«الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك: «بۇل جەردە اتى اتالىپ وتىرعان شەگەن بابامىز كىشى ءجۇزدىڭ كوپ ءبيىنىڭ ءبىرى عانا ەمەس, ءاز تاۋكەنىڭ باس ازىرەتى, سوپى ءازيز مۇسىرالىمەن بىرلەسە وتىرىپ, جان-جاقتا جۇرگەن بارشا جەتىرۋدىڭ باسىن قوسىپ, جايىق بويىنا توپتاستىرا, جاقىنداتىپ جۇرگەن تۇلعا».
ەل اۋزىنداعى شەجىرەگە ۇڭىلسەك, شەربۇعا (شەگەن بي) بابامىز – جاعالبايلىدان شىققان, وسى تايپانى تۇتاستىرۋشى مەلدە ءبيدىڭ ۇرپاعى. بۇرىنعىلاردان «ەلدى ەل ەتكەن مەلدە بي» دەگەن ءسوز قالعان. ال ونىڭ بەسىنشى ۇرپاعى شەگەن ءبيدىڭ ۋاقىتىندا جەتىرۋدىڭ تايپالارىن بىرىكتىرۋ, قازاق حاندىعىنىڭ ىشكى, سىرتقى ساياساتىن ايقىنداۋ ماسەلەلەرى الدا تۇردى. جەتىرۋ جۇرتى تاۋكە حانمەن كەلىسە وتىرىپ, قازاق جەرىنىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىن قاپتاعان ورىستاردان, تاتار-باشقۇرتتاردان قورعايمىز دەپ, قاسيەتتى جايىقتىڭ باسى جامانتاۋدان باستاپ, سوناۋ ەلەككە دەيىن ەكى جاعىن الا ورنالاسادى. سول كەزدەگى جەتىرۋدىڭ تاۋكە حاننان العان جەرى, قازىرگى باشقۇرتستان, باتىس قازاقستان, رەسەيدىڭ ورىنبور, اقتوبە, قوستاناي, چەليابى وبلىستارىمەن شەكتەسەدى.
تاۋكە حان قازاق ورداسىنا 1680 جىلى بيلىككە كەلگەن. دەمەك شەگەن ءبيدىڭ ەل ىسىنە ارالاسۋى وسى جىلدان نەمەسە 1652 جىلى قازا بولعان جاڭگىر حان تۇسىنان باستالادى دەپ جورامالداۋعا بولادى. ەسكى شەجىرەگە ۇڭىلسەك, شەگەن بي 80-90 جىلداي ءومىر سۇرگەن. ونىڭ ومىرگە كەلگەن مەزگىلىن XVI عاسىردىڭ اياعى, نە XVII عاسىردىڭ باسى دەپ بولجام جاسايمىز.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كۇزەمباي ۇلى 2008 جىلدىڭ 26 تامىزىندا شىققان «قوستاناي جاڭالىقتارى» گازەتىندەگى «قوعامعا قىزمەت ەتەتىن ءادىل بي» دەگەن ماقالاسىندا بىلاي دەيدى: «بي حالىقتىڭ اشىق داۋىسىمەن سايلانعان. ەگەر ول تۋرا جولدان تايقىپ, حالىق سەنىمسىزدىك بىلدىرسە, وندا وعان ادامدار بارىپ شاعىنۋدى قويادى جانە بيلىكتەن شەتتەتىلەدى. اتاقتى شەگەن بي اۋمالى-توكپەلى, تۇسىنىكسىزدەۋ مەزگىلدە ءومىر سۇرگەن. كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى ماسەلەنىڭ شەشىمدەرىن الدىنا كەلىپ جۇگىنۋشىلەرگە تاۋىپ بەرىپ وتىرعان. اسىرەسە, جەر داۋىنا بايلانىستى بايىپتى پىكىر بىلدىرۋدەن اينىماعان. ول كەزدە جازعى جايلاۋ, قىستاۋ, سوسىن مال سۋارۋ ءۇشىن قاجەت وزەن, كولدىڭ جاعالاۋىن جانجال شىقپايتىنداي ەتىپ ءبولىپ بەرۋ كەرەك بولعان. ءار رۋعا, تايپاعا