انام مەنى ادام قاتارىنا قوسۋ جولىندا ءومىردىڭ بار قيىندىعىن باستان كەشە ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەن ەكەن. تۋعان جەردى تاستاپ, تۇرىكمەنستان اسۋىنا دا اۋمالى-توكپەلى زامان جەلى سەبەپ بولسا كەرەك. قازىر بالالىق شاق – بال داۋرەن دەپ اتايتىن كەزەڭ مەن ءۇشىن اناۋ ايتقانداي قىزىققا تولى بولماعانى, كەرىسىنشە, سوعىس كەزىندەگى, سوعىستان كەيىنگى اۋىر تۇرمىس تاۋقىمەتى, جوق-جىتىك, جاۋتاڭكوز تىرشىلىك بالالىقتى ۇمىتتىرىپ, تىربانىپ تىرلىك ىستەپ, ءتىرى قالىپ, ارپالىسىپ العا ۇمتىلۋ ارەكەتىمەن ءوتتى.
مۇنىڭ ءبارىن ەسكە الىپ وتىرعان سەبەبىم, بيىل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەڭىسپەن اياقتالعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. قازاق حالقى – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى – نەمىس فاشيستەرىنە قارسى جويقىن شايقاستا بابادان قالعان ەرلىك پەن ورلىك مۇراسىن ابىرويمەن جالعاستىردى. بۇل سوعىس قازاقستان تاريحىندا ماڭگى ورىن الادى.
سوعىس باستالعان العاشقى ايلاردان-اق مايدان دالاسىندا قان كەشىپ, كۇشى باسىم جاۋعا قارسى ەرلىكپەن سوعىسا ءجۇرىپ, تۇتقىنعا ءتۇسىپ قالعان سولداتتاردى جوعارى باسشىلىق تاراپىنان ساتقىن دەپ جاريالاۋ جاۋ تىلىندا پارتيزاندىق كۇرەسكە بەلسەنە ارالاسىپ, سوعىس اياقتالعان جىلدارى ەلگە ورالعان جاۋىنگەرلەردىڭ تاعدىرىن تالكەككە ۇشىراتتى. سونداي جاننىڭ ءبىرى – سوعىستان كەيىن ەلگە ورالعان اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر اۋدانىنداعى ەلتاي اۋىلىنىڭ تۋماسى سەيىلحان عابدۋللين. 1921 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ول اتا-اناسىنان ەرتە ايىرىلىپ, اتاسى مەن اجەسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. 1939 جىلى اسكەر قاتارىنا الىنىپ, قىزىل ارميانىڭ 89-اتقىشتار پولكىندە جاۋىنگەرلىك قىزمەتىن اتقارۋعا كىرىسەدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ فيندەرمەن سوعىسىنا باستان-اياق قاتىسىپ, سودان سوڭ قۇرامىندا سەيىلحان بار اتقىشتار پولكى لاتۆيانىڭ كاۋناس قالاسى ماڭىندا نەمىس اسكەرلەرىمەن سوعىسۋعا دايىندىق جۇرگىزەدى. الايدا كۇش تەڭ ەمەس ەدى. سوندىقتان ورماندى جەرلەردى پانالاپ, نەمىستەرمەن قاشا سوعىسۋ تاكتيكاسىن ۇستانا وتىرىپ, ليتۆا جەرىنەن ءوتىپ, بەلورۋسسياعا جاقىنداعاندا نەمىس اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا قالعاندارىن ءتۇسىنىپ, كومانديرلەر ەكى نۇسقانى ۇسىنادى. ءبىرى – اشىق سوعىسقا كوشىپ, تۇگەلدەي قىرىلۋ, نە امان قالۋ ءۇشىن كۇشى الدەنەشە باسىم جاۋعا تۇتقىنعا بەرىلۋ. ناتيجەسىندە, ەكىنشى نۇسقاعا تاڭداۋ جاسالدى.
