تايىر اعانى مەن سول 1950-جىلداردان بىلەمىن. ءبىز باقالى اۋىلىندا, ولار تاستوبە اۋىلىندا تۇردى. بىزدەن شامامەن 12-15 شاقىرىم جەردە.
اكەمنىڭ ءىنىسى ءۇسىپباي رىسداۋلەت ۇلى تاستاندى بۇركىتباي ۇلىنىڭ (تايىردىڭ اكەسى) نەمەرە-شوبەرە باۋىرى ءاتيرا كەندەبايقىزىنا ۇيلەنگەن-ءتىن. اكەم دە, ونىڭ ءىنىسى دە سوعىستان ورالمادى. جەسىر شەشەم قاينىسىنان قالعان ءۇش جەتىم بالا – ءمولداھالىم, راقىمانبەك, ماقۇلبەكتەردى تاربيەسىنە الدى. ءاتيرا جەڭگەمىز 25 جاسىندا كۇيەۋىنەن جەسىر قالسا, 35 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان ەدى. دۇنيە سالارىندا انام (ول كىسىنىڭ تۋعان ابىسىنى) تىيدىعىزعا:
– مىنا راقىمانبەكتى ءبىرىنشى اللاعا, ەكىنشى سىزگە تاپسىردىم, – دەپ اماناتتاعانى بالا كوڭىلىمدە ساقتالىپ قالىپتى.
زامان اۋىر, تۇرمىس جۇتاڭ, ءىشىپ-جەم, تالعاجاۋ عانا, جۇمىستىڭ ءبارى قولمەن اتقارىلادى. كولحوز جەرىن كۇرەكپەن اۋدارۋ, كۇندىز-ءتۇنى قىرماندا, ەگىس دالاسىندا تەسىكوكپە بولىپ جۇمىس ىستەۋ دەنساۋلىقتى بۇزعان ەكەن. ول كەزدە دارىگەرلىك كومەك دەگەنىڭ دە جوقتىڭ قاسى. وسى اۋىر تۇرمىس جەڭگەمىزدى الىپ تىنعان ەدى. جەتىم-جەسىرلىك, جوقشىلىعىڭا قاراپ, اياۋشىلىق تانىتىپ تۇرعان بيلىك جوق. «زاەم» دەگەن سالىق سالادى. ءاي-شايعا قاراماي, 1951 جىلى ءبىزدىڭ ۇيگە 3000 سوم (ول كەزدە بۇل ۇلكەن اقشا) زاەم سالسىن.
شەشەم: «اكەڭدى اتاۋسىز قالدىرماي اس بەرەيىك», دەپ ءبىر جىل بۇرىن شاما-شارقىنشا دايارلانعان ەدى. اس بەردىك. تايىر مەن اعاسى ايتقۇل ەكەۋى ءبىر-ءبىر باسپاقتان اكەلىپتى, سول ەكى باسپاقتى اس وتكەن سوڭ ساتىپ, سالىقتان قۇتىلىپ, كوزىمىز اشىلعان ەدى. «اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى» دەگەن وسى ەكەن دە... قۇدا-قۇداندالى بولىپ ارالاسىپ-قۇرالاسىپ, بارىپ-كەلىپ تۇردىق.
اپامىز ەسەككە مىنگەستىرىپ بىردە راقىمانبەكتى, ەندى بىردە مەنى الىپ باراتىن. سول اۋىلدىڭ بالالارىمەن اسىر سالىپ ويناپ, تانىسىپ, ەل كورىپ, جەر كورىپ, ءوسىپ, جەتىلىپ كەلە جاتتىق. ول كەزدە تايىر اعامىز كولحوزدا كىلتشى ەدى.
1959 جىلى ماي ايىنىڭ 31-ىندە ءبىز بۋرنىيداعى №2 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ 10-سىنىبىن ءبىتىرۋ ەمتيحانىندا قازاق ادەبيەتىنەن شىعارما جازدىق. بىزبەن بىرگە تايىر تاستانديەۆ, تۇرماعامبەت مىقتىبەكوۆ ەسىمدى ەرەسەك 35-37 جاستاعى ازاماتتار دا شۇعىل ەمتيحان تاپسىردى. سوعىس زاردابىنان بۇلار 7-سىنىپتان سوڭ وقي الماي قالعان ەكەن. سوعىستا بولعان وسى كىسىلەردىڭ دە مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزدەرى. تايىر اعا №10 اسكەري كەڭشارىندا اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى بولىپ ىستەپ جۇرگەن.
