كوشى-قون زاڭناماسى: ماسەلەنىڭ ءتيىمدى تەتىگى قايسى؟

ناقتى ايتساق, بىلتىر تمد-دان كەل­گەن 1 783 ادام قىلمىس جاساعان, ياعني بۇر­ناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 2,3 پا­يىز كوپ. سونداي-اق باسقا شەتەلدەردەن كەلگەن 340 ازاماتتىڭ جاساعان قىلمىستا­رى اشكەرەلەنگەن نەمەسە وسى جونىندەگى كورسەتكىش 3,3 پايىزعا كوبەيگەن. بۇل ­رەتتە بىلتىر ەكسترەميستىك نەمەسە تەر­رو­ريس­تىك ۇيىمدارعا قاتىسى بار, ۇيىم­داس­قان قىلمىستىق توپتارعا جەتەكشى­لىك ەتەتىن, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق قولسۇعىلماۋشىلىعىنا قار­سى قىلمىسقا بارعان, اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستار جاساعان, حالىقارالىق شارتتار نەگىزىندە باسقا مەملەكەتتەر­گە بەرىلگەن ادامداردىڭ قازاقستانعا كىرۋى­نە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىندى. ايتسە دە قالىپتاسقان جاعداي كوشى-قون زاڭ­ناماسىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن اڭعارتادى.

بىزدىڭشە, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋ قاجەت. مىسالى, ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا جىل سايىن زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن – شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ارنالعان كۆوتا­نى, جەكە تۇلعالارعا ءۇي شارۋاشىلى­عىن­دا جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەكشى يمميگرانت­تار­عا ارنالعان كۆوتانى بەلگىلەيدى. وتكەن جىلى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا ەلىمىزدەگى جۇمىسكەرلەر سانى­نىڭ 0,23 پايىزى مولشەرىندە نەمەسە ­­22 مىڭ ادامعا كۆوتا ءبولىندى. ال ەڭبەك­شى يم­ميگرانتتارعا بولىنگەن كۆوتا ەلى­مىز­دەگى جۇمىسكەرلەر سانىنىڭ 3,1 پا­يىزى نەمەسە 271,3 مىڭ ادام بولدى. بۇل كور­سەتكىشتەر جىلدان-جىلعا بىرتىندەپ ازايتىلىپ كەلە جاتىر. بۇرناعى جىلى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا – رەس­پۋبليكاداعى جۇمىس كۇشىنىڭ سانىنا قاتىستى 0,24 پايىز نەمەسە 22,2 مىڭ ادامعا, ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەڭبەكشى يمميگرانتتارعا 3,2 پايىز نەمەسە 296,7 مىڭ ادامعا كۆوتا قاراستىرىلعان ەدى. بيىلعا ارنالعان كۆوتا تيىسىنشە 0,2 پايىز جانە 3 پايىز بولىپ بەلگىلەندى.

