كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ول ءۇشىن مەكتەپ – ءبىلىم ورداسى عانا ەمەس, تاربيە مەن رۋحانياتتىڭ تۇعىرى ەدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلارعا عانا ەمەس, جالپى قوعامعا باعىتتالعان. ءبىلىم جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ, قازاق ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرىن سالۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى. «قازاق ادەبيەتى», «تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى» سياقتى وقۋ-قۇرالدارى بۇگىندە دە ءوز ماڭىزىن جويعان جوق. «ابايتانۋدان جاريالانباعان ماتەريالدار» ەڭبەگى ارقىلى ۇلتتىڭ ۇلى ويشىلىن جاستارعا جاقىنداتىپ, ونىڭ مۇراسىن جاڭا قىرىنان اشتى.
اۋەزحان بالا كۇنىنەن بىلىمگە قۇشتار بولىپ وسەدى. قارقارالىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكا ۋچيليششەسىن تامامداعاننان كەيىن, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى. وسىلايشا, بىلىمگە دەگەن ماحابباتى مەن تالاپشىل مىنەزى ونى ۇستازدىق جولعا جەتەلەيدى. اۋىل مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ باستاعان جاس جىگىت از ۋاقىت ىشىندە باسشىلىق قىزمەتكە كوتەرىلەدى. اقتوعاي ورتا مەكتەبىن باسقارعان جىلدارى ول ەلدىڭ بولاشاعى سانالاتىن جاستاردى تاربيەلەۋدە بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. كەيىن بالقاش قالاسىنا اۋىسىپ, ءبىلىم بەرۋ ىسىندە تىڭ سەرپىلىس اكەلگەن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. ۋاقىت وتە كەلە قازاق كسر وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ, ەل كولەمىندە ءبىلىم ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا اتسالىستى.
ۇستازدىق جولمەن باستالعان ەڭبەك كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە جالعاسىپ, ونىڭ حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ەسەلەي ءتۇستى. قاراپايىم اۋىل مۇعالىمىنەن ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا دەيىنگى جولىندا ول ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك پەن ۇلتجاندىلىقتىڭ بيىك ۇلگىسىن كورسەتتى. اسىرەسە ونىڭ دىنمۇحامەد قوناەۆپەن كەزدەسۋى تاعدىرلى شەشىمدەرگە تولى قىزمەت جولىنىڭ بىرەگەي ءساتى بولدى. وسى كەزدەسۋ تۋراسىندا ول ءوزىنىڭ «اۋىل ازاماتىنىڭ سوقتىقپالى سوقپاقتارى» كىتابىندا ۇلكەن تەبىرەنىسپەن جازادى.
1972 جىلدىڭ كوكتەمى. ناۋرىزدىڭ ون سەگىزىندە اۋەزحان قانافين الماتىعا شاقىرىلىپ, نەبارى ءۇش كۇننەن كەيىن ەل گازەتتەرىندە: «اۋەزحان قانافين قازاق سسر وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلدى», دەگەن حابار تارايدى. ونىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاعان قىزمەتكە تاعايىندالۋىنا دىنمۇحامەد قوناەۆ پەن ساتتار يماشەۆتىڭ ىقپالى ەرەكشە. الماتىعا كەلگەن بەتتە ساتتار يماشەۆ ونى بىرنەشە پارتيانىڭ جەتەكشىلەرىمەن تانىستىرىپ, سوڭىندا د.قوناەۆتىڭ وزىنە الىپ بارادى.
