كەشەگىنىڭ ەلەسى ەمەس, بۇگىنگىنىڭ بەلەسى

زامان تۋدىرعان تالاپ ءار زاماننىڭ تالابى بولادى. تالاپ زىمىراعان ۋاقىت پەن وعان ىلەسە دامىعان قوعام قاجەتتىلىگىنەن تۋىندايدى. تاريحتا ايتىلاتىن جالپى ادامزاتتىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ ەۆوليۋتسياسى مەن سوعان قاراي وزگەرىپ, جەتىلە تۇسكەن قوعامدىق ورتانى كورەمىز. ول جەتىلگەن سايىن ادام دا وعان يكەمدى, بەيىم بولىپ, ءتىپتى, كەي جاعدايلاردا بولاشاقتا بولۋى مۇمكىن نارسەلەردى تۇيسىك ارقىلى تانىپ, سوعان وراي ارەكەت-قام جاساپ تىرلىك ەتەدى.ءبىزدىڭ ەلىمىز ۋاقىت يىرىمىندە بىردە قالقىپ, بىردە تۇنشىعا مالتىپ دەگەندەي, بۇگىنگە جەتتى. قازاقتىڭ سىرت ەلدەرمەن جاۋلاسقان كەزى بولعان جوق, تاريحىمىزدان بەلگىلى قيان-كەسكى شايقاستاردىڭ بارلىعى ەل مەن جەردى «وزدەرى كەلىپ سۇيكەنگەندەردەن» قورعاۋ ءۇشىن بولدى. بۇدان ايتپاعىمىز, قازاق – قاشاندا كورشىمەن تاتۋ, بوگدەنى بوتەن دەپ كەۋدەدەن يتەرمەگەن حالىق. قاي حالىقپەن دە سىيلاس, سىرلاس بولىپ, قاجەتتى جەرىندە ولارمەن بىلەك پەن تىلەك بىرىكتىرە العان ەل. ال بۇگىنگى زامان نە دەيدى؟ دامۋ ىرعاعى بارىنشا كۇردەلى, ءسات سايىن سان ساپات وزگەرىستەر ورىن الىپ, الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى بۇعان دەيىن ءجۇرىپ كەلگەن داڭعىل بويىنان ويدا جوقتا كەزدەسكەن كەدەرگىلەرمەن كۇرەسىپ, تولاسسىز قاربالاسقا تۇسكەن شاق. جاھاندانۋدىڭ ءيىرىمى الەم حالقىن تۇگەل شارپۋدا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر كۇردەلەنىپ, جاھاندىق داعدارىس ورىن الدى. ودان شىعۋ – ءاربىر مەملەكەتتىڭ الدىنا تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋدى, ەكونوميكالىق جەتىلۋدى, اقىل-وي كۇرەسكەرلىگى مەن ونىڭ گۋمانيستىك سيپاتىن ارتتىرا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. «ەتەك-جەڭدى قىمتاپ» العا ەكىلەنە ۇمتىلماسا, ىعىپ كەتۋ قيىن ەمەس. ەندى اڭگىمە وسى «ەتەك-جەڭدى قىمتاۋ» ماسەلەسىنە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل ەشكىممەن ارالاس­پاي, توماعا-تۇيىق بولۋ دەگەن ەمەس, كەرىسىنشە, وزگەلەردەن قالىس قالماي, ولارمەن تەڭ دارەجەدە ارەكەت ەتۋ قابىلەتىنە يە, بەلسەندى, تاس-ءتۇيىن بولۋ دەگەندى بىلدىرەدى. قازىرگى قازاقستان ارىپتەس رەتىندە رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىمەن بىرگە تابالدىرىعىنان اتتاعالى تۇرعان وداق – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعى وسى ءوزارا ىقپالداسۋ, بەلگىلى ءبىر تۇستاردا بىرلەسە ارەكەت ەتۋ يدەيا­سىنان تۋعان. قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى وعان «وزىمەن ءوزى بولۋعا» ەمەس, وزگەلەرمەن تولاسسىز ارالاس-قۇرالاس بولۋعا قولايلى. اشىق ەكونوميكالىق ساياساتتى ۇستاناتىن قازاقستاننىڭ بۇل ۇلكەن ساحناعا قاراي جاساعان تاعى ءبىر قادامى. بىراق, ءبىزدىڭ حالقىمىز ءالى اتال­مىش وداق تۋرالى تولىق ءتۇسى­نىپ بولعان جوق. سوندىقتان ءتۇرلى كەرەعار پىكىرلەر ايتىپ, ونى «تاۋەلسىزدىكتى قۇردىمعا كەتىرەتىن» قۇرىلىم رەتىندە قابىلداپ ءجۇر­گەندەر بار. تاعدىردىڭ اۋىر زۇل­ماتتارىنان ابدەن زاپى بولعان قانداستاردىڭ ۇركەكتىك تانىتۋىن دا تۇسىنۋگە بولادى. ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن ەڭ باستى قاجەتتىلىك تە, قۇندىلىق تا – تاۋەلسىزدىك. ولاردى قولعا زارىقتىرىپ قونعان باقتى ءوز قولىمىزبەن قايتارىپ بەرىپ جاتقان جوقپىز با دەگەن وي مازالايدى. دەمەك, ۇركەكتىگى – ساقتىعى. وسى ورايدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى يدەيانىڭ اۆتورى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ن.