قىزىلجار اۋدانىنىڭ 5,4 مىڭ تۇرعىنى بار 14 اۋىلدىق ەلدى مەكەنىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوكولوۆ توپتىق سۋ قۇبىرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, ەكىنشى كەزەك» جوباسى 2018 جىلى باستالعانىمەن, ءالى كۇنگە اياقتالماعان بولىپ شىقتى. وعان كوزدەلگەن 5,7 ملرد تەڭگەنىڭ جەتى جىل ىشىندە يگەرىلگەنى – نەبارى 1,65 ملرد تەڭگە عانا.
مىنە, وسى سۋ قۇبىرىن رەكونسترۋكتسيالاۋ تۋرالى شارت جاساسۋعا 2021 جىلى سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراعان سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەردىگەر ۇيىمنىڭ وكىلىنەن 60 ملن تەڭگەدەن استام پارا العانى اشكەرەلەنىپ, سوت ۇكىمىمەن بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان بولاتىن. اتالعان جوبانىڭ ساعىزداي سوزىلىپ كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا. بيىل ونى جالعاستىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان ەدى. الايدا بۇل قارجىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەناتور اسەم راحمەتوۆاعا بەرگەن رەسمي جاۋابىندا ۇكىمەت اتالعان جوبانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلە وتىرىپ, ارناۋلى مەملەكەتتىك قوردان قوسىمشا 2 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەنىن مالىمدەدى. قازىردە جوسپارلانعان 112 كم سۋ تاراتۋ جەلىسىنىڭ 74,6 كم-ءى سالىنعان. ۆوزنەسەنكا, دۋبروۆنوە, گونچاروۆكا اۋىلدارىنا تەست رەجىمىندە اۋىزسۋ بەرىلە باستادى. ۆينوگرادوۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى «تىرشىلىك ءنارىن» كەلەسى جىلى الۋعا ءتيىس. بىراق بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالالار مەن اۋىلداردى اۋىزسۋمەن 100% قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرماسى تولىق ورىندالمايتىنىن كورسەتىپ وتىر.
جالپى, ەلىمىزدىڭ سۋ شارۋاشالىعى سالاسىندا «ساقالدى قۇرىلىستار» از ەمەس. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالاردىڭ ساپالى ازىرلەنبەۋى, مەردىگەر ۇيىمداردىڭ شارتقا سايكەس جۇمىستاردى تالاپقا ساي ورىنداماۋى, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كۇرت قىمباتتاۋى. ءادىلى كەرەك, قازىرگى ۇكىمەت ەرتەرەكتە باستالعان جوبالاردى تولىق اياقتاپ, حالىقتى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى 6 وڭىردە – اقمولا, الماتى, قىزىلوردا, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا توپتىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋعا قاتىستى 8 جوبا اياقتالدى. بۇل 208 مىڭ تۇرعىنى بار 49 ەلدى مەكەندى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بيىل 10 وڭىردە – اقمولا, اتىراۋ, الماتى, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, تۇركىستان, قاراعاندى, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا توپتىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا 30 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سونىڭ سەگىزىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتاپ, 463 ەلدى مەكەندى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىزسۋ جۇيەسىنە قوسۋ جوسپارلانعان. وسى ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 41,2 ملرد تەڭگە جۇمسالادى. بۇعان قوسا, اتالعان جوبالاردى اياقتاۋعا ارنايى مەملەكەتتىك قوردان 29,5 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.
مىسالى, قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى ساتباەۆ قالاسىنىڭ, جەزدى كەنتىنىڭ, ءىشىنارا جەزقازعان قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بۇدان 17 جىل بۇرىن, ياعني 2008 جىلى ەسقۇلا توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى جوبالانىپ, ونى 2013 جىلى ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن ەدى. الايدا بۇل جوبا دا سوزباققا سالىنعان. قازىر ونىڭ بارلىق نەگىزگى شارۋاسى اياقتالىپ, كەلەسى ىسكە قوسۋ-جوندەۋ جۇمىستارىن جىلدىڭ جىلى مەزگىلىندە جۇرگىزۋ ۇيعارىلىپ وتىر. جوبانى اياقتاۋ قۇنى – 2,1 ملرد تەڭگە, يگەرىلگەنى – 1,91 ملرد تەڭگە. نىسان بيىل پايدالانۋعا بەرىلمەكشى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنا قاراستى 28 ەلدى مەكەندى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن تالاپ توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى 11 جىلعا سوزىلعان. جوبا بويىنشا بارلىق جۇمىس 2021 جىلى اياقتالىپ, نىسان ىسكە قوسىلعانىمەن, ۇڭعىمالاردىڭ دەبەتى ساعاتىنا 60 تەكشە مەتردىڭ ورنىنا ورتا ەسەپپەن 40 تەكشە مەتر عانا بولعان. وسىعان بايلانىستى ول اياقتالماعان قۇرىلىس دەپ تانىلعان. 2022 جىلى بۇل نىسان «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ «سىر سۋى» فيليالىنىڭ تەڭگەرىمىنە بەرىلىپ, قاجەتتى دەبەتكە جەتۋ ماقساتىندا «قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان اۋدانىنداعى قولدانىستاعى تالاپ توپتىق سۋ قۇبىرىن كەڭەيتۋ (5 جاڭا ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ)» جاڭا جوباسى ازىرلەنگەن. 2023 جىلى قۇرىلىس جۇمىستارى باستالعان. جوبانىڭ قۇنى – 534,5 ملن تەڭگە. بۇل نىسان دا بيىل پايدالانۋعا بەرىلمەكشى.
«ارال – سارىبۇلاق» توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ «ارال – توقاباي – اباي» قوسۋ تارماقتارىن سالۋ جوباسىنىڭ ماقساتى – ارال اۋدانىنىڭ 3 100 تۇرعىنى بار توقاباي, اباي اۋىلدارىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ. جوبانىڭ قۇنى – 8,2 ملرد تەڭگە, يگەرىلگەنى – نەبارى 2,5 ملرد تەڭگە. قۇرىلىس جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد تەڭگە, ارناۋلى مەملەكەتتىك قوردان 3,7 ملرد تەڭگە ءبولىندى. وسى اۋداننىڭ 398 تۇرعىنى بار اقباستى ەلدى مەكەنىن اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسىنىڭ قۇنى – 2,41 ملرد تەڭگە, يگەرىلگەنى – 1,87 ملرد تەڭگە. وسى جوبانى بيىل اياقتاۋعا ەل قازىناسىنان 524 ملن تەڭگە قاراستىرىلدى.
وسىنداي حالىق ءۇشىن وتە ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەيىنگە قالدىرىلا بەرسە, ولاردىڭ قۇنى قىمباتتاپ, قوسىمشا قارجى ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان توقاباي اۋىلىندا كوپتەن بەرى تارتىلىپ جاتقان سۋ تاراتۋ قۇبىرىنىڭ قۇنى 3 ملرد تەڭگەدەن باستالىپ, 9 ملرد تەڭگەگە دەيىن, ياعني 3 ەسە قىمباتتاعان. سوندىقتان دا ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەن سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتىپ اياقتاۋدى ۇكىمەت ءوزىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى ساناپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» جولداۋىندا سۋدىڭ ساپاسى, حالىققا قولجەتىمدى بولۋى اسا ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمىن جاريالاعانى ءمالىم. سودان بەرى جاڭا مەملەكەتتىك ورگان سۋ شارۋاشىلىعىندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ تۇيىندەرىن مۇمكىندىگىنشە تارقاتا باستادى.
