز بىردەي سول نازىك سەزىمگە ارقاشان ءوز سەزىمىمىزدەي قۇرمەتپەن قارايىق», دەگەن ەدى ول بيىك مىنبەردەن.
الەكساندر كنياگينين نارىقتىق قاتىناستارعا كوشىپ جاتقان وتپەلى كەزەڭدە ەلىمىزدە بولعان اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىستان زارداپ شەككەن حالىققا جانى اشىپ, 1998 جىلى سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسىنا اشىق حات تا جازعان. وندا: ء«وزىمدى قازاق حالقىنىڭ ورىس ۇلى سانايمىن. سىزگە قازاقتاردىڭ دا, ورىستاردىڭ دا, تۇتاس العاندا, ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسقان ءومىرى تۋرالى الاڭداۋشىلىقپەن جۇگىنىپ وتىرمىن. جۇرتتىڭ ەسىندە بولار, مەن قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە دەگەن قۇقىن قورعادىم, قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ تانۋ تۋرالى, قۇقىق قورعاۋ, ەكولوگيا, ەكونوميكا سالالارىندا, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيادا بەلسەندى جۇمىس ىستەدىم. مەنىڭ جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا, تەلەارنادا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا سويلەگەن سوزدەرىم ءارتۇرلى قابىلداندى. بىرەۋلەرى ماقۇلداسا, ەندى بىرەۋلەرى جەككورىنىشپەن قابىلداپ, قازاقتىڭ مۇددەسىنە بولا ورىستاردى ۇمىتىپ كەتكەنىمدى ايتىپ, كىنالادى. ال مەن ار-ۇياتىم نە دەيدى, سوعان سايكەس ارەكەت ەتتىم جانە سولاي ەتە بەرەمىن دە», دەگەن ەكەن. دانا ابايدىڭ ء«ولدى دەۋگە بولا ما, ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان؟!» دەگەن ءسوزىن وسى ءبىر اسىل ازاماتقا دا ارناپ ايتساق, ارتىق بولماس.
قايراتكەردىڭ قيىن جولى
رەسەيدىڭ نوۆوچەركاسسك قالاسىندا دۇنيەگە كەلىپ, ءۇش جاسىندا اكەسىنىڭ قىزمەت بابىمەن قوستاناي وبلىسىنا وتباسىمەن بىرگە قونىس اۋدارعان ا.كنياگينين قازاقستاندى ءوز وتانى ساناپ, ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا بۇكىل سانالى عۇمىرىن سارپ ەتتى. ماسكەۋلىك جۋرناليست يۋري ءلۋشيننىڭ 1989 جىلى «وگونەك» جۋرنالىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن شىققان «نەۋدوبنىي» دەرەكتى كىتاپشاسىندا الەكساندر الەكساندروۆيچتىڭ ءومىر جولى جايلى قىزعىلىقتى دەرەكتەر كەلتىرىلگەن.
ول ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن الماتى قالاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋگە قۇجات تاپسىرعانىمەن, كونكۋرستان وتە المايدى. سوسىن قوستانايعا ورالىپ, جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا ەمتيحان تاپسىرادى. ءوزى تاڭداعان مەحانيكالىق فاكۋلتەتتە جاقسى وقيدى. كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا اتسالىسادى. سپورتپەن دە اينالىسادى. مۇنىڭ ءبارى ونىڭ بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمىن قالىپتاستىرۋىنا جانە سپورت سايىستارىندا جەڭىس پەن جەڭىلىستىڭ ءدامىن ەرتە تاتىپ, مىنەزىن شىڭداۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەن. تەحنيكۋمدى اياقتاعان كەزىندە تىڭ يگەرۋ باستالىپ, قوستاناي وبلىسىنىڭ كامىشين اۋدانىندا جاڭادان قۇرىلعان كەڭشارعا جولدامامەن جۇمىسقا بارىپ, تراكتور-ەگىس بريگاداسىن باسقارادى. ءبىر جىلدان كەيىن اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىنە شاقىرىلادى. «مەن, مىنە, وسى ارادا قاتەلەستىم. وزىمشە, جاندى جۇمىسقا بارا جاتىرمىن دەپ ويلاپ ەدىم, بىراق ناقتى ءىستىڭ يميتاتسياسىن عانا كوردىم. مۇندا مەنىڭ ءبىلىمىم قاجەت بولمايتىنىن ءتۇسىندىم. ءۇش ايعا ارەڭ شىداپ, ءوز وتىنىشىممەن قىزمەتىمنەن بوساتپاعانىنا قاراماستان, كومسومول كوميتەتىنىڭ ەسىگىن تارس جاۋىپ, قوستانايعا تارتتىم. سونداعى پەدينستۋتتىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, قايتادان ستۋدەنت اتاندىم...», دەپ ەسكە العان ەكەن ا.كنياگينين. ينستيتۋتتى بىتىرگەن كەزدە وعان تورعاي وڭىرىندەگى ءبىر اۋداننىڭ كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولۋ ۇسىنىلادى. بىراق الەكساندر الەكساندروۆيچ ودان باس تارتىپ, ءبىر كەڭشاردىڭ باس ينجەنەرى بولىپ تاعايىندالادى. 85 مىڭ قوي وسىرەتىن ءىرى شارۋاشىلىقتا ءجۇن قىرقۋ ناۋقانى ءبىر جارىم ايعا سوزىلىپ كەتەدى ەكەن. ۋاقتىلى قىرقىلماعاندىقتان, تۇلەگەن كوپ قويدىڭ قىرۋار ءجۇنى تەككە ءراسۋا بولىپ جاتادى ەكەن. وسىنى كوزىمەن كورگەن جاس تا بولسا باس مامان ەلىمىزدە العاش رەت 100 ماشيناعا ارنالعان قىرىقتىق تسەحىن سالدىرادى. وسىلايشا, ونىڭ بويىنداعى ونەرتاپقىشتىق دارىنى اشىلىپ, كەيىن قوي شارۋاشىلىعىنا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزگەن اتاقتى كونسترۋكتورعا اينالدى. 150 ونەرتابىستىڭ اۆتورى جانە تەڭ اۆتورى بولدى, ونىڭ 29-ىنىڭ الەمدە بالاماسى جوق ەدى. ا.كنياگينيننىڭ ونەرتابىستارىن اقش, اۋستراليا جانە ۇلىبريتانيا ساتىپ العىسى كەلگەن جانە وزدەرىندە قىزمەت ىستەۋگە شاقىرعان. ولارعا: «مەن ونەرتابىستارىمدى ءوز حالقىم ءۇشىن ويلاپ تاپتىم, ولاردى تەك ءوز جەرىمدە ەنگىزەمىن», دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن كونسترۋكتور.