بولىنگەن جەر اعايىن اراسىندا الاۋىزدىق, نە وكپە تۋدىرماعان. بۇل شەگەن ءبيدىڭ شەبەرلىگى مەن ونىڭ اركىمگە تارتپايتىن شىنشىلدىعىن كورسەتەدى». اتالعان اۆتوردىڭ «تاريح ءوز ولكەڭنىڭ تاريحىنان باستالادى» دەگەن تاعى ءبىر ماقالاسىندا: «شەگەن بي ءوز مەزگىلىندەگى ەڭ اۋىر سۇراق – شەكارا بەلگىلەۋ ماسەلەسىمەن اينالىسقان. كىم بىلەدى, وسى كەزدە قالاي بولارىن, ەگەر ول كەزدە بۇعان جاناشىرلىقپەن, شىنشىلدىقپەن, ەلىن سۇيگىشتىكپەن قاراماسا. ورىستار قازاق جەرىن كوبىرەك الىپ قالۋ ءۇشىن شەگەن بيگە التىن القا, التىن جۇزىك, التىنمەن كومكەرگەن شاپان, قىلىش بەرىپ, شەكارانى قايتا قاراسىن دەپ ۋاكىل جىبەرگەن. سوندا, شەگەن بي وعان: «التىننان القا, جۇزىك تاعاتىن قاتىن ەمەسپىن, قىلىش الاتىن جاۋىنگەر ەمەسپىن, شاپان جاباتىن سۇلتان ەمەسپىن», دەپ سىيلىقتارىن قايتارىپ جىبەرگەن. ودان كەيىن شەگەن ءبيدى ۇستاپ الىپ, قاماپ كوندىرۋگە تىرىسقان. كوپ ۇستاي المايدى, سەبەبى اتاق-داڭقى بۇكىل التى الاشقا بەلگىلى, ارتىندا سۇراۋى بار. بوساتىپ جىبەرگەن, بىراق ەردىڭ قاسىن, قانجىعاسىن ۋلاپ اتتاندىرعان. سودان ۋلانىپ شەگەن بي قايتىس بولعان. شەگەن ءبيدى, سول كەزدەگى قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان تۇركىستانعا, قازاقتىڭ ارداقتى ادامدارىنىڭ قاسىنا جەرلەۋگە الىپ شىققان ەكەن, بىراق سۇيەكتى بۇزىلىپ كەتەتىن بولعان سوڭ, باسقا جەرگە جەرلەگەن», دەپ باياندايدى.
الاساپىران زامانداردا شەگەن ءبيدىڭ ۇرپاقتارى, باباسىنىڭ بەرگەن انتىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان. مىسالى, «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ «قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ تاريحى» دەگەن كىتابىنىڭ V تومى 2-كىتابىنىڭ 34-بەتىندە بىلاي كورسەتىلگەن: «توتاي باتىر, جوعارىدا اتى اتالىپ كەتكەن شەگەن باباعا (شەگەن بيگە): «بەرگەن سەرتىنە ادال بولۋ ءۇشىن, ونداعان جىلدار بويى, ەلەك-جايىق-ءۇي وزەندەرىنىڭ بويىنداعى ۇزىندىعى 2000 شاقىرىمعا جۋىق قازاق شەكاراسىن قورعاۋعا ات سالىسقان باتىر», دەپ باعا بەرگەن. سونان سوڭ, قاي شەكارا قالاي قورعالعانى كورسەتىلگەن. اراسىندا 90 جىلداي ۋاقىت وتسە دە انتقا بەرىك قازاق باتىرلارى, سونى قاسىق قانى قالعانشا ورىنداۋعا تىرىسقان. بۇل شەگەن ءبيدىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى ەدى. ولاي بولسا, بابالاردان قالعان ەلدىكتىڭ شەبى ەشقاشان بۇزىلماسىن.
بايانعالي قۇلتاەۆ,
ولكەتانۋشى
اقتوبە