شىنتۋايتىندا, كاسىپورىنداردىڭ شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋعا كۆوتا الۋ ءتارتىبى وڭاي ەمەس. وعان جۇ­مىس بەرۋشىلەر جىل سايىن 1 قازانعا دەيىن جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا شە­تەلدىك جۇمىس كۇشىنە قاجەتتىلىك تۋرالى ءوتىنىم بەرۋگە ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە سول كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سانى ءبىرىنشى جانە ەكىن­شى ساناتتارعا جاتاتىن جۇمىسكەرلەر­دىڭ – ءبىرىنشى باسشىلار مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنىڭ جانە قۇرىلىم­دىق بولىمشەلەر باسشىلارىنىڭ تىزىمدىك سانىنىڭ كەمىندە 70 پايىزى, ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى ساناتتارعا جاتاتىن جۇمىس­كەرلەردىڭ – ماماندار مەن بىلىكتى جۇ­مىسشىلاردىڭ تىزىمدىك سانىنىڭ كە­مىندە 90 پايىزى بولعان كەزدە عانا شە­تەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋعا رۇقسات بەرىلەدى. بۇعان قوسا كاسىپورىندار سالىق كودەكسىنە سايكەس ءار شەتەلدىك جۇمىسكەر ءۇشىن 90 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمگە – 12 ەسەلەنگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك), 180 كۇنگە – 24 اەك, 270 كۇنگە – 36 اەك, 365 كۇنگە 48 اەك مولشەرىندە سالىق تولەۋگە مىندەتتى. ال جەكە تۇلعالاردىڭ ەڭبەكشى يمميگرانتتاردى جۇمىسقا تارتۋ ءتارتىبى الدەقايدا جەڭىل. ولاردىڭ ارقايسىسى 5 شەتەلدىكتى ءۇي شارۋاسىنا ەشقان­داي شەكتەۋسىز قابىلداي الادى. ەڭبەكشى ­يم­ميگرانتتار وزدەرىنە بەرىلگەن رۇقسات نە­گىزىندە جەكە تۇلعانىڭ قاراماعىندا جۇ­مىس ىستەيتىن ءاربىر اي ءۇشىن نەبارى ­2 اەك مولشەرىندە جەكە تابىس سالى­عىن الدىن الا تولەيدى.

شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدا زاڭ­دى تۇلعالار مەن جەكە تۇلعالارعا قويى­لاتىن تالاپتاردىڭ اراسىنداعى وسىنداي ەلەۋلى ايىرماشىلىقتار كوشى-قون زاڭناماسىن بۇزۋعا نەگىزگى سەبەپ بولىپ, سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلىن دە تۋ­عىزىپ وتىر. ويتكەنى كاسىپكەرلەردىڭ ىشىن­دە ءوز كاسىپورىندارىنا شەتەلدىك جۇ­مىس كۇشىن تارتۋدىڭ كۇردەلىلىگىنە باي­لانىستى ەڭبەكشى يمميگرانتتاردى تۋىس­تارىنىڭ اتىنا تىركەتىپ, ولاردى, اسى­رەسە قۇرىلىس سالاسىندا پايدالانىپ جۇر­گەندەر از ەمەس. باس پروكۋراتۋرانىڭ ما­لىمەتىنشە بىلتىر شەتەلدىك جۇ­مىس كۇشىن زاڭسىز پايدالانعانى ءۇشىن 1,2 مىڭنان اسا جۇمىس بەرۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانى – سونىڭ ايعاعى.

شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ ما­سەلەسى زاڭنامالىق تۇرعىدان جەتكىلىكتى رەت­تەلمەگەنى بازبىرەۋلەردىڭ ونى كولدەنەڭ تابىس كوزىنە اينالدىرۋى­نا جول اشتى. مىسالى, قاراعاندى وبلىستىق پروكۋراتۋراسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى­نىڭ جەر­گىلىكتى دەپارتامەنتىمەن بىرلەسە وتى­رىپ, شەتەلدىكتەرگە 700-دەن اسا ۋاقىت­شا تۇرۋعا رۇقساتتى زاڭسىز بەرۋ­دى ۇيىم­داستىرعان قىلمىستىق توپ­تى انىق­تادى. ونىڭ قۇرامىنا كىر­گەن حا­لىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىق­تارى­نىڭ, مەديتسينالىق مەكەمەلەر­دىڭ قىز­مەتكەرلەرى جانە «كومەكتەسكىش» دەي­تىندەر جالعان ەڭبەك شارتتارىن, مەدي­تسينالىق انىقتامالاردى جانە تۇرعىنجايعا تىركەۋدى جاساپ, ءوز «قىز­مەت­تەرىنە» اقى الىپ وتىرعان. استانا قالاسىنداعى ءبىر وتباسى تۇراتىن پاتەرگە 937 شەتەلدىك تىركەلگەنى دە تەگىننەن-تەگىن ەمەس.

كوشى-قون سالاسىنداعى قازىرگى جاع­داي كەيدە «قويدى قاسقىرعا باقتىر­عان­داي» اسەر قالدىرادى. ماسەلەن, بىل­تىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ماڭعىس­­­تاۋ وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى كو­شى-قون قىزمەتى باسقارماسى باستىعى­­نىڭ ورىنباسارى ءبىر شەتەلدىكتەن ەل ­اۋما­عىندا ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن 3 ملن تەڭگە پارا العانىن اشكەرەلەدى. ­سوت ۇكىمىمەن ول 3,5 جىلعا سوتتالىپ, ار­ناۋلى اتاعىنان ايرىلدى.

دەمەك, كوشى-قون زاڭناماسىن ومىر­دەگى شىنايى جاعدايعا بەيىمدەۋ قا­جەت. ەڭ الدىمەن, ءاربىر جەكە تۇلعا ءۇي شارۋا­سىنا جالدايتىن ەڭبەكشى يمميگرانتتار سانىن 5-تەن 2-گە دە­يىن قىسقارتقان ءجون. سونىمەن قاتار ولار اي سايىن تولەيتىن تابىس سالىعىن 2 اەك-تەن 4 اەك-كە دەيىن كوبەيتىپ, زاڭدى تۇلعالارمەن تەڭەستىرۋ قاجەت. كوشى-قون سالاسىندا ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن باسقا دا پارمەندى شارالاردى قولداناتىن كەز جەتتى. وسى ورايدا جۋىردا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بيبىگۇل جەكسەنباي: «كوشى-قون سالاسىندا اشكەرەلەنگەن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق­تار بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى. شەكارا قىزمەتى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, جەر­گىلىكتى اتقارۋشى بيلىك اراسىندا بىر­لەسكەن جۇيەلى جۇمىستىڭ جوقتىعىن دا ايعاقتايدى. وسىعان وراي, بىرىنشىدەن, ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي بىلىكتىلىگى جوق جۇمىس كۇشىن اكەلۋگە تىيىم سالما­ساق تا, شەكتەۋدى كۇشەيتۋدى ۇسىنامىز. ەكىنشىدەن, زاڭسىز كوشى-قوننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شەكارا بەكەتتەرىن كۇشەيتىپ, ولاردى جوعارى تەحنولوگيالى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, داكتيلوسكوپيا, كوز قاراشىعىن سكانەر­لەۋ ارقىلى ميگرانتتاردىڭ ەل ىشىندەگى قوزعالىسى مەن گەولوكاتسياسىن ءبىلىپ وتىرۋدى, سونداي-اق ولاردىڭ كەتۋ كۇنى, ورنى جانە باعىتى تۋرالى حابارلاما الىپ تۇرۋدى, اقپاراتتىق دەرەكتەر بازاسىن قۇرۋدى قاراستىرۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, زاڭسىز كوشى-قون مەن ادام ساۋداسىن ۇيىمداستىرۋشىلارعا, جالعان قۇجات جاساۋشىلارعا بارىنشا قاتاڭ جازالاردى قاراستىرۋ كەرەك. تورتىنشى­دەن, ىقتيارحات الۋ ماقساتىندا قيىلعان جالعان نەكەلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شەتەلدىكتەرمەن نەكە قيۋ مەن اجىراسۋ فاكتىلەرىن نەعۇرلىم ءجىتى تەكسەرگەن ءجون. بەسىنشىدەن, كوشى-قون ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن دامىتىپ, قولدا بار جۇيەلەردى ينتەگرا­تسيالايتىن كەز جەتتى. التىنشىدان, ميگرانتتار ءۇشىن اقپاراتتىق-تۇسىندىرمە جۇمىستارىنىڭ جەتكىلىكسىز بولۋى ولاردى قىلمىستىق توپتاردىڭ قۇربانى ەتىپ قانا قويماي, كوشى-قون قىزمەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن ايتارلىق­تاي قيىنداتادى. وسى باعىتتا ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىمداردى تارتا وتىرىپ, جۇيەلى جۇمىستى قولعا الۋ قاجەت», دەدى. ەستىر قۇلاق بولسا, ەسكەرۋگە لايىق ۇسىنىستار ەكەنى انىق.