اكەسى جوق, شەشەسى زەينەتكەرلىك جاستا, باسقا قاراساتىن ادامى جوقتاردى سول كەزدىڭ زاڭى بويىنشا اسكەري قىزمەت اتقارۋعا المايتىن. ونىڭ ۇستىنە شەشەم: «اكەڭدى سوعىس جالمادى, ەندى جالعىز سەنى اسكەرگە جىبەرمەيمىن», دەپ اسكەري كوميسسارياتقا كەلسىن.
اۋداندىق اسكەري كوميسسار بىردەڭە دامەتىپ, جەلەۋ ىزدەپ مازالاي بەردى. وعان بەرە قوياتىن سوقىر تيىنىمىز تاعى جوق. جەلەۋى «اعالارىڭ بار», ال ولاردىڭ فاميلياسى, اتى-ءجونى – ءبارى بولەك. ونىڭ ۇستىنە ولار ء(مولداھالىم مەن راقىمانبەك) ءۇيلى-باراندى, ەنشى الىپ, ءبولىنىپ كەتكەن ەدى.
اناما: «كەتە بەرەمىن ەل قاتارلى», – دەپ ەكەۋمىز كەلىسە الماي كوشەگە شىقتىق. قۇداي ايداپ الدىمىزدان ارسالاڭداپ تايىر كوكەمىز شىعا كەلسىن. جاعدايدى انام تۇگەل ءتۇسىندىرىپ شىقتى. تاكەڭ سوزگە كەلمەي, ءوزى كىرىپ, كوميسسارعا جەكە جولىقتى. ءىستى ويداعىداي شەشىپ بەرگەن ەدى سول جولى.
1964 جىل بولۋى كەرەك, تايىر يسلامباي ەكەۋى ۆاننوۆكادان كەلە جاتىپ شاقپاقتىڭ بەلىندە جەڭىل ماشينامەن اپاتقا ۇشىراپ, يسلامباي قازا تاۋىپ, ءوزى جانە بالالارى جاراقات الىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى. سومكەمدى كوتەرىپ بۋرنىيدىڭ اۋرۋحاناسىنا باردىم. ىشكە كىرگىزبەدى. تەرەزەدەن سويلەسىپ, كوڭىل سۇراپ قايتتىم.
وسى يسلامباي ەكەۋى №110 تەمىرجول بەكەتىنىڭ «سۇرىم» دەپ اتالۋىنا كوپ كۇش جۇمساپ ەدى.
1966 جىل. مەن جۋالى اۋدانىنا قاراستى «بىرلىك» اۋىلىندا ورتالاۋ مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەيمىن. مامىر ايى. جەر-كوك قۇلپىرىپ جايناپ تۇر. بىرلىكتىڭ قاريالارى:
– ءبىزدى سۇرىم, قىزىلارىقتاعى اعايىندار قوناققا شاقىرىپتى, ەكى تۋىسقان ەلدى تانىستىرىپ, ارالاستىرماق, – دەپ كىم-كىمنىڭ باراتىنىن بەلگىلەدى. مەن دە باراتىندار تىزىمىنە ەنىپپىن. ءبىر اۆتوبۋس جالداپ, اقساقال, قاراساقالى بار, ساعات ۇشتەردە جولعا شىقتىق.
تايىرلار باس يە, ۇلكەنى بار, كىشىسى بار, سونداي ءبىر تاماشا جاعدايدا, اسا ءبىر جاقىن-تۋىس, باۋىرمالدىقپەن قارسى الدى. جىلقى, قوي سويىلعان. داستارقان اعىل-تەگىل. توي وتە اسەرلى, ەستە قالارلىقتاي بولىپ ءوتتى.
«ەركەكتىڭ سۇلۋلىعى – تىلىندە. جىگەرلى, شەشەن سويلەۋ – دارىن. ءسوزدى ءار ادام ەستيتىندەي, ۇعىمدى, ءماندى سويلەۋ كەرەك. سوزگە شەشەن ادام ءوز ۇلتىنىڭ شامشىراعى سانالعان. سونداي ادام حالىققا كوپ پايداسىن تيگىزەدى», دەگەن قاسيەتتى حاديستە. سول كۇنى تايىر اعامىز جاسىنشا جارقىلداپ, ۇلكەن باسقوسۋدىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى بولىپ كوزگە تۇسكەن-ءدى.
تاكەڭنىڭ جۇمىسى قاۋىرت, وتە ەرتە تۇراتىن. ءوزىن دە, كيىمىن دە تازا ۇستايتىن. كيگەن كيىمى, جۇرگەن ءجۇرىسى, سويلەگەن ءسوزى – ءبارى وزىنە جاراسىپ تۇراتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تايىر اعانىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنان كىسىلىكتى, سويلەگەن سوزىنەن بەكزاتتىقتى, ىستەگەن ىسىنەن ونەگەلىلىكتى تانيتىن ەدىڭىز.
تايىر اعا تۋرالى ءبىر ءسوز بولىپ قالعاندا افينا وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى باقتيار ارتاەۆتىڭ اتاسى بيباسار: «مەن تايىرمەن كيەۆ قالاسىندا 1943 جىلى گوسپيتالدا بىرگە جاتتىم. قاعىلەز, پىسىق, تىلالعىش, ءيمانجۇزدى, سۇيكىمدى جىگىت ەدى. ءبىز تۇرا المايمىز ءارى ءبىز ودان ءبىر مۇشەل ۇلكەنبىز, قالتامىزداعى تيىن-تەبەندى قۇراستىرىپ, بازارعا جىبەرەمىز. ءبىر ءسوز قايتارماي جونەلەتىن, مىڭ بولعىر, – دەپ ەسكە العان ەدى.
«قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەمەكشى, ءبىر وتباسىنىڭ جالعىز ۇلىنىڭ بەس جىلدىڭ ءجۇزىن كورگەن قان مايداننان امان ورالۋى, ونىڭ ۇستىنە ەكى جىلدىڭ جۇزىندە (1944-1945 جىلدارى) ءۇش «داڭق» وردەنىن الۋى باتىرلىقتىڭ بەلگىسى ەمەي نە؟! مىنا كورشى وزبەكستاندا سول سۇراپىل سوعىس جىلدارىندا ءبىر ۇيدە ءبىر ۇل بالا بولسا, «ءتۇتىن وشەدى» دەپ سوعىسقا الماعان ەكەن. ءبىزدىڭ قازاقتا كوپ ءتۇتىن ءوشتى عوي. «جۇك اۋىرىن بەل كوتەرەدى, ەل اۋىرىن ەر كوتەرەدى». تايىر اعا جانە ونىڭ زامانداستارى ەل اۋىرىن سوعىستا عانا كوتەرىپ قويعان جوق, ەلگە كەلگەن سوڭ دا, سوعىستان ابدەن جۇدەپ-جاداپ تۇرالاعان «ازاماتى جوق اۋىل سارعايعان ەسكى جۇرت ەكەن دە, ەركەكسىز ايەل قاڭسىعان يتاياق ەكەننىڭ» كەرى كەلگەن ەلدىڭ قايتا تۇلەۋىنە ۇلان-عايىر ۇلەس قوستى.
باتىر اعا ءبىزدىڭ ۇيگە سوڭعى رەت ءىنىمنىڭ 1970 جىلعى 9 شىلدە كۇنگى ۇيلەنۋ تويىنا الدىن الا ۇرلىكۇل ەكەۋى كەلىپ, مارە-سارە اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدىك.
– اعا, وسى ءۇش «داڭق» وردەنىن قالاي العانىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىزشى, – دەپ ءوتىندىم. باتىر اعا قوزعالاقتاپ قويىپ سويلەپ كەتتى:
– مەنى, بايجان, تاعى باسقا قاتارلاستارىمدى سايرام اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى (ول كەزدە جۋالى اۋدانى شىمكەنت وبلىسىنا قارايتىن) اسكەرگە الدى. بۇل 1942 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى. ءارتۇرلى اسكەري دايارلىقتان وتكىزدى. مايدان جولى ۇزاق اڭگىمە. مەن قىسقارتىپ, تەك وردەن الۋ ساتتەرىن عانا ايتايىن. 1943 جىلى قىركۇيەك ايىندا دنەپر وزەنىنەن ءوتۋ, 5 جاۋىنگەرمەن قارسى بەتتەن ءتىل اكەلۋ, دزوتتىڭ ءۇنىن ءوشىرۋ تاپسىرماسىمەن تۇندە سالمەن وتە باستادىق. كۇندىز مۇمكىن ەمەس. ءتۇننىڭ وزىندە داريا بەتى راكەتامەن كۇندىزگىدەي جاپ-جارىق بولىپ تۇرادى. وق قارشا بورايدى. كۇنى بويى تىعىلىپ جاتتىق. قاراڭعىلىق تۇسە دزوتقا جىلجىپ جەتتىك, كۇزەتىن ءولتىرىپ, قاسىنا جاۋىنگەر قوسىپ, وفيتسەردى شتابقا جونەلتتىم. پۋلەمەتتى نەمىستەرگە قاراي بۇرىپ, ارتىمىزدان تىڭ كۇش كەلگەنشە جاۋدى ءوز قارۋىمەن ءوزىن كۇنى بويى بەت قاراتپاي اتقىلادىق. وسىنىم ءۇشىن III دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم.
كەلەسى كەزەكتە تايىر اعا سيمفەروپول, كريۆوي روگ, ۆورونەج, دونباسس قالالارىن ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسقانىن ايتتى. 1944 جىلعى قاراشا ايىندا لاتۆيا اۋماعىنداعى ءبىر قىراتتى الۋ تۋرالى بۇيرىق الدىم. ۆزۆود كومانديرىمىن, باسقارىپ, جەر باۋىرلاپ اتىسا وتىرىپ العا ۇمتىلدىق. باستى ماقساتىمىز, ولىسپەي بەرىسپەۋ, قالايدا دزوت ءۇنىن ءوشىرۋ. اللاعا سىيىنىپ, دزوتقا تاقاپ كەلىپ, 3 گراناتانى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن لاقتىردىم. دزوت قاقالىپ-شاشالىپ ءۇنى ءوشتى, نەمىستەر جايراپ جاتتى. قىرات الىندى. كەۋدەمە ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن تاقتىم», – دەدى ول.
«سودان كەيىن شىعىس پرۋسسيادا گەلميدميلدە پوسەلكەسىن الۋداعى كوزسىز ەرلىگىمىزدى كوماندوۆانيە جوعارى باعالاپ, كوپتەگەن جاۋىنگەردى وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتادى. سولاردىڭ قاتارىندا مەن دە بارمىن: I دارەجەلى «داڭق» وردەنىن الدىم», – دەدى تايىر اعا.
باتىر اعامىز 1974 جىلى 8 قىركۇيەكتە كەنەتتەن دۇنيەدەن وزدى. حالىق ءنوپىر بولىپ جينالدى. ازالى جيىن ءوتتى. باتىر اعانىڭ ەردىڭ جاسى 50-گە تولىپ, 51-گە قادام باسقان شاعى ەدى. بۇل دۇنيەدە 2-اق ەسىك بار: بىرەۋى ومىرگە قاراپ اشىلسا, ەكىنشىسى ولىمگە قاراپ اشىلادى, دەۋشى ەدى ۇلكەندەر. ول ماڭگى دۇنيەنىڭ ەسىگىن 50-ىندە ارتىنا جاقسى ات قالدىرىپ اشقان ەدى. باتىر ولگەنمەن, ونىڭ اتى ولمەيدى.
1994 جىلى قىزىلارىق اۋىلىنىڭ بيىك قىرىندا جىل ماۋسىمىنىڭ التىن قوڭىر كۇزىندە ەلى-جۇرتى تايىر باتىردىڭ 70-كە تولعان مەرەيتويىن ەستە قالارلىق ەتىپ اتاپ ءوتتى. 2005 جىلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىق تويىندا «تايىر باتىر 80-دە» دەپ ۇل-قىزدارى, ەل-جۇرت بولىپ اس بەردى. مايدانداس, قىزمەتتەس بولعاندار كەلىپ, ءسوز سويلەپ, تاكەڭنىڭ ەرلىك, ازاماتتىق جولى تۋرالى تەبىرەنە سويلەدى.
باتىر اعا تايىردىڭ اتىنا قانشا ماداق ايتىلسا دا ارتىق ەمەس. داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى باتىر ىنىسىمەن ءبىر كەزدەسكەنىندە: «مىنا تورتپاق دەنەلى قازاعىڭ ناعىز باتىرعا ءتان تۇلعا», دەپ باعالاپتى. سول باۋكەڭ: «ءومىردىڭ راحاتىن ناداندار كورەدى, ازابى بولسا, ەردىڭ سىباعاسى» دەگەن ەكەن. ايتسا ايتقانداي, سوعىستاعى زور قيىندىق ولاردىڭ ساۋشىلىعىنا دا نۇقسان كەلتىرگەنى انىق ەدى. باتىر اعا ەردىڭ جاسى – 50-ىندە ارتىندا 6 ۇرپاق, حاتتا اتىن قالدىرىپ, ەسكەرتكىشىنىڭ تۇعىرىن ءوزى ورناتىپ كەتتى, ال ەسكەرتكىشىن بۇگىندە ۇرپاقتارى تۇرعىزىپ جاتىر.
بولاتبەك قايىپبەك ۇلى,
كوكباستاۋ اۋىلدىق وكرۋگى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى.
جامبىل وبلىسى,
جۋالى اۋدانى.
سۋرەتتە: «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى تايىر تاستانديەۆ زايىبى ءۇرلىكۇلمەن بىرگە.