سەيىلحان اعامىزدىڭ ءومىر تاريحىنداعى جان توزگىسىز ازاپتى كەزەڭدەرى – تۇتقىنداعى جىلدارى. سوعىس تۇتقىندارىنىڭ تاعدىرى تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنىڭ ءبىرى سانالادى. توتاليتارلىق مەملەكەتتىڭ سولاقاي ۇستانىمدارى «سوعىس جاعدايىندا تۇتقىنعا ءتۇسۋ» دەگەن ۇعىمدى مويىندامادى. سول سەبەپتەن تۇتقىنعا تۇسكەن اسكەريلەرگە سەنىمسىزدىكپەن قاراپ, ولاردىڭ قاپاستا جاتىپ تا كۇرەسكەن ەرلىكتەرى ەسەپكە الىنبادى.
سەيىلحان اعا تۇتقىندا كورگەن ازاپتان مويىعان جوق. اتاقتى بۋحەنۆالد لاگەرىندە توزاقتى كۇندەردى باستان وتكەردى. نەمىستەردىڭ جۇمىسقا جاراماي قالعان, كۇندەلىكتى ازاپتان ابدەن تيتىقتاپ قايتىس بولعان ولىكتەردى شۇڭقىرعا كومىپ تە, ورتەپ تە جاتاتىن سۇمدىقتارىن ءوز كوزىمەن كوردى. لاگەردە ولمەستىڭ كۇنىن كەشىپ جۇرگەن تۇتقىنداردى ءبىر كۇنى پويىزعا تيەپ, باسقا جاققا الا جونەلدى. تۇتقىنداردىڭ جاڭا كەلگەن مەكەنى بەلگيانىڭ تسۆاربەرگ دەگەن كومىر شاحتاسى ەكەن. وسى شاحتادا كومىر قازۋمەن, ونى سىرتقا تاسىمالداۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن كەزىندە ماديار بايجانوۆ دەگەن جەرلەسىمەن ءسوز بايلاسىپ, قاشۋدى ويلاستىرادى. اقىرى بۇل ارەكەتتى جۇزەگە اسىرىپ, ەكەۋى باسىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, شاحتادان قاشىپ شىعىپ, نۋ ورمان-توعايعا جاسىرىنىپ ۇلگەرەدى.
مىنە, وسى كەزەڭنەن باستاپ, سەيىلحان اعا نەمىس فاشيستەرىنە قارسىلاسۋ باعىتىنداعى پارتيزان وتريادتارىنا قوسىلىپ, سوعىس اياقتالعانشا جاۋىنگەرلىك مىندەتىن مۇلتىكسىز اتقارادى. بۇل جونىندە سوعىس كەزىندە بەلگيا اۋماعىندا نەمىس باسقىنشىلارىمەن بىتىسپەس كۇرەس جۇرگىزگەن «زا رودينۋ» بريگاداسىنىڭ كومانديرى ك.شۋكشين مەن ونىڭ ورىنباسارى ي.ديادكيننىڭ ەستەلىكتەرىندە ايتىلادى جانە قول قويىپ قارسىلاسۋ وتريادى قۇرامىندا سوعىسقانىن كۋالاندىراتىن قۇجات تا بەرىلەدى.
سوعىستان كەيىن ماديار بايجانوۆ كەڭەس وكىمەتىنىڭ سولاقاي ساياساتىنا سەنبەي شەتەلدە قالىپ قويدى دا, ەلىن, جەرىن ساعىنعان سەيىلحان عابدۋللين اۋىلىنا ورالدى. الايدا كەڭەس وكىمەتى سەيىلحاندى سەنىمسىزدىكپەن قارسى الدى. التى جىلعا سوزىلعان توزاق وتىنان قۇتىلدىم با دەپ كەلگەن جاۋىنگەردى ارادا ون بەس كۇن وتپەي جاتىپ-اق ۇقك-گە شاقىرتىپ, تەرگەۋدى باستادى. ۇرىپ-سوعۋ, قاماۋ بىرنەشە ايعا جالعاسىپ, جالپى سەنىمسىزدىك كورسەتۋ ونداعان جىلدارعا سوزىلىپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ءسال سايابىرسىعانداي بولدى.
