ءوڭىر وركەندەسە, ەل داميدى

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سىنىڭ مالىمەتىن­شە, ەل بو­يىنشا ورتاشا ايلىق اتاۋلى جالاقى 2024 جىلى 402,6 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. ەڭ جوعارى دەڭگەي اتىراۋ وبلىسىندا – 620,4 مىڭ تەڭگە. جەتىسۋ وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش 291,1 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ايىرماشىلىق ەكى ەسەدەن ارتىق. كەي وڭىرلەردە قازىرگى زامان­عى ينفراقۇرىلىممەن قامتا­ما­سىز ەتۋ دەڭگەيى جوعارىدا اتال­عان وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا تومەن. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىم قابىلدانباسا, كوزگە ۇرىپ تۇرعان تەڭگەرىمسىزدىكتەن الداعى جىلداردا دا قۇتىلا المايمىز.

«دۇنيەجۇزىلىك بانك ساراپشىلارى «ۇزاق مەرزىمدى ينۆەس­تيتسيالار ءۇشىن تابىستار­دى ارتتىرۋ» اتتى سوڭعى ەكو­نوميكالىق ەسەبىندە 2025 جىلى بيۋدجەت تاپ­شىلىعى ءىجو-ءنىڭ 3,1%-ىنا دەيىن جوعارى بولىپ قالاتىنىن, ال 2026 جىلى 2,7%-عا تومەندەيتىنىن بولجايدى. شيكىزات سەكتورىنا جوعارى تاۋەلدىلىك تۇراقتى وسۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ, ورتا بيزنەستىڭ دامۋىن باياۋلاتاتىنى سول ەسەپتە ايتىلىپتى. ينفراقۇرىلىم­دىق, ەنەرگەتيكالىق كەشەندەر­دىڭ كەنجەلەپ دامۋى حالىقتىڭ iسكەرلiك بەلسەندiلiگiن شەكتەپ, وڭىرلەردىڭ ەكونومي­كا­لىق ينتەگراتسياسىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ال ساپالى بىلىمگە جانە مەديتسينالىق قىز­مەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتىڭ شەك­تەلۋى ادامي كاپيتالدىڭ مۇمكىن­دىگىنە كەرى اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى ماعبات سپانوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك پروبلەمالاردى باقىلاۋعا الۋ جانە وكىلەتتى بيلىك تاراپىنان باقى­لاۋدىڭ ناقتى تەتىگى جوق.

«بىزدە العا جەتەلەيمىز دەپ ۇمىت­تەنىپ وتىرعان وڭىرلەردىڭ ماسەلەسىمەن جەكەلەگەن مينيسترلىك اينالىسۋ كەرەك. ەكونوميكالىق ساياساتتى رەفورمالاۋ ءۇشىن وڭىرلەردىڭ دامۋى بىركەلكى بولۋى قاجەت. مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتايدا وسى ماسەلەگە نازار اۋداردى. بۇدان باسقا, وڭىرلەرگە كوبى­رەك دەربەستىك بەرۋ كەرەك. پروبلە­مانى شەشۋ ءۇشىن بىرنەشە باعىت­تا جۇمىس ىستەگەن ءجون. ءاربىر وبلىس شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلىپ, ادامي كاپيتالىن جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرىلگەن كەزدە عانا تەحنولوگيالىق لوگيس­تيكا مەن تاۋار ءوندىرىسى ماسەلەسى شەشىلەدى. بۇل ەكى باعىت – ءىجو ءۇشىن سارقىلمايتىن رەسۋرس. وڭىرلەر اراسىنداعى الشاقتىق تۋرالى ماسەلە ەندى اشىق ايتىلا باستاعانىنىڭ ءوزى – ۇلكەن جەڭىس. ءبىز وڭىرلەردىڭ دامۋى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن تەڭەستىرە المايمىز», دەيدى م.سپانوۆ.

كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»

اتىراۋ وبلىسى قازبا بايلى­عىمەن ەرەكشەلەنسە, الماتى ەكونوميكاسى تۇراقتى, سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك, ءوندىرىس پەن ساۋدا قىزمەتى دامىعان. ال استانادا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باس كەڭسەلەرى ورنالاسقان. مىسالى, 2007 جىل­دارعا دەيىن قازاقستانداعى دونور ايماقتاردىڭ سانى 12 ەدى. 2025 جىلعا ارنالعان رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونور-قالالارى الماتى (251,5 ملرد تەڭگە), اتى­راۋ وبلىسى (178,1 ملرد تەڭگە), استانا (74,5 ملرد تەڭگە) بولعانى, بۇرىن دونور دەڭگەيىنە جاقىنداپ قالعان كەيبىر وڭىرلەردىڭ شارشاپ قالعانى ۇلتتىق ستاتيستيكا دەرەكتەرىندە ايتىلعان. باسقا وڭىرلەر بيۋدجەتتەن قارجىلاي كومەك, ياعني سۋبۆەنتسيا الادى. بارلىعى 2025 جىلى وبلىستارعا 5,7 ترلن تەڭگە بولىنبەك.

وبلىستارعا بەرىلەتىن سۋبۆەنتسيا:

• اباي وبلىسى – 251,8 ملرد تەڭگە;
• اقمولا وبلىسى – 383,3 ملرد تەڭگە;
• اقتوبە وبلىسى – 318 ملرد تەڭگە;
• الماتى وبلىسى – 203,6 ملرد تەڭگە;
• بقو – 266,8 ملرد تەڭگە;
• جامبىل وبلىسى – 465,9 ملرد تەڭگە;
• جەتىسۋ وبلىسى – 386,5 ملرد تەڭگە;
• قاراعاندى وبلىسى – 347 ملرد تەڭگە;
• قوستاناي وبلىسى – 340,6 ملرد تەڭگە;
• قىزىلوردا وبلىسى – 476,7 ملرد تەڭگە;
• ماڭعىستاۋ وبلىسى – 166,8 ملرد تەڭگە;
• پاۆلودار وبلىسى – 146,6 ملرد تەڭگە;
• سقو – 336,2 ملرد تەڭگە;
• تۇركىستان وبلىسى – 1,1 ترلن تەڭگە;
• ۇلىتاۋ وبلىسى – 59,1 ملرد تەڭگە;
• شقو – 270,1 ملرد تەڭگە;
• شىمكەنت – 251,2 ملرد تەڭگە.

رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ بيۋدجەتى:

• الماتى قالاسى – 2,2 ترلن تەڭگە;
• استانا قالاسى – 925 ملرد تەڭگە;
• شىمكەنت قالاسى – 806 ملرد تەڭگە.

«ماسەلە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قايدا تىركەلگەنىنە بايلانىستى. ءبىزدىڭ ەلدە سالىق ناقتى قىزمەت ورنى بويىنشا ەمەس, تiركەلگەن جەرi بويىنشا تولەنەدi. شىمكەنتتە ۋران, قىزىلوردا مۇناي ءوندىرىپ جاتقان ءىرى كومپانيالار كىرىستەرىن الماتى نەمەسە استانادا ەمەس, وزدەرى جۇمىس ىستەگەن وڭىرلەردە تىركەسە, دونور وڭىرلەر تۋرالى ستاتيس­تيكا دا باسقاشا بولار ەدى. قارجىلاي كومەك الاتىن ايماقتاردىڭ بيۋدجەت الدىنداعى مارتەبەسى بىردەي. بىراق كەلەر جىلعى دوتاتسيا كەيبىر وڭىرلەر ءۇشىن 100%-عا دەيىن وسەتىنى اسا جاقسى جاعداي ەمەس. تاۋەلسىزدىك تاريحىندا ەشبىر ايماق دوتاتسيادان دونورلىققا وتپەپتى. دەمەك, ايماقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى بولۋىنا دوتاتسيادا وتىرعان ايماققا عانا ەمەس, ورتالىق بيۋدجەتتىڭ جالىنا جارماسىپ كەلگەن ۇكىمەت تە مۇددەلى بولدى. مۇنداي جاعداي ورتالىقتاندىرىلعان بيۋدجەتتىك جۇيەگە تاۋەلدى بولۋى ءۇشىن ءتيىمدى بولىپ كەلدى. بىراق قازىر جاعداي وزگەردى. وسىعان دەيىن مۇناي بيۋدجەت ءۇشىن نەگىزگى كىرىس كوزى بولسا, قازىر الەۋمەتتىك فۋنكتسيانى عانا قولدايتىن مۇمكىندىكپەن شەكتەلۋگە جاقىن قالعانىن بايقاپ ءجۇرمىز», دەيدى ساراپشى زامير قاراجانوۆ.

