جاڭاشا جۇمىس ىستەپ ۇيرەنەيىك

2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ ناتيجەلەرى تۋرالى بىرەر ءسوز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتىندە قارالعان ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبى وسىنىڭ الدىنداعى ەسەپتەردەن ەداۋىر ەرەكشەلىگى بار. ول قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا بيۋد­جەت جانە سالىق كودەكستەرىنىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن, 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ءۇش جىلدىق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شەڭ­بەرىندە ورىندالعان ءبىرىنشى ەسەپ بولىپ تابىلادى. وندا قازاق­ستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىش­تەرى كورسەتىلىپ, مەملەكەت باسشى­سىنىڭ قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا العا قويىلعان ءىس-شارا­لاردى ىسكە اسىرۋ قامتاماسىز ەتىل­گەن. بۇل رەتتە ونىڭ قالىپ­تاسۋى ناتيجەگە باعىتتالعان بيۋد­جەت جاساۋدى ەنگىزۋدى كوزدەيتىن مەملە­كەتتىك جوسپارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى­نە سايكەس جۇزەگە اسىرىل­عانىن اتاپ وتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. جاڭا بيۋدجەت ساياساتىن ەنگىزۋ ستراتەگيالىق, ەكونوميكالىق ءجا­نە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى ۇيلەس­تىرۋگە باعىتتالعان بولاتىن. وسى­عان بايلانىستى ءبىرىنشى اتقارىل­عان بيۋدجەتتىڭ قورىتىندىلارى دەپۋتاتتاردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشى­لىعىن تۋدىردى, ويتكەنى, بۇل جاڭا بيۋدجەت ساياساتىن ەنگىزۋدىڭ العاش­قى ناقتى ناتيجەلەرىن كورۋ ءمۇم­كىندىگىن تۋعىزدى, سونداي-اق بيۋد­جەت جاساۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى­نىڭ تيىمدىلىگىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2009 جىلعى بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋى تۋرالى ەسەپتىڭ ماڭىزدى­لىعىن ەسكەرە وتىرىپ, دەپۋتاتتار ونى جان-جاقتى قاراپ, جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا, پارلا­مەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ تۇ­راقتى كوميتەتتەرىندە تالقىلادى. 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى­نىڭ جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ ەسەپ­تەرىن قاراۋ شەڭبەرىندە ورتالىق اتقارۋشى ورگاندار مەن وزگە دە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار تىڭدالدى. سونىمەن بىرگە, 2009 جىلى داعدارىسقا قارسى شارالار­عا بولىنگەن قاراجاتتىڭ پايدالا­نۋى تۋرالى اقپاراتپەن “سامۇ­رىق” ۇاق” اق جانە “قازاگرو” ۇبح” اق-تىڭ ەسەبى تىڭدالدى. 2009 جىلعى ەسەپتى تالقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇكىمەت تۇتاستاي العا قويعان ماقساتتاردى اتقارىپ, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى ماكرو­ەكونوميكالىق كورسەتكىش­تەرىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ۇكىمەت ۋاقتىلى قابىلداعان شارالار وڭ ناتيجەلەر بەردى: قازاق­ستان ەكونوميكاسى قۇلدى­راۋ­دى بولدىرماي, ءوزىنىڭ ماكرو­ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالدى; قارجى جۇيە­سىنىڭ تۇراق­تىلىعى قامتاماسىز ەتىلدى; حالىقارالىق جالپى رە­زەرۆتەر مەن ۇلت­تىق قوردىڭ اك­تيۆتەرى تۇراقتى دەڭ­گەيدە; ەكونو­مي­كانىڭ بەل­گىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوسۋى قامتا­ماسىز ەتىلدى. وسىلايشا, قا­زاقستان رەسپۋب­لي­كاسى ستاتيستيكا اگەنت­ت­ىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2009 جىلى رەسپۋبليكاداعى ءىجو-ءنىڭ جال­پى كولەمىنىڭ يندەكسى 15 887,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. 