1993 جىلى, 49 جىلدان كەيىن, جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى قالداربەك نايمانباەۆ ماديار بايجانوۆ مەن سەيىلحان عابدۋلليندى الماتى قالاسىنا شاقىرتىپ, قوس مايدانگەردى كەزدەستىرىپ, باۋىرلار ماۋقىن باسىپ, كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ ەدى. بۇل ولاردىڭ جارىق دۇنيەدەگى سوڭعى كەزدەسۋلەرى ەدى.
1941 جىلى ەۋروپانىڭ نەمان وزەنى وتكەلى ماڭىندا قورشاۋدا قالىپ, تۇتقىنعا تۇسكەن قاراپايىم قازاق جاۋىنگەرى, جايىق بويىنداعى شاعىن اۋىلدىڭ تۋماسى سەيىلحان عابدۋلليننىڭ 1939 جىلى الماتىدان باستالعان اسكەري جولى ونى پرەن, كاۋناس, ساكسونيا, درەزدەن ماڭىنداعى بۋحانۆالد لاگەرلەرىنە, ەڭ اقىرى بەلگيانىڭ تسۆارتسبەرگتەگى كومىر شاحتاسىنا دەيىن جەتكىزگەن ەكەن. ءسويتىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بۇكىل ازاپتى جىلدارىن ءبىر ادامداي-اق باسىنان وتكەرگەن, اقىرىندا 1944 جىلى 4 ساۋىردە بەلگيانىڭ جەراستىنداعى شاحتاسىنان كومىر تيەگەن ۆاگونەتكامەن قاشىپ شىققان سەيىلحان عابدۋللين بوستاندىققا جەتتىم-اۋ دەپ كەۋدەنى كەرە ءبىر دەمالعانىمەن دە قاسىرەتتى بۇل جولدىڭ قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە جەتكەن 1991 جىلعا دەيىن سوزىلاتىنىن «506885» ءنومىرلى تۇتقىن ويلاماعان دا شىعار.
مىنە, سول بوستاندىق اسپانىن العاش كورگەن, ءوزى وداقتاستار اسكەرىنىڭ قۇرامىنداعى امەريكا جاۋىنگەرلەرىمەن بىرگە ازات ەتكەن ەل – بەلگيا كورولدىگى قارت جاۋىنگەردى كوزىنىڭ تىرىسىندە بىرنەشە رەت قۋانتتى. العاش رەت 1998 جىلى 6 قازاندا جولدانعان وپگلاببەەك قالاسىنىڭ دۋماسى جانە قالا مەرىنە قاراستى ءبولىمنىڭ باستىعى حات ارقىلى 1944 جىلى 28 قىركۇيەكتە ءوز قالاسىن ازات ەتكەنى ءۇشىن شىن نيەتتەن العىس ايتىپ حات جولدادى.
ودان سوڭ جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي 2005 جىلى 12 ساۋىردە سول وپگلاببەەك قالاسىنىڭ مەرى بەنني سپرەۋۆەرس وسىنداي مازمۇندا العىسى مەن سىيلىعىن جولداعان ەدى. ال وتانىن قورعاپ, قانىن توككەن قارت جاۋىنگەردى كەڭەس وداعى ءستاليننىڭ قاندى №217 بۇيرىعىنان اسا الماي, تۋعان جەرىندە جۇرسە دە مۇنداي از-ماز قۋانىشتاردى دا وعان قيماعان ەدى. وسى جايلاردىڭ بارلىعىن جازىپ, بەلگيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنە حات جولداعان, بۇگىندە اقتاۋدا تۇراتىن مايدانگەردىڭ ۇلى قاجىمۇرات حايرۋشەۆتىڭ ەڭبەگى ەش كەتپەدى.