اۋماعىنا ەكى-ءۇش مەملەكەت سىيىپ كەتەتىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ ءىشىنارا بولسا دا دوتاتسيادا وتىرۋى كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ كەرى جاڭعىرىعى دەپ قابىلدانۋ كەرەك دەيدى ساراپشى.

«دوتاتسيادا وتىرعان ايماق تا تۇراتىن حالىق­تىڭ تابىسى دا سول دەڭگەيدە بولادى. ال تابىس دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەن ايماقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ناشارلاپ, جاستارى دونور ايماقتارعا بەت ناپاقا ىزدەپ كەتەتىنى بەلگىلى جاي. وبلىس اكىمدەرىنىڭ رەيتينگىسىن جالعان كورسەتكىشتەرمەن ەمەس, حالقىنىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندى توبىنىڭ قانشا پايىزىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىمەن, ايماقتا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ سانىمەن, حالقىنىڭ تابىسى مولشەرىمەن ولشەۋ كەرەك. ەگەر وسى تالاپقا ساي كەلمەيتىن اكىمگە جۇمىسىن جالعاستىرۋىنا مۇمكىندىك بەرىلمەسە, اكىمدەر ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلىمىنا وزگەرىس ەنەر ەدى. مىسالى, رەسەي 2019 جىلدان باستاپ اكىمدەردىڭ جۇمىسىن وسىنداي تاسىلمەن باعالايتىن ءۇردىس ەنگىزدى. بىلتىردان باستاپ ناتيجە بار. بىلتىر 22 دونور ايماق, بيىل كومي رەسپۋبليكاسى, سونداي-اق امۋر, كەمەروۆو جانە ءنوۆوسىبىر وبلىستارىمەن تولىقتى. «رەسەيدە «دوتاتسيالىق ءوتىلى» 10 جىلدان اسىپ كەتكەن ايماقتاردا قارجى ءبولۋ ازايدى. بۇل ىشكى نارىققا قوسىمشا قارجى كوزىن ىزدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىزدە دونور ايماقتاردىڭ سانىنىڭ كەيىنگى 10 جىلدا «قاتىپ قالۋى» دوتاتسيالىق وبلىستارعا دەگەن سايا­ساتتى وزگەرتۋ قاجەتتىگىن, اكىمدەر ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ تۇر. ۇكىمەت ارەكەتسىز ەمەس. پروبلەمالاردى جويۋ ءۇشىن رەفورمالاردىڭ قوسىمشا پاكەتتەرى قابىلدانىپ جاتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى دەڭگەيىندە بەكىتىلگەلى تۇرعان تۇجىرىمدامانى 2020 جىلى قابىلدانعان «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ» قوسىمشا پاكەتى دەپ قابىلداۋ قاجەت», دەيدى ز.قاراجانوۆ.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وڭىرلىك دامۋداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى ازايتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ارتتا قالعان وڭىرلەردىڭ ماسەلەسىنە كەشەندى تۇردە قاراۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ەكولوگيا, ينفراقۇرىلىم جانە الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سياقتى سالالاردا كورسەتكىشتەرى تومەن وڭىرلەردى ايقىنداۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

الماتى