2009 جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى 6,2 % بولدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى بولىپ وتىرعان كەيبىر سالالاردا وڭ ءۇردىس ساقتالدى. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن قوسا العاندا (24,4 ملرد. اقش دوللارى), ەلدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 2010 جىلعى 1 قاڭتاردا 47,6 ملرد. اقش دوللارىن قۇرا­دى, بۇل 2009 جىلعى 1 قاڭتارعا قاراعاندا 1,9 %-عا ارتىق. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ەكونوميكا سالاسىنداعى كرەديتتىك سالىمدارى 2010 جىلعى 1 قاڭتار­داعى احۋال بويىنشا 7 644,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2009 جىلعى 1 قاڭتارمەن سالىستىرعاندا 2,5 %-عا كوپ بولىپ وتىر. حالىقتىڭ دەپوزيتتەرى 28,5 %-عا ءوسىپ, 1 893,1 ملرد. تەڭگە بولدى. بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن قاراپ وتىرىپ, كىرىس بولىگىندە 2008 جىل­مەن سالىستىرعاندا وڭ سەرپىننىڭ بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ەگەر 2008 جىلى بيۋدجەت كىرىسى تەك 99,6 %-عا عانا اتقارىلىپ, بيۋدجەتكە 12,1 ملرد. تەڭگە تۇسسە, 2009 جىلى كىرىس بولىگى 100,4 %-عا اتقارىلىپ, 2 779, 2 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. بۇل رەتتە كىرىستەردىڭ ورىندالۋى سالىقتىق (1 451,0 ملرد. تەڭگە نەمەسە 105,0 %) جانە سالىقتىق ەمەس (114,3 ملرد. تەڭگە نەمەسە 127,5 %) تۇسىمدەر ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. ارينە, وڭ ۇردىستەردىڭ بولۋىنا قاراماستان, 2009 جىلى جەكەلەگەن پوزيتسيالار بويىنشا تۇسىمدەردىڭ تومەندەۋى ورىن الدى. مىسالى, كتس بويىنشا 16,1 ملرد. تەڭگەگە, سونداي-اق نەگىزگى كاپيتالدى ساتۋ­دان تۇسكەن تۇسىمدەر بويىنشا جانە ترانسفەرتتەردىڭ تۇسىمدەرى بويىنشا تومەندەۋ بايقالدى. بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن دينا­­ميكا بويىنشا قاراپ وتى­رىپ, بيۋدجەتتىڭ وسى بولىگىنىڭ ەڭ جاقسى اتقارىلۋ كورسەتكىشى 2008 جىلى بولعانىن, ال ەڭ ناشار كورسەتكىشى 2009 جىلى بولعانىن ايتۋ كەرەك. وسىلايشا 2007 جىلى شىعىستار 98,8 %-عا ورىندالىپ, يگەرىلمەگەن قاراجات سوماسى 26,1 ملرد. تەڭگەنى; 2008 جىلى 99,5 %-عا ورىندالىپ, ال ورىندالماۋ سوماسى 12,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ال 2009 جىلى شىعىستار بويىن­شا ورىندالۋى 98,1 %-دى قۇراپ, يگەرىلمەگەن قاراجات سوماسى 59,4 ملرد. تەڭگە دەڭگەيىنە جەتتى, بۇل بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 4,7 ەسەگە كوپ. بۇل رەتتە بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنە جىل سايىن قوماقتى قارجى بولىنەتىنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. مىسالى, 2007 جىلى شىعىستار 2 094 459,3 ملرد. تەڭگەنى, 2008 جى­لى, ول 621 579,5 ملرد. تەڭگەگە ءوسىپ, 2 716 038,8 ملرد. تەڭگەنى قۇ­را­سا, 2009 جىلى ولار 3 178 048,4 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل 2008 جىلعا قاراعاندا, 462 009,6 ملرد. تەڭگەگە ارتىق. بۇدان ءبىز رەسپۋ­بليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعى­سىنا بولىنەتىن قاراجات ديناميكا بو­يىنشا تۇراقتى تۇردە ءوسۋ ءۇردى­سىندە ەكەنىن جانە نەگىزىنەن مەم­لەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتە­مەلەرىن شەشۋ­گە باعىتتالعانىن كورەمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋ­مەت­تىك سالاعا قاتىستى تاپسىرما­لارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت بارلىق