كورولدىكتىڭ وكىلى, قازاقستانداعى ەلشىسى الەكسي دە كرومبريۋگحە دە پيكەندال 2019 جىلدىڭ 4 قازانىندا اتىراۋ وبلىسى يندەر اۋدانى توپىراعىنا تابان تيگىزىپ, ەلتاي اۋىلىنداعى سەرجانت سەيىلحان عابدۋللين بەيىتىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى. سەبەبى بۇل ەلدىڭ, سونىڭ ىشىندە قالانىڭ ازات ەتىلگەنىنە 2019 جىلعى قىركۇيەكتە 75 جىل تولعان ەكەن. شەتەلدىك قوناقتى يندەر اۋدانى اكىمى مەيىرىم قالاۋي قابىلداپ, ەلىمىزدىڭ بوستاندىعى مەن تۇتاستىعىن قورعاۋعا قاتىسقان ۇلت باتىرلارى سىرىم, يساتاي-ماحامبەت, جيەمبەت, مالايسارى, مۇرات جورتقان دالانىڭ بۇگىنگى تىنىسىمەن تانىستىردى.
ەلشى الەكسي دە كرومبريۋگحە دە پيكەندالدىڭ اتاسى مەن اكەسى دە وسى شاحتادا جۇمىس ىستەپ, ءوزىنىڭ بالالىق شاعى سەيىلحان اعامىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا پارتيزاندىق قۇرعان ايماقتا ءوتىپتى. بۇل تۋرالى ەلشىنىڭ ءوزى مادەنيەت ۇيىندە اۋدان حالقىمەن كەزدەسۋدە ەرەكشە تولعانىسپەن اڭگىمەلەدى.
وسىنداي ىستىق ىقىلاسقا تولى كەزدەسۋگە سەبەپشى بولعان مايدانگەردىڭ ۇلكەن ۇلى قاجىمۇرات ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولعان اكە رۋحىن ارداقتاپ, ەكى تىلدە باسىلعان «قيلى تاعدىر» اتتى قوس كىتاپ پەن دەرەكتى فيلم شىعارعان. 2008 جىلى بۇل كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرى اقتاۋ قالاسىندا ءوتتى. بۇل ءىس-شارا ءبىر ادامعا جەكە سەزىم بەردى. ول 87 جاسىندا توردە وتىرىپ, حالىقتان ءوزى جايلى جىلى سوزدەردى ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىرعان عابدۋللين سەيىلحان ەدى. كونتسلاگەردەن قاشىپ, بەلگيا, فرانتسيا ورماندارىندا پارتيزان بولىپ, ەلىنە ورالعاننان كەيىن نكۆد, كگب, ۇقك-ءنىڭ قاداعالاۋىندا ءجۇرىپ, 63 جىل بويى ءبىر ادامنان اشىق ءوزى تۋرالى جىلى ءسوز ەستىمەگەن ادام.
«ازاپتان قاشىپ شىققان اكەم جات جەردە جۇرگەندىكتەن وعان ۇستىندەگى تۇرمە كيىمىن جەدەل اۋىستىرۋ وڭايعا سوقپاپتى. سودان ورماندا تۇراتىن ءبىر قارت ەرلى-زايىپتىلار كومەكتەسىپ, ەسكى دە بولسا وزدەرىنىڭ بارىن كيگىزگەن ەكەن. اكەم قاشقىن جاۋىنگەرگە قامقورلىق كورسەتىپ, ەلگە ورالۋىنا جاعداي جاساعان بەلگيالىق وتباسىنا ءومىر باقي قارىزدارمىن دەپ ءوتتى. مەن اكەمنىڭ ولاردى قالايدا تاۋىپ, العىس ايتۋىم كەرەك دەگەن تىلەگىن ەسىمنەن شىعارماي كوپ جۇمىستاندىم. بىراق تابۋ مۇمكىن بولمادى. ەلشى مىرزا, بۇگىن سىزگە قازاقى ىشىك كيگىزىپ, سول اكە الدىنداعى پارىزدان قۇتىلعىم كەلەدى», دەپ قاجىمۇرات قوناقتى ورتاعا شاقىرىپ, سىي كورسەتتى. ونىڭ جۇبايىنا دا ۇلتتىق كيىم ۇسىندى.
