كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ەموتسيونالدى ينتەللەكت – ادامنىڭ ءوز ەموتسياسىن قابىلداپ, كادەگە جاراتا ءبىلۋى. سونداي-اق باسقا ادامداردىڭ ەموتسياسىن تانىپ, باقىلاي الۋى, ولاردى اجىراتىپ, ءوزىنىڭ يگىلىگىنە قولدانۋى. كەز كەلگەن تاپسىرمانى ءتيىمدى شەشۋدە الدىمەن ەموتسيانى باسقارا ءبىلۋ كەرەك. ءاربىر ادام ەموتسيالىق ويلاۋ جۇيەسىن ءوزى دامىتا بىلسە, ودان ەش ۇتىلمايدى. ەموتسيا – ەنەرگيا دەسەك, ادامنىڭ بولاشاعى ەموتسيالىق ويلاۋ قابىلەتىنە دە بايلانىستى دەگەن تۇسىنىككە كەلەمىز.
پسيحولوگيادا ەموتسيونالدى ينتەلەكتىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرى جان-جاقتى قامتىلعان. ول تۋرالى پسيحولوگ ايگۇل ابدراحمانوۆادان سۇراپ-بىلدىك.
– ەموتسيونالدى ينتەللەكتىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ەلەمەنتى – ەموتسيونالدى ءوزىن-ءوزى تانۋ. سودان سوڭ ەموتسيونالدى ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ, ىنتالاندىرۋ, باسقالارداعى ەموتسيانى تانۋ, ەمپاتيا, تۇلعاارالىق قاتىناس بولىپ جالعاسادى. مۇنداعى ەموتسيانى تانۋ اتتى ەلەمەنت قارىم-قاتىناسقا ءتيىمدى ىقپال ەتەدى. ول ەموتسيالاردى سيپاتتاۋعا, وڭدەۋگە, بولاشاقتا ەموتسيانى اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەموتسيانى باسقارۋ – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى باقىلاۋىمەن بايلانىستى كۇي. ەموتسيالاردى ىنتالاندىرۋشى (موتيۆاتسيا) بەلگىلى ءبىر كۇشكە يە بولادى. سەبەبى ول ءار ادامدى قالايدا ءبىر ارەكەتكە يتەرمەلەپ, ىنتالاندىرىپ وتىرادى. ەموتسيانىڭ كومەگىمەن دەنە, اقىل ءوزارا ارەكەتتەسىپ, ۇنەمى وزگەرىپ, اۋىسادى. ەموتسيانى دۇرىس باسقارۋ – ادامدارمەن سالاماتتى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كومەكتەسەدى, – دەيدى ا.ابدراحمانوۆا.
ەموتسيانى باسقارا ءبىلۋ سىرتقى ورتامەن, وتباسىمەن, دوستارمەن, جۇمىستا ارىپتەستەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كومەكتەسەدى. پسيحولوگتەر ەموتسيانى باسقارۋ ءاربىر ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس دەيدى. ول ءۇشىن ادامنىڭ ءار نارسەگە قابىلەتتى, ەرىك-جىگەرى مىعىم بولعانى دۇرىس. ەموتسيونالدى ينتەللەكت ادامدارمەن قارىم-قاتىناس كەزىندە بايقالادى, باسقا ادامداردىڭ ەموتسيونالدى كۇيىن تانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن وسى ماسەلەنى زەرتتەۋ مەن ءىس جۇزىندە قولدانۋدىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. مىسالى, ەكى ادامنىڭ اراسىندا داۋ-جانجال تۋدى دەلىك. ءبىرىنشى ادام اگرەسسيۆتى مىنەز كورسەتسە, ەكىنشى ادامنىڭ ەموتسياسىن دۇرىس باقىلاپ وتىرۋى قيىنعا سوعادى.
ەموتسيونالدى ينتەللەكتى جوعارى ادامدار وتە كوڭىلدى كەلەدى. جۇمىسى جوسپاردان اۋىتقىپ كەتسە قامىقپايدى. تۇنجىراماي, سىننان ساباق الۋعا ۇمتىلادى. قاتەلىكتەن قورىتىندى شىعارۋعا تىرىسادى. ەرىك-جىگەرى مىعىم بولعان سوڭ, دەپرەسسيادان تەز قۇتىلادى. مۇنداي ادامدار ويىن اشىق ايتۋدان جاسقانبايدى, ءوزىنىڭ قانداي ىسىنە بولسىن وكىنبەيدى. جاعىمسىز ەموتسيالارعا بوي ۇرمايدى. وسىنىڭ بارلىعىن قاپەرگە الساق, ەموتسيونالدى ينتەللەكتىنى بالا جاستان دامىتقان دۇرىس. مۇنى ا.ابدراحمانوۆا بىلايشا تۇسىندىرەدى:
– بالانىڭ ەموتسيونالدى ينتەللەكتىن دامىتۋعا اتا-انالار تىكەلەي ارالاسادى. ويتكەنى بالا دۇنيەگە كەلگەننەن انا ماحاباتىن سەزىنەدى. بىزدە, پسيحولوگيادا «باقىتتى ساندىق» دەگەن جاتتىعۋ بار. سوندا جاناسۋ, ءيىس سەزۋ, ەستۋ, كورۋ, ءدام سەزۋ ارقىلى كەلەتىن تۇيسىك ۇدەرىسى دە ۇلكەن ءرول اتقارادى. تۇيسىك بالانىڭ ەموتسيونالدى ينتەللەكتىن دامىتۋعا كومەكتەسەدى. سول سەكىلدى اتا-انا بالامەن اڭگىمەلەسىپ, بالاعا دۇرىس جول تابۋ ارقىلى ەموتسيونالدى ينتەللەكتىن دامىتۋعا كومەكتەسە الادى, – دەيدى پسيحولوگ.
ەموتسيونالدى ينتەللەكتى جوعارى تۇلعالاردىڭ قارىم-قابىلەتىنە, ومىرگە كوزقاراسىنا قاراپ, ولاردى تابىسقا جەتەتىن ادامدار دەپ ايتۋعا بولادى. پسيحولوگتەر كەز كەلگەن اداممەن سويلەسكەندە بىردەن ەموتسيونالدى ينتەللەكتى جوعارى نەمەسە تومەن دەپ شورت كەسىپ ايتا المايدى. بالالىق شاعى, وسكەن ورتاسى تۋرالى ءبىلىپ بارىپ قانا بايلام جاساۋى مۇمكىن. ادامنىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن وسىنداي اسا قاجەت قابىلەتتى شىنىقتىرۋعا ەكىنىڭ ءبىرى ەمەس, وقىعان, تاجىريبەلى پسيحولوگتەر جاردەمدەسەدى. ەڭ باستىسى, ەموتسيونالدى ينتەللەكتى تومەن ەكەنىن سەزگەن تۇلعانىڭ وزىندە دامۋعا دەگەن ىنتا-جىگەر بولۋعا ءتيىس.