نا­زار­باەۆ ماسكەۋدەگى مارتەبەلى ءمىن­بەلەردەن «مۇنداي وداقتى قۇرۋ – تەك قانا يننوۆاتسيالىق جوبا. ول – قۇلاعان كەڭەس وداعىن كوكسەۋ ەمەس, قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ بىرلەسكەن ۇستانىمى. ساياسي تاۋەلسىزدىككە ەشكىم قول سۇقپايدى, ول ساقتالادى», دەپ اتالمىش وداقتىڭ تەك ەكونوميكالىق بىرلەسكەن قۇرىلىم, ەكونوميكالىق ارىپتەستىك ەكەندىگىن اشىق ايتىپ كەلەدى. كەشە الەم حالقى سوتسياليستىك جانە كاپيتاليستىك جۇيە بولىپ ەكىگە جارىلىپ ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ وزىندە, سوتسياليستىك ەلدەردە ەكونوميكالىق ءوزارا كومەك كەڭەسى جۇمىس ىستەدى. كەڭەس شارتتارى بويىنشا تەمىرجول تاسىمالىنىڭ جولاۋشىلار ۆاگونى گدر-دە, جۇك ۆاگوندارى كەڭەس وداعىندا, كۇنى كەشەگە دەيىن قولدانىستا بولعان «يكارۋس» اۆتوبۋستارى ۆەنگريادا جاسالاتىن. جانە مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ورتاق يگىلىك ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس جاساۋ­دان, مۇددەلەستىك تانىتۋدان وسى ەلدەردىڭ قايسى وپىق جەدى؟ مەنى تاڭعالدىراتىن وسىنى بىلەتىن اعا بۋىننىڭ ونى وپ-وڭاي ۇمىتىپ كەتكەندىگى. كەزىندە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كەدەن وداعى قۇرىلعان بولاتىن. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ساراپشىلار پىكىرلەرىنە, ەكونوميستەر ەسەپ-قيسابىنا نازار اۋدارساق, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر مەن وزگە سىرت ەلدەر اراسىندا ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى بولىپ سانالاتىن ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ ارتۋى, كەدەندىك راسىمدەردىڭ قىسقارۋى, ءترانزيتتى ساۋدا تاسىمالدارىنىڭ ءوسۋى بايقالىپ, جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى اڭعارىلعان. بۇلاردان وزگە قازاقستان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ءوسۋى, لوگيستيكالىق نارىقتىڭ دامۋى سىندى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن. بۇل وڭ كورسەتكىشتەر ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە بارار جولدى ودان ءارى ساتىلاي جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. قازىر ءۇش ەل – قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىپ ۇلگەردى. 28 ساۋىردە ماسكەۋ قالا­سىن­داعى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىن­داعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتە رەسەي­لىك عالىمدار مەن جاس­تار الدىندا ءدارىس وقىعان ن.نا­زار­باەۆ بۇدان 21 جىل بۇرىن يدەيا رەتىندە ايتىلعان, وسى ۋاقىت ىشىندە سىنالۋ, تالدانۋ, بايقاپ-باعامداۋ كەزەڭىن باستان وتكەرگەن باستامانىڭ بولاشاعى تۋرالى دا ايتتى. 2050 جىلعا قاراي وداقتاعى ارىپتەس ەلدەرگە الەمدەگى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردىڭ كوشباسشى ۇشتىگىندە بولۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى. كەشە كەدەن وداعى بولىپ باستالعان, بۇگىنگى ءۇش تاعاندى ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتىڭ ەرتەڭ كوكجيەگى بارىنشا كەڭەيىپ, الەم ەلدەرى قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ, باعالايتىن بىرلەستىك بولاتىنى كۇمانسىز. دەمەك, ەكونوميكالىق مۇددەلەستىك تانىتىپ, ءوزىنىڭ مادەنيەتىن, ءتىلى مەن ءدىلىن ساقتاپ, تاۋەلسىزدىگىن تۇعىرىنان تايدىرمايتىن قازاقستان بۇدان ۇتىلمايدى. مەن ءوزىم بايىرعى ۇستازبىن. زەينەتكەرلىككە شىقساق تا, وسى سالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن سىرتتاي قاراپ وتىرامىز. شاقىرىلعان جيىن-باسقوسۋلاردان, سەمينار-كەڭەستەردەن قالىس قالمايمىز. بۇل ۋاقىت وتكىزۋدىڭ ەسەبى ەمەس, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن ءالى دە بولسا قالاي جەتىلدىرە تۇسەمىز, جاس ۇرپاق بويىنا ەلجاندىلىقتى, ۇلتتىق