شارالاردى قابىلداعان 2009 جىلدىڭ بيۋدجەتى دە وسىنداي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2008 جىلعى 6 اقپانداعى “قازاق­ستان حال­قى­نىڭ ءال-اۋ­قا­تىن ارتتىرۋ – مەم­لەكەتتىك ساياساتتىڭ ەڭ باستى ماقساتى” اتتى جول­داۋىن نە­گىزگە الا وتى­رىپ, زەي­نەتاقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى – 9 875 تەڭگەگە دەيىن, بازالىق زەي­نەتاقى تولەم­دەر 5 388 تەڭگەگە دە­يىن كوتەرىلدى. زەينەت­اقىنىڭ ورتا­شا مولشەرى 17 366 تەڭگەگە جەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2009 جىلعى 6 ناۋرىزداعى “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى شەڭ­بەرىندە رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ ەلەۋلى ءوسۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا 134,7 ملرد. تەڭگە ءبولىپ, ول “جول كارتا­سىن” ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە پاي­دالانىلدى. جول كارتاسىنىڭ ينۆەستيتسيا­لىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ باستالعالى بەرى 258 585 جۇمىس ورنى اشىلىپ, 247 822 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. الايدا, ۇكىمەتكە جانە ونىڭ داعدارىسقا قارسى شارالارىنا وڭ باعا بەرە وتىرىپ, ءبىز دەپۋتاتتار, ۇكىمەت ەسەبىن قاراۋ بارىسىندا قوزعالعان جانە تالقىلانعان پروب­لەمالىق ماسەلەلەردى اينا­لىپ وتە المايمىز. ەسەپتى تالقىلاعان كەزدە دامۋ­عا ارنالعان نىسانالى ترانسفەرت­تەردى بولۋگە قاتىستى ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى. بۇل رەتتە, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ەداۋىر يگەرىلمەۋى نىسانالى ترانسفەرت­تەر­گە كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇگىنگى كۇنى 16 ءوڭىردىڭ تەك قانا تورتەۋى ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەدى, ال 12 ءوڭىر دوتاتسيالىق بولىپ تابىلادى. دەپۋتاتتار قازىرگى تاڭدا دوتاتسيالىق وڭىرلەردىڭ ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋىنە قول جەتكىزۋ جونىندە قانداي دا ءبىر ساياساتتىڭ جوق ەكەندىگىن ءادىل اتاپ ءوتتى. وسى ماسەلەدە, مۇمكىن, ۇكىمەت ءوڭىر­لەردى سۋبۆەنتسيالىق ساناتتان شىعۋ ءۇشىن كوتەرمەلەيتىن ناقتى شارالاردى پىسىقتاۋى قاجەت شىعار. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە وڭىرلەرگە ورتالىقتان دايىن قاراجاتتى كۇتپەي-اق, وزدەرىنىڭ ىشكى قورلارىن بارىنشا پايدا­لانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلىك كوزقاراس قاجەت. ەسەپتى تالقىلاعان كەزدە كوپتەگەن ماسەلەلەر داعدارىسقا قارسى شارالار شەڭبەرىندە ۇلتتىق قوردان 120 ملرد. تەڭگە العان “ۇبح “قازاگرو” قىزمەتىنە بايلانىستى بولدى. دەپۋتاتتار بۇل مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىل­­عانىنا, قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەنىنە, قانشا جوبا ىسكە اسىرىلعانىنا, سونداي-اق نە ىسكە اسىرىلمادى جانە سەبەبى نە ەكەندىگىنە ىقىلاس قويدى. نەعۇرلىم كوپ تالقىلانعان جانە دەپۋتاتتار كوبىرەك كىنا قويعان ماسەلە بيۋدجەت قاراجاتى­نىڭ 60,1 ملرد. تەڭگە سوماسىندا يگەرىلمەۋىنە قاتىستى بولدى: ونىڭ ىشىندە 59,4 ملرد. تەڭگە بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن ىسكە اسىرعان كەزدە ورىن السا, 0,7 ملرد. تەڭگە بيۋدجەت كرەديتتەرى بويىنشا قالىپتاستى. ارينە, يگەرىلمەگەن قاراجات­تىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى وبەكتيۆتى سەبەپتەرگە بايلانىستى: مەملەكەت­تىك ساتىپ الۋ ناتيجەلەرى بويىن­شا ۇنەمدەۋ, باعامدىق ايىرمانىڭ وزگەرۋى, وكىلدىك جانە ءىسساپار شىعىستارىن قىسقارتۋ جانە ت.