– قانەكە, رەسپۋبليكالىق ساتتار ەرۋباەۆ اتىنداعى جىر ءمۇشايراسىندا جۇلدەگەر اتانعانىڭىز بار. «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە جىرلارىڭىز جاريالانىپ تۇرادى. «دالا دارىنى» كىتابىنا جيناقتارىڭىز ەنگەن. اقىن ءابىلدا ايماق كوزىنىڭ تىرىسىندە قانداي باسىلىمعا سۇحبات بەرسە دە, قانات ساپاربايدان ياعني سىزدەن اقىن رەتىندە ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن از ايتپاپتى.
– «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, حالىقارالىق فيزۋلي سىيلىعىنىڭ يەگەرى اقىن ءابىلدا ايماق اعامىزدان باستاعانىڭىز, كوڭىلگە جىلى ءتيدى. ءبىر سۇحباتىمىزدا ماعان اعىنان جارىلعانى بار. رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە وتكەن قانداي مۇشايراعا قاتىسسام دا تەك باس جۇلدە الىپپىن, مەندە ءبىرىنشى, ەكىنشى ورىن دەگەن جوق ەكەن, دەگەنى بار-تىن. ۇستازىمدى ماقتاپ كەتتى دەمەڭىز, ۇستازىمىزبەن ماقتانامىز. «مارال يشان» پوەماسىن جازاردا, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەگەن دەنەمدە ءبىر نۇكتە قالماعان شىعار. سىپىرا جىراۋلارىمىزدىڭ جىرلارىنان باستاپ جامبىل اقىنىمىزدىڭ اراسىن جول قىلدىق. وي الاسىڭ, شابىتىڭدى شىڭداپ, ۇلى كوشتىڭ ۇلىلىعىنا تاڭىرقاۋدان تانبايسىڭ. قازاق پوەزياسىنىڭ كوكپەن تالاسار زاڭعارى مەن ءتۇپسىز تەرەڭدىگى, تاۋ سۋىنداي تولاسسىز اعىسىن الەمگە قالاي تانىتۋعا بولار جولدارىن قاراستىراسىڭ. پارسى شايىرى ءفيرداۋسيدىڭ شاحناماسىن قوس توم قىلىپ اۋدارعان تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆتىڭ ىزدەرىنە نازار اۋداراسىڭ. اقىندارعا اڭسارىم قاتتى اۋسا كەرەك, ءبىر كۇنى جىر الىبى جامبىل اقىننىڭ ەتەگىندە جاتىرمىن. بار مەيىرىم شاپاعاتىن توگىپ قارايدى. قالامگەرلەردى بىلەسىز, ەسىل دەرتىم قولىمدا فوتواپپاراتىم بولعاندا عوي دەپ, ەڭ ءبىر اسىل ۋاقىتىمدى فوتواپپارات ىزدەۋمەن وتكىزىپ الىپپىن.
مارال يشان پوەماسى «ج» ارپىمەن باستاۋ الىپ, جەتى قاتارعا جەتكەندە, باستان اياق «ج» ارپىنەن جازىپ شىقسام دەگەن وي كەلدى. ءجۇز جولعا جەتكىزسەم قازاق ادەبيەتىندە دە, الەم ادەبيەتىندە دە دارالانىپ تۇرار تۋىندىلار قاتارىنا ەنەر ەدى دەگەن وي پايدا بولدى. ماقساتقا جەتە السام, «قازاق ءتىلى» قورىنىڭ بايلىعىن الەمگە كورسەتە الار جىر بولاتىن ەدى, دەگەن بولجامىمدا بار. جەتى جولدان باستالعان جىر جورعا, ءجۇز جولدان اسىپ توقتادى. ايتىلار ۋاقيعالار كوپ. ەكى ءجۇز جولعا دەن قويدىم. بۇل بەلەستى دە باعىندىرا الدىم. الداعى مەجە بەس ءجۇز جول, ءبىر كەزدەرى جىر ارناسى جاڭبىرداي توگىلىپ كەتتى. جازىپ ۇلگەرە الماي, شارشاعان ساتتەر. التى ءجۇز, جەتى ءجۇز, مىڭ جولدان اسىپ بارىپ توقتاعانىن شامالادىم. توقتاعانى سول, ايتامىن دەگەن وي, مارال يشاننىڭ كەرەمەتتەرى تۇگەلدەي دەرلىك قامتىلدى. كەيبىر جەرلەرىن كەيىنىرەك كۇردەلىرەك ۇيقاسپەن وزگەرتەمىن دەپ ويلاعانمىن. اقيقاتىن ايتايىن, ءبىر ارپىندە ورنىنان قوزعاي الماي قالدىم.