وكىنىشكە قاراي, وسىنداي پاتريوت تۇلعا ءوز زامانىنداعى شەنەۋنىكتەردەن قولداۋ تاپپاق تۇگىل, ولاردىڭ قۋدالاۋىنا ۇشىرادى. تىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جەتەكشى كونسترۋكتور بولىپ جۇرگەنىندە ءوزى جاساپ جاتقان ونەرتابىسىن پايدالانعىسى كەلگەن زەرتحانا مەڭگەرۋشىسىنە قارسى شىققانى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلىپ, پارتيادان شىعارىلدى. بۇل داۋعا كەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميسسياسى ارالاسىپ, ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىردى. ەكىنشى رەت سەمەي قالاسىنداعى «قوي شارۋاشىلىعى كەشەنى» ەكسپەريمەنتتىك وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىن تابىستى اتقارىپ جۇرگەن كەزىندە جالا جابىلىپ, ءتورت جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. جازاسىن وتەۋگە قيىر شىعىستاعى «ۆولچانسك» كولونياسىنا جىبەرىلدى. تەك ماسكەۋدەگى ورتالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جۋرناليستەرىنىڭ اراشا ءتۇسۋىنىڭ ارقاسىندا كسرو پروكۋراتۋراسى بالاما تەرگەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە ا.كنياگينيننىڭ ىسىندە ەشقانداي قىلمىس جوقتىعى دالەلدەندى. تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا بىرنەشە اي عانا بولعان ول بۇرىنعى قىزمەتىنە قايتادان تاعايىندالدى. كوپ ۇزاماي سەمەيلىكتەر ونى بالامالى سايلاۋدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى ەتىپ سايلادى. سودان كەيىن وعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى جانە وبلىس اكىمى قىزمەتتەرى دە ۇسىنىلعان ەكەن. بىراق ا.كنياگينين ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە دە كىرمەگەن جوعارى لاۋازىمداردان باس تارتىپ, ءوزى ويلاپ تاپقان ونەرتابىستاردى قازاقستاننىڭ قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنا ەنگىزۋمەن اينالىسۋدى ءجون كورىپتى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا جۇمىسسىزدىق جايلاعان ارقالىق, سەمەي, جاڭاتاس سياقتى قالالاردا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جوعارى سۇرانىسقا يە, جاسىل بالدىر ساناتىنا جاتاتىن حلورەللا وندىرەتىن كاسىپورىندار سالىپ, كوپتەگەن جاڭا جۇمىس ورىنىن اشىپ, قاراپايىم ادامداردى كەدەيشىلىكتەن قۇتقارۋدى ويلاعان يگى ماقساتىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا باسشىلارىنان نەبارى 150 مىڭ دوللار نەسيە الا الماي, كۇيىنىپ, 63 جاسىندا كەنەتتەن دۇنيەدەن وزدى قايران ازامات...
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, ەلىمدەپ وتكەن ەسىل ەر الەكساندر كنياگينين ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ونىڭ وشپەس ونەگەسىن, عيبراتتى عۇمىرىن ناسيحاتتاۋ ءىسى كەمشىن سوعىپ جاتىر. راس, ەلوردانىڭ «شۇبار» تۇرعىنجاي الابىنداعى شاعىن كوشەگە ەسىمى بەرىلگەن. الايدا سەمەي قالاسىنىڭ ءبىر كوشەسىن دە ونىڭ اتىمەن اتاۋ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ا.كنياگينين اتىنداعى ارنايى سىيلىعىن تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەسكەرىلمەي كەلەدى. سونداي-اق ول تۋرالى كوركەم نەمەسە دەرەكتى فيلم تۇسىرەتىن دە كەز جەتكەن سياقتى. ويتكەنى قازىرگى الماعايىپ زاماندا بىزگە «قازاق حالقىنىڭ ورىس ۇلى» سىندى پاتريوتتاردىڭ قاتارى قالىڭداعانى قاجەت.