قاسيەت-قۇندىلىقتاردى قالاي ەتسەك سىڭىرە تۇسەمىز دەگەن ويدىڭ جەتەلەۋى. وتكەن جىلى مامىر ايىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ارداگەر ۇستازدار, قىزمەتتە جۇرگەن ۇستازدار مەن مەكتەپ بىتىرۋشىلەر, ياعني ءۇش بۋىن وكىلدەرى جيىلىپ «تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇلتتىق مەك­تەبى جانە ونى دامىتۋدىڭ نەگىز­گى باعىتتارى» اتتى سەمينار-كەڭەس وتكىزگەن ەدىك. ناتيجەسىندە ەلى­مىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ باعىتىندا بىرنەشە ۇسىنىستارى تۋىنداعان بولاتىن. سولاردىڭ ءبىرى – ورتا مەكتەپتىڭ جوعارى ساتىسىندا نەگىزگى جانە ورتا مەكتەپ باعدارلامالارىن ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا, حيميا, بيولوگيا پاندەرى بو­يىنشا كەدەن وداعى, اسىرەسە, رەسەي مەكتەپتەرى پاندەرى باعدار­لا­­ماسىمەن سايكەستەندىرۋ, كۇن­تىزبەلىك جوسپارلاردى بىردەي­لەۋ ماسەلەسى بولدى. ويتكەنى, الەمدىك عىلىم جەتىستىكتەرى بارشا ۇلتقا ورتاق, ونى كورشى ەلدەرمەن ءوزارا ىقپالداسا وتىرىپ, بايلانىسا وقىتاتىن بولساق, ورتاق عىلىمي جەتىستىكتەردى بىرگە مەڭگەرگەننەن ەشقانداي ساياسي ءمان ىزدەپ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى 28 ساۋىردە م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە وقىعان دارىسىندە وسى ماسەلە ايتىلعانىن ەستىپ, قۋاندىم. ەكونوميكالىق ىقپالداسۋدىڭ ەلدەردىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق سالادا دا ءوزارا قارىم-قاتىناسىن تەرەڭدەتە تۇسۋگە سەپتىگى تيەتىندىگىن ايتقان ن.نازارباەۆ, وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ تاريحىن, ادەبيەتىن, مادەني مۇرالارى مەن ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋگە, عىلىمدى دامىتۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ۇقتىردى. ينتەگراتسيا – قاجەتتى قۇبىلىس. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى جوققا شىعارۋدىڭ, شەتەلدەرمەن ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىقپالداسا وتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنىن تۇسىنبەي, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى «تاۋەلسىزدىككە قارسى ارەكەت رەتىندە» باعالاۋدىڭ قاجەتى جوق. كوپ جاعدايدا, مۇنداي تۇسىنىك ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىن بىلمەۋدەن تۋىندايتىن سياقتى. قازاقتا «الاعان قولىم – بەرەگەن» دەگەن ءسوز بار. اركىم ءوز جەرىنىڭ استى-ۇستىندەگىنى ەشكىممەن بولىسپەي, ەشتەڭەگە ايىرباستاماي وتىرسا, قالاي بولار ەدى؟! مىسالى, «قىتايعا مۇناي بەردى» دەپ قىزعانامىز, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارى تۇرعىندارى تاڭدايىن شىلاپ, اۋىز سۋىن ايىرىپ وتىرعان ەرتىستىڭ باستاۋى قايدا جاتىر؟ قىتاي قارا ەرتىستەن ىشكە قاراي قاراماي كانالىن سالدى. ەرتەڭ شىڭجاڭ وكرۋگىندەگى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوز ايماعىمىزدى سۋلاندىرامىز دەپ, قازاقستانعا كەلەتىن ارنانى تۇمشالاي قويسا شە؟ ىلە الاتاۋىنان باستاۋ الاتىن ىلە وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا يرريگاتسيالىق جۇمىستاردى جوبالاپ وتىرعان اسپاناستى ەلىنىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, ارىپتەستىككە شاقىرماساق, قاپشاعاي, بال­قاشتان ايىرىلىپ, ارالدىڭ كەپە­شىن كيمەيمىز بە؟ ءامۋ مەن سىردىڭ سۋى ءۇشىن قىرعىز ەلىمەن, ەدىل مەن جايىق ءۇشىن رەسەيمەن ءتىل تابىسىپ, ءوزارا دوستىق قاتىناستى جويماي, ءتىل تابىسا تىرلىك ەتۋدىڭ كەمشىلىگى بار ما؟ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى كەشەگىنىڭ ەلەسى ەمەس, كەلەشەكتىڭ بەلەسى دەپ ءبىلۋ كەرەك. وردالى قوساي, ارداگەر ۇستاز. ماڭعىستاۋ وبلىسى.