– مىڭ جولدان اساتىن مارال يشان داستانىڭىز كىلەڭ «ج» ارپىمەن جازىلىپ, ماعىناسىن جوعالتىپ المادى ما؟
–ماعىناسى مەن مازمۇنىنا وقىرمان باعاسىن بەرەر. ءبارىن تولىقتاي وقىماسامدا, جاڭاعى سۇراعىڭىزعا بايلانىستى جىردىڭ ماعىناسىن ولشەتكىم كەلىپ تۇرعانى.
جىر ەتەم مارال جايىندا,
جارقىرار جارىق اي ۇلعا,
جىرىممەن قويعان مۇنارا,
جەتى قات كوككە جايىلدا,
جەتكىزەم جۇرتتىڭ العىسىن,
جاڭعىرسىن ءىسى قايىر دا,
جۇرتى ءۇشىن سوققان جۇرەكتى,
جۇرتىنان اللام ايىرما,
جاران ۇل بۇگىن جارىلماق.
جاساڭدار دەمەۋ شايىرعا.
–قازاقتىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارىن جانىڭىزعا جيىپ, باتالارىن الىپ باستالعان داستان بولدى عوي. داستانىڭىز بىرىڭعاي سەگىز بۋىنمەن جازىلدى ما؟
–داستان بولىمدەرگە ءبولىنىپ جازىلدى. بىرىڭعاي سەگىز بۋىننان جازۋعا دا بولار ەدى. ولاي جاسامادىم. بولىمدەرگە ءبولىپ, ءبىر جەرلەرى ون بۋىننان, ون ءبىر بۋىننان دا جازىلدى. اقىننىڭ شەبەرلىگى كورىنسىن دەگەن ويدان تۋىنداسا كەرەك.
– مارال يشاندى قالاي تانىعانىمىز دۇرىس؟ شىققان تەگى, بالالىق شاعى مەن عۇمىرىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتىرساق.
– مارال يشاننىڭ اكەسى قۇرمان ابىلايحاننىڭ باتىرى ءارى ەمشىسى. ءبىر جورىقتا قولعا تۇسكەن ابىلايحاندى قالدەن تسەرەن ولتىرمەستەن قازاق ايەلىنەن تۋعان قوس قىزىن ابىلايحانعا تارتۋ ەتىپ, ەكى ەل اراسىن تاتۋلاستىرعان جەرلەرىن بىلاي باياندادىق.
قالدەن تسەرەننىڭ شەشىمى
جاسىن عۇمىردىڭ جۇمباعى,
جاس ابىلايداي تۇلعانى,
جايرات دەپ ىشكى ءناپسىسى,
جەگىدەي قاجاپ تۇرعانى.
جو, جوق, قازاقپەن جاۋلاسپا,
جۇرەك ءۇنىن دە تىڭداعىڭ,
جانىڭدى ءتىرى قالدىرماس,
جولبارىس تەكتەس قۇربانىڭ.
جاقىنعا تارتساڭ جاقىنداپ,
جارقىراپ جانار بۇل باعىڭ.
جۇيرىك ويلارى ءدال تاپتى,
جامان دا كورمەس مانداتتى,
جايناپ تا وسكەن قوس قىزىن,
جورالعى ەتتى سالماقتى..
ابىلايحان باتىر تۋادى دەگەن قىزدى ءوزى الىپ, اۋليە تۋادى دەگەن قىزىن قۇرمانعا جار ەتىپ قوسادى. ابىلايحان العان قىزدان ناۋرىزباي باتىر تۋىلسا, قۇرمان العان ارۋدان مارال يشان تۋىلادى.