ب. بىراق, كوپتەگەن جاعدايلاردا بۇل اكىمشىلەردىڭ ءوز كىناسىنەن بولعانىن ايتقان ءجون. وڭىرلەرگە بارعان ۋاقىتتا دەپۋ­تاتتار الدىندا شەشۋى رەسپۋب­لي­كالىق قاراجاتى ەسەبىنەن قارجى­لاندىرۋدى تالاپ ەتەتىن پروبلەما­لىق ماسەلەلەر قويىلا­دى. الايدا, بيۋدجەتتى بەكىتكەن كەزدە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ەلەۋلى پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتال­عان كوپتەگەن دە­پۋ­تاتتاردىڭ ۇسىنىستارى ۇكىمەت­تىڭ قولداۋىن­سىز قالدى جانە ولارعا بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىن­بەدى. سونىمەن بىرگە بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ ناتيجەسىن قاراعان كەزدە ءبىز بيۋدجەت قارا­جاتىنىڭ ايتار­لىقتاي يگەرىلمەي قالۋ جاعداي­لارىمەن كەزدەسەمىز جانە وسى ورايدا بۇل ءۇشىن ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى, بۇل ءوز كەزەگىندە قارجى تارتىبىنە اسەر ەتەدى. وسىعان وراي, دەپۋتاتتار بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانعانى ءۇشىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە دەربەس جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەۋدى ۇسىندى. ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋد­جەت جاساۋدى ەنگىزگەن كەزدە مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز جۇمىسىن تۇبەگەيلى قايتا قۇرادى جانە ءوز ءىسىنىڭ ماقساتىنا جانە ناتيجەسىنە باسا نازار اۋدارادى, بيۋدجەت باع­دارلامالارى دامۋدىڭ ستراتە­گيا­لىق ماقساتىمەن قاتاڭ باي­لا­نىستى بولادى, ال بيۋدجەت رە­سۋرستارى ءتيىمدى جانە ساپالى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە ءبولى­نەدى دەپ بولجاندى. جوعارىدا ايتىلعانداردان كورىپ وتىرعانىمىزداي, بيۋدجەت جۇيەسىن رەفورمالاۋدى جۇرگىزە وتىرىپ, ءبىز ءالى جاڭا­شا جۇمىس ىستەۋدى ءۇي­رەنە الما­دىق. سونى­مەن قاتار, 2009 جىل­عى بيۋدجەت­تىڭ اتقا­رىلۋ قورى­تىن­دى­لارى ءۇش جىل­دىق بيۋدجەتتى ىسكە اسىر­عان كەزدە بيۋد­جەت باعدار­لاما­لا­رى­­نىڭ اكىم­شىلەرى جا­ڭا كوز­قا­راستاردى پايدا­لانا الماعا­نىن كور­سەتتى جانە ءتيى­سىنشە ءتيىمدى جانە ساپالى ءناتي­جەنى قامتاماسىز ەتۋ ءجونىن­دەگى تۇپكى ماق­ساتقا ءالى قول جەتكىزىلگەن جوق. مۇمكىن, بيۋدجەتتى ورىنداۋعا بايلانىستى مۇنداي جاعدايدىڭ سەبەبىن بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ قاتە­لىكتەرىنەن ىزدەگەن ءجون بولار. وسى ماسەلەدە بيۋدجەتتىڭ اتقا­رىلۋى ءتورت كەزەڭنىڭ: جوسپارلاۋ­دىڭ, ورىن­داۋدىڭ, تەكسەرۋلەر مەن تۇزە­تۋشى ءىس-قيمىلداردىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەلى كوزقاراس قاجەت. وسىنداي كوزقاراس شەڭ­بەرىندە ءاربىر بيۋدجەتتىك تسيكل الدىڭعى بيۋد­جەتتىك تسيكلدە ال­دىن-الا ما­قۇل­دانعان ءتيىستى جىلعا ار­نال­عان ورتا مەرزىمدى قارجى جوس­پارىنىڭ نەگىزگى ولشەمدەرىن قا­راۋ­دان, سىرت­قى فاكتورلار مەن جاع­د­ايلارىنا تالداۋ جاساۋدان, جوسپار جاسالىپ وتىرعان جىلداعى نەگىزگى بيۋدجەت­تىك كورسەتكىشتەرگە ەنگىزىلەتىن وزگەرىس­تەردى نەگىزدەۋ­دەن, سونداي-اق كەلەسى جىلدارعا ارنال­عان بيۋدجەت­تىك جو­با­لاۋلارعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدەن نەمەسە ولاردى ازىرلەۋ­دەن باس­تالۋى قاجەت. بيۋد­جەتتى مەملەكەت­تىك ساياساتتىڭ ماق­ساتتارى مەن جوسپارلاناتىن ءناتي­جەلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ قا­لىپت­استىرۋ قاجەت, ال بيۋدجەت شى­عىستارى بيۋد­جەتتىك باعدارلا­مالار شەڭ­بەرىندە تۇپكى ناتيجە­لەرگە قول جەتكىزۋگە قىزمەت ەتۋى ءتيىس. تولەبەك قوسمامبەتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى.