كورنەكتى قالامگەر قادىر مىرزا ءالىنىڭ 1977 جىلى جارىق كورگەن «الاقان نەمەسە ورتا ازيا وتاۋلارى» كىتابىندا: ء«بىر كەزدەرى ءبىر-بىرىنە جۇدىرىق بولىپ جۇمىلىپ كەلگەن ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ قۋاتتى قولدارى بۇگىندە دوستىقتىڭ الىپ الاقانى بولىپ جايىلسا, تاتۋلىق پەن تۋىستىقتىڭ بەيبىت قۇسى سول الاقاننان ۇشىپ, سول الاقانعا قونادى», دەلىنگەن جولدار بار. اقىننىڭ وسى ويىن ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىن الا جەتكەن اقجولتاي حابار ايشىقتاي ءتۇستى. ورتالىق ازيا جۇرتى ءۇشىن تاريحي ءمانى بيىك وقيعا – تاجىكستاننىڭ حوجاند قالاسىندا وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستان مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ باس قوسىپ, ۇشجاقتى سامميت اياسىندا اسا ماڭىزدى كەلىسىمگە كەلۋى. وندا مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ تۇيىسەر تۇسى تۋرالى شارتقا قول قويىلىپ, ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. «عاسىر كەلىسىمى» دەپ باعالانعان بۇل قادام – ورتالىق ازياداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا بەلەسى. كوپ جىل بويى باسى اشىق قالىپ كەلگەن تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى تارقاپ, تاتۋلىقتىڭ تۋى قايتا جەلبىرەدى.
وسىلايشا, اۋىزبىرشىلىگى بەكي تۇسكەن, ايرانداي ۇيىعان ايماقتىڭ بەتىنە جينالعان «قايماقتاي» بولىپ وزبەكستاننىڭ سامارقاند قالاسىندا ايتۋلى «ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعى» ءسامميتىنىڭ ءوتۋى نۇر ۇستىنە توگىلگەن نۇر بولدى. بۇل كەيىنگى جىلدارى وا مەن ەو اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بۇرىن-سوڭدى بولماعان سەرپىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن ودان سايىن ايقىندادى. سامارقاندتا وتكەن جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدە وسى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا مازمۇنمەن تولىعىپ, ستراتەگيالىق باعىتقا بەت العانى اڭعارىلدى. قۇرعاق پروتوكولدان گورى ىلگەرى وزدىراتىن ىلكىمدى جوبا, دابىرا دەكلاراتسيادان گورى ناتيجەگە جەتكىزەتىن ناقتى ارەكەت ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنگەن تاراپتار ورتاق مۇددەلەردى ەسكەرىپ, ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە نيەتتى.
اتالعان سامميتتە قول جەتكىزىلگەن جەمىستى كەلىسىمدەردى ساۋساققا ىلىنگەن ينە دەرسىز. بۇل ينەنى ينتەگراتسيا, ينۆەستيتسيا سياقتى يگىلىكتەرمەن ساباقتاستىرىپ تۇسىنۋگە دە بولادى. ينۆەستيتسيا دەمەكشى, ەۋروپا وداعىنا مۇشە ەلدەر كەيىنگى 10 جىلدا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە 121 ملرد دوللاردان اسا قارجى قۇيىپتى. بۇل ايماقتاعى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 40%-ىنان اسادى. ال وا-نىڭ ەو-مەن جالپى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى كەيىنگى 7 جىلدا 4 ەسە ءوسىپ, 58,3 ملرد دوللاردى قۇرادى. مۇنىڭ 80%-ى قازاقستانعا تيەسىلى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىعان قاراپ ساۋساقتىڭ باس بارماعى ءبىزدىڭ ەلىمىز دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. بۇلاي دەۋىمىزگە نەگىز رەتىندە بىرنەشە فاكتوردى العا تارتۋعا بولادى. مىسالى, ەلىمىز – وڭىرلىك تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى, ينتەگراتسيالىق باستامالاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانعان قازاقستان – ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى التىن كوپىر. قازاقستاننىڭ گەوساياسي ارتىقشىلىعى – تەك كەڭ بايتاق جەرىندە ەمەس, سالماقتى ساياساتىندا. ەۋروپا وداعىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتقان قازاقستان – ەنەرگەتيكا, كولىك-لوگيستيكا, «جاسىل» ەكونوميكا جانە تسيفرلىق ترانسفورماتسيا سالالارىندا ماڭىزدى باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە ەۋروپاعا باعىتتالعان كوپتەگەن ءىرى جوبا قازاقستان ارقىلى وتەدى. بۇل باعىتتا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگى مەن تىعىز بايلانىسى اۋاداي قاجەت. ال ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى – تۇتاس ءوڭىر ءۇشىن قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ كەپىلى. قاي سالادا بولسىن, ءوزارا قولداۋ مەن ۇيلەسىمدىلىك بولماسا, ەشبىر جوبانىڭ ىلگەرى باسپاسى انىق. ەندىگى بەتبۇرىس – بەيبىتشىلىك پەن بەرەكە جولىنداعى ۇلتتار مۇددەسىنىڭ توعىسۋى.