مارال بالانىڭ اكەسى توعىز جاسىندا قايتىس بولادى. حان بالالارى مارالعا الىمجەتتىك جاساۋىن توقتاتپايدى.وسى ساتتەردە مارال بالا جام تاۋىنا ءدارىس الۋعا شاقىرعان جالاڭ اياق يشاندى ءۇشىنشى رەت كورىپ, بۇل جايدى اناسىنا ايتادى. اناسىنىڭ قاسيەتتى ادام ەكەنى جوعارىدا ايتىلدى. كوپ توسىلماي بالاسىمەن وزبەكستانعا جام تاۋىنا ساپارعا شىعادى. جىلدار بويى جۇرەدى. سوڭعى توقتاعان جەرى سىر وڭىرىندە قۇلانباي يشاننىڭ قونىسى بولادى. اناسى ءۇي شارۋاسى تىرلىكتەرىنە جالدانسا, بالا مارال قوزى باعادى. تۇندە دارەت الۋعا شىققان باي كوكتەن توگىلىپ تۇرعان نۇردى كوزى شالىپ, جاقىنداپ كەلىپ قاراسا, بالانىڭ كىندىگىنەن شاشىلعان نۇر كوكتى جالعاپتى. شالقادان جاتقان بالا ءتاتتى ۇيقىدا. بورىلەر قوزىلاردى كۇزەتىپ وتىرعان تاڭعاجايىپ جاعداي. باي تاڭەرتەڭ مارال مەن اناسىن قوناق قىلىپ, جاعدايلارىن سۇرايدى. جام تاۋىندا ءوزىنىڭ دە ءبىلىم العانىن ايتىپ, بار جاعدايىن جاساپ, بالانى وقۋعا ءوزى جەتكىزەتىنىن ايتادى. مەنىڭ قىزىما ۇيلەنەسىڭ دەپ توسىن سىيىن دا ۇسىنادى.
مارال بالانى قارسى العان جام تاۋىنداعى ۇستاز جالاڭاياق يشان ءۇش جىلدان بەرى كۇتىپ جۇرگەن شاكىرتىم دە كەلدى دەپ مارالعا ەرەكشە ىقىلاسىن تانىتادى. باسقا شاكىرتتەر كەشە كەلگەن بالاعا ۇستازدىڭ مەيىرىمدى كوزقاراسىنا قىزعانىشپەن قاراعانى بايقالىپ جۇرەدى. وسىنداي ساتتەرگە توسقاۋىل بولعىسى كەلگەن ۇستازى, ءۇزىلىس ۋاقىتىندا, ەسىكتىڭ كىرەبەرىس تابالدىرىعىنا قۇران كىتاپتى جاسىرا كومىپ, وقۋشىلارعا قوڭىراۋ سوعادى. جاپىرلاپ, جارىسا كەلىپ جاتقان بالالار ورىندارىنا جايعاسا جاتقاندا, جالعىز مارال بالا تابالدىرىقتا تۇرىپ قالادى. ۇستازىنىڭ نەگە توسىلىپ تۇرسىڭ دەگەن سۇراۋلى جۇزىنە, تابالدىرىقتا «قۇران» كىتاپتى قالاي اتتاپ وتەمىن؟ – دەپتى.
ۇستاز دا, شاكىرتتەر دە مارالدىڭ ەرەكشە قاسيەتىنە ءتانتى بولىپ, جاس مارالدىڭ كەرەمەتتەرى كۇننەن كۇنگە ارتا تۇسەدى.
جام تاۋىندا شاكىرتتەردىڭ قابىلەتىن تانۋعا ءارى اشۋعا باعىتتالعان ءار ءتۇرلى تاپسىرمالار بەرىلەتىن. «قۇستارىڭدى ەشكىم كورمەيتىن جەردە سويىپ كەلىڭدەر» دەگەن تاپسىرمادا, مارال عانا اللانىڭ كورمەيتىن جەرى جوق دەپ قۇسىن سويماي ءتىرى اكەلىپ, جەڭىمپاز اتانادى.