«جۇما كۇنى كەشكە قاراي يماشەۆ: «ال, اۋەزحان, وقۋ-تاربيە يدەولوگيا مايدانى عوي, ەرتەڭ (كۇن سەنبى) ديمەكەڭە (قوناەۆ) بارۋىمىز مۇمكىن. قوناقۇيىڭە بار, ەشكىممەن حابارلاسپا, مەنىڭ تەلەفونىمدى كۇت, – دەدى. ايتقاندارىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, ەرتەرەك تۇرىپ, دايىن وتىردىم. ساعات 10:30-دا: «ماشينا بارادى, شىعا بەر», – دەدى. كابينەتىنە كىرىپ سالەمدەستىم. تەلەفونىن كوتەرىپ: «ديمەكەڭە سالەم بەردىك» – دەدى دە, ء«جۇر» دەپ اسىعىس, شاپشاڭ جۇرە جونەلدى. كەلە جاتىپ: «امانداس, قولىن ۇسىنسا, قولىڭدى بەر. ول كىسى قاي تىلدە سويلەسە, سول تىلدە سويلە», دەدى. الدىنداعى كومەكشىسى كەلگەنىمىزدى حابارلاپ, «كىرىڭىزدەر» دەگەن يشارات ءبىلدىردى. ديمەكەڭ ەسىك الدىندا كۇلە قارسى الدى. ۇزىن ستولدىڭ ار جاعىنا شىقتى دا, ساتتار ەكەۋمىز قارسى وتىردىق. مەنىڭ بالقاش قالاسىنان كەلىپ وتىرعانىمدى بىلگەننەن كەيىن اڭگىمەمىز ءتىپتى جىلى ءبىر جاعدايعا كوشتى. حالىقتى, كومبيناتتىڭ جايىن سۇرادى. مەن كومبينات ديرەكتورىنىڭ اتىن اتاي, لوماكومەن بىرگە ارالاعانىمدى ايتقاندا ريزا بولىپ قالدى. جاڭا اشىلىپ جاتقان ساياق رۋدنيگىن سۇراي كەلە, «قالدارى قالاي, ماگازينىنە كىردىڭ بە؟» دەدى. مەن بارعانىمدى, مەكتەپ, ينتەرنات, بالاباقشا جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن, رۋدنيك ديرەكتورى گۋديمەنكومەن, گرپ ناچالنيگى وستاپەنكومەن جولىعىپ تۇراتىنىمدى, جاعدايلارى جاقسى, قالادا جوق تاۋارلار سولاردا ەكەنىن باياندادىم. قوڭىرات رۋدنيگى ءسوز بولعاندا «بويى مەنەن دە ۇزىن سۇندەتوۆ دەگەن ەكسكاۆاتورشى بار ەدى, بار ما؟» دەپ كۇلدىرىپ الدى. مەن ءسوزىم دالەلدى بولۋى ءۇشىن قالالىق كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ, سول قوڭىراتتان سايلانعانىمدى ايتا كەلىپ, سۇراۋلارىنا تولىق جاۋاپ بەردىم. اڭگىمەمىزدىڭ سوڭىندا: «ساتتار, دۇرىس كادر تاپقانسىڭ, مەن تولىق قولدايمىن», دەي كەلە, وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ, جالپى رەسپۋبليكاداعى جاعدايلارىن ءسوز ەتىپ: «قارعام, قاشىق اۋداندارعا بار, جاعدايلارىنا جەتە تالداۋ جاساڭدار, ءبىز بارساق, كۇن بۇرىن دايىنداپ قويعان جەرلەرىنەن قايتامىز, – دەپ, كەڭ, تەرەڭ تولعانىس ءبىلدىردى», دەپ جازادى ەستەلىگىندە اۋەزحان قانافين. بۇل كەزدەسۋ ءومىرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بەلەسى ەدى.
وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى اۋەزحان قانافينگە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءتۇرلى سالاسىن باسقارۋ مىندەتى جۇكتەلدى. مەكتەپ باسقارماسىنىڭ قوعامدىق-گۋمانيتارلىق, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, كەشكى مەكتەپتەر, مەكتەپ-ينتەرناتتار, بالالار ۇيلەرى, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە كاسىبي باعدار بولىمدەرى, پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ, دەنە تاربيەسى, مۋزىكا مەكتەپتەرى مەن رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك كابينەتتەردىڭ جۇمىستارى تىكەلەي باقىلاۋىندا بولدى. سونىمەن قاتار «قازاقستان مەكتەبى», «باستاۋىش مەكتەپ», «رۋسسكي يازىك ي ليتەراتۋرا ۆ شكولە» سياقتى پەداگوگيكالىق باسىلىمدار مەن «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ قىزمەتى دە تاپسىرىلعان ەدى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندە قىزمەت ەتكەن جىلدارى ءا.قانافين شالعاي اۋىلدارعا دەيىن بارىپ, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا تىرىسادى. ءبىر ەستەلىگىندە ول «تارباعاتاي اۋدانىنىڭ شەكارالاس اۋىلىنداعى مەكتەپكە بارعانىمدا, ديرەكتور ق.اقىنوۆ ونى «كولحوز بولعالى ءتىرى ءمينيستردى كورىپ وتىرعانىم وسى», دەپ قارسى العانىن ايتادى. مۇنداي ساپارلار بارىسىندا ول مەكتەپ ۇجىمىنىڭ جاعدايىن باعالاپ, ۇزدىك مۇعالىمدەردى رەسپۋبليكا كولەمىندە تانىمال ەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن.