وسى سوزىمىزگە تۇزدىق رەتىندە كۇنى كەشە ەۋروپاداعى بەدەلدى اقپارات كوزىنىڭ ءبىرى Eureporter پورتالىندا جاريالانعان دەريا سويسال ەسىمدى ساراپشىنىڭ «سامارقاند ساپارى: توقاەۆ پەن فون دەر ليايەن يدەال ارىپتەستەر مە؟» اتتى ماقالاسىن اتاپ وتۋگە بولادى. مۇندا اۆتور كەيىنگى جىلدارى قازاقستان مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى بايلانىس تىپتەن نىعايا تۇسكەنىن, ەۋروپالىق دەلەگاتسيالار ءجيى كەلىپ, استانا-بريۋسسەل باعىتى بويىنشا ساياسي ديالوگتىڭ ارناسى كەڭەيگەنىن, بۇل كەزدەيسوق ءۇردىس ەمەس ەكەنىن, سايكەسىنشە قازاقستان ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن سەنىمدى سەرىكتەستىكتىڭ رامىزىنە اينالعانىن جازدى.
اۆتور قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا فون دەر ليايەننىڭ كەزدەسۋىندە ايتىلعان نەگىزگى ماسەلەلەردى ءسوز ەتىپتى. مىسالى, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسى سەرىكتەستىكتىڭ بولاشاعىنا سەنىم ءبىلدىرىپ, ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكت سەكىلدى ءتورت ىرگەلى باعىتتى ۇسىنعانىن اتاپ وتسە, ۋرسۋلا فون دەر ليايەننىڭ ترانسكاسپي كولىك ءدالىزىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردىڭ ءىرى كەن ورنىنىڭ تابىلۋىمەن قۇتتىقتاعانىن جازعان.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى اشىق, تابيعي رەسۋرستارى باي ەل رەتىندە ەۋروپاعا ماڭىزدى. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس ەۋروپاعا ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق بولاشاعىن قايتا قاراۋعا تۇرتكى بولدى. بۇرىنعىداي رەسەي گازى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. ەندى كوزقاراس وزگەردى. قازاقستان – ەۋروپا ءۇشىن بالاما ءارى سەنىمدى ەنەرگەتيكالىق ارىپتەس. ۋران, مۇناي, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار – ءبارى دە ەۋرووداق ءۇشىن ستراتەگيالىق سالماعى باسىم رەسۋرس. قازاقستان ەۋرووداقپەن جاسىل ەنەرگيا سالاسىندا دا سەرىكتەستىك ورناتىپ وتىر. ءتىپتى جاڭارتىلاتىن سۋتەك پەن اككۋمۋلياتور ءوندىرىسى بويىنشا بىرلەسكەن جوبالار ىسكە قوسىلا باستادى. بۇل – تەك ەكونوميكالىق ەمەس, ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى دە بولىسە ءبىلۋدىڭ كورىنىسى.
«قازاقستان مەن ەۋروپا وداعى اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ايتارلىقتاي جاقسارىپ كەلەدى. اسىرەسە ەنەرگەتيكالىق سالاداعى ارىپتەستىك ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇگىندە ەو – قازاقستان مۇنايىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى: مۇناي ەكسپورتىنىڭ 70 پايىزى وسى ەلگە تيەسىلى. بۇل كورسەتكىش ەۋرووداقتىڭ جالپى مۇناي يمپورتىنىڭ 6 پايىزىنا تەڭ. قازاقستان OPEC قۇرامىنا كىرمەيتىن ەلدەردىڭ اراسىندا ەو-عا مۇناي جەتكىزەتىن ءۇشىنشى ءىرى مەملەكەت سانالادى. 2022 جىلى قازاقستان مەن ەۋرووداق اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 40,2 ملرد ەۋروعا جەتىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 74 پايىزعا ءوستى. ونىڭ ىشىندە ەو-دان قازاقستانعا جاسالعان ەكسپورت كولەمى 89 پايىزعا ارتىپ, 10,4 ملرد ەۋروعا جەتسە, قازاقستاننان ەو-عا باعىتتالعان يمپورت 70 پايىزعا ءوسىپ, 29,8 ملرد ەۋرونى قۇرادى. قازاقستاننىڭ ەۋرووداققا ەكسپورتتايتىن نەگىزگى ونىمدەرى – مينەرالدى شيكىزات, ياعني مۇناي مەن گاز. 2022 جىلى ولاردىڭ جالپى قۇنى 26 ملرد ەۋرونى قۇراپ, ەكسپورتتىڭ 88 پايىزىن يەلەندى», دەلىنگەن ماقالادا.
سونىمەن قاتار بەدەلدى باسىلىمدا قازاقستاندا ساياسي رەفورمالار بەلسەندى ءجۇرىپ جاتقانى, ادام قۇقىقتارى, سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ سەكىلدى ناقتى وزگەرىستەر حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىنان تىس قالماعانى, ەۋرووداقتىڭ بۇل ۇدەرىستى قولدايتىنىن بىرنەشە مارتە مالىمدەگەنى اتاپ كورسەتىلدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, قازاقستاننىڭ توڭىرەگىندەگى باۋىرلاس ەلدەرمەن بىرگە ەۋروپا وداعىمەن ءتيىمدى سەرىكتەس قۇرۋىن ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ, ەكولوگيا مەن تەحنولوگيانىڭ, قاۋىپسىزدىك پەن وركەندەۋدىڭ توعىسقان تۇسى دەپ باعالايمىز. «الاعان قولىم – بەرەگەن» دەگەندەي, الىس-بەرىستى ارتتىرعان وسىنداي بايىپتى بايلانىس بەرەكەلى الىپ الاقان – ورتالىق ازيانىڭ قۇتىن ورتايتپاي, نەسىبەسىنىڭ ەسەلەنۋىنە قىزمەت ەتە بەرسە, يگى.