مارال جىگىت وقۋىن ءتامامداپ جولداستارىمەن ەلىنە شىعادى. جول - جونەكەي ءبىر بايدىڭ اۋلىنا كەزىگەدى. بايدىڭ كەلىنى سىرقات ەكەن. ەمدەتپەگەن ەمشى, كورسەتپەگەن ءتاۋىپ قالماپتى. باي جاستاردىڭ كيىمدەرىنە قاراپ, ارالارىڭدا ءتاۋىپ بار ما؟ دەپ سۇراۋلى جۇزبەن قارايدى. جولداستارى مارالعا ارقا سۇيەپ:
جاراتقان قابىل الىپ دۇعاڭىزدى,
جايدان جاي كەلتىرمەپتى مىنا ءبىزدى,
جانعا مەدەت بەرەتىن ءاربىر دەمى,
جولداپتى مارالىنداي ءتىرى اڭىزدى.
جايىلعان الاقانى بوس قايتپاعان,
جان جوق-اۋ ساحارادا بۇدان ىزگى, –
دەپ مارالدىڭ دارالىعىن بايعا پاش ەتەدى. سالعان دەمى كەرى كەتپەي, بايدىڭ كەلىنى اياعىنا تۇرىپ, ءدان ريزا بولعان باي مارال جىگىتكە بايگە بەرمەس سارى باۋىر تۇلپارىن سىيعا تارتادى. مارال جىگىت العان العاشقى سىيلىعىن ۇستازى جالاڭ اياق يشانعا اتايدى.
مارال بالانىڭ جومارتتىعىنا رازى بولعان جالاڭ اياق يشان سارى باۋىر تۇلپاردى مارالدىڭ وزىنە قايتا مىنگىزىپ, باتاسىن بەرىپ, شىعارىپ سالادى.
مارال يشاننىڭ تاعى ءبىر كەرەمەتى كوكتەم ايلارىندا سىر سۋى وتكەل بەرمەي قاتتى تاسىنىپ جاتقان ساتتەردىڭ بىرىندە, ارتىنان ەرگەن نوكەرلەرىنە كوزدەرىڭدى جۇمىپ ماعان ەرىڭدەر دەپ, تولقىعان اعىسقا جىلقىلارىنىڭ تۇياعى عانا باتىپ جەلىپ ءوتىپ كەتسە, ەكىنشى تاسقىن سۋدا سىر سۋىن قاق ايىرىپ, ساعىمداي ءوتىپ كەتكەنى دە جىرىمىزعا ەندى.
مارال يشاننىڭ اتاق-داڭقى اسپانداپ كەتكەنى, پاتشادان شەن-شەكپەن العان بەكتەرگە ۇنامايدى. قالاي دا ءسۇرىندىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ, الدارىنا الدىرىپ: – سەن, سيقىرشى جادىگوي بولساڭ, جانىپ كەتەسىڭ. شىن مانىندە اۋليە بولساڭ ءتىرى قالاسىڭ. استىڭا قىرىق تومار سەكسەۋىلگە وت قويامىز, بۇل سىناققا قالاي قارايسىڭ؟ – دەگەن ساۋال قويادى. سوندا اۋليە ساسپاستان وتتىڭ ىشىنە كىرەدى. نامۇرۇدتىڭ وتىنان جانباي شىققان ىبىرايىم سەكىلدى مارال يشان دا حالىققا قۇدانىڭ قۇدىرەتىن, اۋليەنىڭ كەرەمەتىن كورسەتەدى.
قاتال سىناقتاردان سۇرىنبەي وتكەن مارالدىڭ اتى جەر-جەرلەرگە جەلمەن دە تاراپ جاتادى. ارقادان ارنايى بايلار كەلىپ, مارالدىڭ ۇيىنە قوناق بولىپ, كەرەمەتىن كورسەتۋىن سۇرايدى. مارال ءۇنسىز باسىن شۇلعىپ, قويادى.
مارال قوناقتارىن شىعارىپ سالىپ كەلە جاتىپ, بەلەسكە جەتكەندە كورسەت دەگەن كەرەمەتتەرىڭىزدى كورسەتەيىن دەپ جەڭدەرىن كوككە سەرمەپ جىبەرەدى. اسپاننان كورىنگەن اجداھالار مەن ادامنىڭ زارەسىن ۇشىرار داۋىستاردان قوناقتار اتتارىنان قۇلاپ, مارالدان جانساۋعا سۇرايدى.
ارقادان ارنايى ات تەرلەتىپ كەلگەن باي ماناپتار مارالدىڭ كورسەتكەن كەرەمەتتەرىن ەسكە الۋدىڭ وزىنەن جۇرەكسىنىپ وتكەن ەكەن. مارالدىڭ كەرەمەتى پاتشادان شەكپەن العان بەكتەردىڭ ءىشىن قىز - قىز قايناتۋىن قويمايدى. كوشتە-كوش, - دەپ قيقۋ سالعان شەكپەندىگە, مارال سوڭعى ەسكەرتۋىندە, - ەندى قويماساڭ تۇنگى ون ەكىدە اتامىن, - دەپ جاۋاپ قايىرادى. باي كۇزەتتى كۇشەيتىپ, قاپەرسىز جاتادى. ايتقانىنداي تۇنگى ون ەكىدە بايدىڭ جان-داۋسى شىعىپ, توسەگىنەن قۇلاپ تۇسەدى. جامباسىن كوتەرە الماي, بۇل ءىستىڭ مارالدان بولعانىن بىردەن ءبىلىپ, بوز بيەسىن الىپ, مارالعا اپارتادى.
بۇل جەردە مارال يشاننىڭ ءىلىمنىڭ كەرەمەتىمەن تىلسىمنان وق اتىپ, بايدى جاراقاتتاۋى, بىزدەر ءۇشىن جۇمباق كۇيىندە قالا بەرەدى.
پاتشا ۇكىمەتى ء«سىبىر قىرعىزدارىنىڭ قازاقتارىنىڭ ۋستاۆى نەگىزىندە قازاقتاردى ەرىكسىز شوقىندىرا باستاعاندا, مارال يشان «عازاۋات» سوعىسىن اشىپ, پاتشانى رايىنان قايتاراتىن تۇسىن كورسەتپۋگە بولماس. بۇكىل قازاقتى كۇشتەپ شوقىندىرۋدان امان الىپ قالعان مارال يشاننىڭ ەرلىگى, ءيسى مۇسىلماننىڭ ھاس باتىرى دەپ ايتساق تا لايىقتى.
– قانەكە شىعارماشىلىق جولىنداعى الداعى جوسپارلارىڭىز تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– قوستاناي قالاسىنداعى «مارال يشان» بابامىزدىڭ مەشىتىنىڭ اشىلۋى سالتاناتىنا سىر ءوڭىرىنىڭ تۋماسى مارال يشان مەدرەسەسى مەن قال-مۇحاممەد مەشىتىن تۇرعىزعان مۇرات قاجى توقپان ۇلى ەكەۋمىز داستاندى مىڭ دانا كىتاپ قىلىپ شىعارىپ, اسقا جيىلعان حالىققا شاشۋ رەتىندە تابىستادىق.
«قازاقتانۋ» ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, «قازاقتانۋ» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى باقتىباي مىرزا: «گينەستەر رەكوردى كىتابىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تۋىندى» ەلۋ جىلدىق قىزمەتىمدە قازاق ادەبيەتىندە دە, الەم ادەبيەتىندە كەزدەستىرمەگەن تىڭ جاڭالىق» دەگەن سوزدەرى, ءالى دە الدا كوپ جۇمىستار جاساۋ قاجەتتىگىن اڭعارتتى.
مارال يشاندى جازىپ بولعاندا سىر وڭىرىنە اتى جاقسى تانىلعان «وقشى اتا» جايىندا ەكىنشى داستاندى ءبىتىردىم. سەكسەن بەس شۋماقتان «ت» ارپىمەن جازىلعان تۋىندىمىز دا, قالىڭ وقىرمانىن تابادى دەگەن پىكىردەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن –
ءانۋار جۇماشباي,
«Egemen Qazaqstan»