اۋەزحان قانافين ءبىلىم جۇيەسىن جاڭارتۋ ماقساتىندا 10-سىنىپقا ارنالعان قازاق ادەبيەتى وقۋلىعىنىڭ مازمۇنىن قايتا قاراۋعا باستاما جاساعان. جابىق كونكۋرس ۇيىمداستىرىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن ماتەريالدار ەنگىزگەن. جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا عىلىمدارى وقۋلىقتارىنا دا ەلىمىزدىڭ ءوز مىسالدارىن قوسقىزعان. سونىمەن قاتار قىزمەتتەگى كەزىندە مۋزىكا, سپورت مەكتەپتەرىن اۋدان ورتالىقتارى مەن ءىرى سوۆحوزداردا اشۋ ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە دە مۇرىندىق بولعان. بۇل جاستاردىڭ تالانتىن اشۋعا, شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جاس مۇعالىمدەردى دايارلاۋدا دا ەرەكشە ىستەر اتقاردى. باستاۋىش سىنىپتاردى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار ەمەس, ءوز ىسىنە بەرىلگەن تاجىريبەلى ۇستازدار وقىتۋى كەرەك دەگەن قاعيدانى ۇستاندى. وسى ماقساتتا بالقاش, اقتاۋ, تەمىرتاۋ سياقتى قالالاردا پەداگوگيكا ۋچيليششەلەرى اشىلىپ, تۇلەكتەر جەرگىلىكتى سۇرانىسقا ساي ءبولىندى. جىل سايىن 17–20 مىڭعا دەيىن جاس مامانعا جولداما بەرىلىپ, ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.
اۋەزحان قانافيننىڭ ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى ىزدەنىستەرى تەك باسشىلىق قىزمەتپەن شەكتەلمەيدى. ول بىرنەشە وقۋلىق پەن وقۋ باعدارلاماسىن جازۋعا اتسالىستى. «تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى» سياقتى بىرەگەي ەڭبەگى دە ۇلت مۇراسىنا قوسىلعان قۇندى دۇنيە بولدى. ۇستازدىق پەن باسشىلىقتى ۇشتاستىرا بىلگەن تۇلعانىڭ ءومىر جولى – ناعىز ۇلگى.
ايتا كەتەيىك, اۋەزحان قانافيننىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن تۇگەندەپ, ۇرپاققا اماناتتاۋعا بەلسەنە كىرىسكەن – ونىڭ جيەنى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت مايرا حاسەنقىزى. عۇمىرىن ءبىلىم مەن تاربيە سالاسىنا ارناعان قايراتكەردىڭ جازبالارىن, جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىن, سيرەك فوتوسۋرەتتەرىن ىزدەپ, ارحيۆتەردى اقتارىپ جۇرگەن دە سول كىسى. بۇل يگى ىسكە تۇرتكى بولعان – اقتوعاي مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ينديرا داۋلەتبەكقىزى. مۋزەيدە ءا.قانافيننىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىنە ارنالعان ارنايى بۇرىش اشۋ يدەياسى كوتەرىلگەن ساتتەن باستاپ, مايرا حاسەنقىزى ونىڭ ومىرشەڭ مۇراسىن جيناقتاۋعا بار كۇشىن سالىپ ءجۇر. مايرا حاسەنقىزى ءۇشىن بۇل – وتباسى تاريحىن جاڭعىرتۋ عانا ەمەس, قازاق ءبىلىمىنىڭ دامۋ جولىنداعى بىرەگەي تۇلعانىڭ ەسىمىن ۇمىتتىرماۋ مىندەتى.