نەگىزى جاۋىنگەر ءارى پارتيزان سەيىلحان عابدۋللين ءجۇرىپ وتكەن وپگلاببەەك, بوۆەرلوو, سولتۇستىك فرانتسياداعى سانت-اماند, مارسەل, يتاليانىڭ سيتسيليا, ساردينيا, مرامور تەڭىزىمەن تۇركيا ارقىلى قارا تەڭىز, ودەسسا جولدارىنىڭ بارلىعى بۇگىندە ەرتەگى سياقتى. بىراق بۇل قولعا تۇسكەن, ودان قاشىپ شىعىپ, قارسىلاسۋ مايدانىندا سوعىسقان قازاق جىگىتىنىڭ ازاپتى جولى بولسا دا, ونىڭ سونشا قيىندىققا ءتوزىپ, ونەگەلى ءومىر يەسى اتانۋىنىڭ ءوزى ەرلىك ەدى.
مۇڭدى ەستەلىككە تولى جىلى جۇزدەسۋدىڭ سوڭىندا سەيىلحان عابدۋلليننىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى كۇلاش, قاجىمۇرات, مارات, زياش, مۇحيت, الىپتەن تاراعان نەمەرە-جيەن, شوبەرەلەر ورتاعا شىققاندا, ءتىپتى ساحناعا سىيماي كەتتى. بۇل ءبىر تولعانىستى جاعداي جينالعان قاۋىمعا, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك قوناقتارعا دا ەرەكشە اسەر ەتتى. سول ارادا ەلشى «مەن ءسىزدى جاقسى كورىپ كەتتىم» دەپ اعىنان جارىلىپ, قاجىمۇرات مىرزاعا ريزاشىلىقپەن قولىن ۇسىندى.
«ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى» دەگەندەي, سەيىلحان مەن مادياردىڭ جەراستى كومىر ءوندىرۋ شاحتاسىنداعى لاگەر نومىرلەرى 6686 جانە 6687 بولسا, باراكتاعى جاتاتىن ورىندارى دا جانە جەراستىندا كومىر وياتىن ۋچاسكەلەرى دە قاتار بولعان. ماديار پاريجدە جەرلەنسە, سەيىلحانعا تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرىپ, يندەر اۋدانىنىڭ ەلتاي اۋىلىندا جاتىر. قاجىمۇرات مىرزا, قاي ۋاقىتتا دا وزىنە ءتان ادامگەرشىلىك, ساۋاپتى شارۋالاردىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن ادەتىنە باسىپ, ارنايى كىسى جىبەرىپ, پاريجدەگى مادياردىڭ جەرلەنگەن جەرىنەن جانە ءوز اكەسىنىڭ باسىنان توپىراق الدىرىپ, قارابۋرا پانتەونىندا قاتار ەكى تاسبەلگىگە توپىراق سالىنعان كاپسۋلانى جەرلەدى.
قاجىمۇرات سەيىلحان ۇلى جاقىندا اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك شاپكەنوۆپەن كەزدەسىپ بىرنەشە ۇسىنىس جاسادى. پاريجدە مادياردى جەرلەۋگە بەرىلگەن جەر 30 جىلعا ساتىلعان ەكەن. بۇگىندە مۇنىڭ مەرزىمى ءوتىپ بارادى-مىس. ول جەر باسقا ادامدارعا ساتىلىپ كەتۋى مۇمكىن. قاجىمۇرات اكىمدى وسى ماسەلەدەن حاباردار ەتتى, سونداي-اق سەيىلحان جاۋىنگەردىڭ جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا ەرلىگى اتالىپ وتسە ەكەن دەگەن تىلەگىن دە جەتكىزدى.
ومىرزاق وزعانباەۆ,
ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
