كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
ساراپشى, قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەڭگە ديناميكاسىنىڭ باعاعا اسەرى – جەكە زەرتتەيتىن تاقىرىپ.
«اقشا كوپ, بىراق سول قارجىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەيتىن تاۋار از. قارجى قاجەتتى نۇكتەگە جەتكەنشە كەمى 10%-عا قۇنسىزدانىپ, قولداعى اقشانى تاعى دا سول دەڭگەيگە قۇنسىزداندىرادى. باعانى تۇراقتاندىراتىن ەكونوميكالىق رەسۋرستارىمىز دا ءالسىز. الەمدىك نارىقتا ۆاليۋتا باعامىنىڭ ينفلياتسياعا اسەرى ءاردايىم بىرجاقتى ەمەس. مىسالى, دوللاردىڭ السىرەۋى قىسقامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيانى جەدەلدەتۋى, ال ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ونىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن. يمپورتتالاتىن دايىن بۇيىمدار باعاسىنىڭ ءوسۋى باعانىڭ تىكەلەي پروپورتسيونالدى كوتەرىلۋىنە الىپ كەلەدى. وزبەكستاننان يمپورتتالاتىن «تۇكتى سۇلگىلەر» ساناتى باعانى 10%-عا كوتەرسە, باعالار دا 9-10%-عا وسەدى», دەيدى.
ايتۋىنشا, تۇركيا قىتاي تاجىريبەسىندە باعا ىشكى نارىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق كليماتىنا تاۋەلدى.
«قازىر بۇل ەلدەر ۇسىنىستىڭ كوپتىگىنەن زارداپ شەگىپ, باعالار «قۇلاپ» جاتىر. سەبەبى ول ەلدەردە باعاعا اسەر ەتەتىن سىرتقى فاكتورلار نارىقتاعى باعا الدىندا ءالسىز. ال بىزدە نارىقتاعى يمپورتتىڭ ۇلەسى از, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەر شىعاراتىن تاۋار قۇرامىنىڭ 50%-ى – يمپورت. باعانىڭ ءوسۋى بيىل دا جالعاسادى. ينفلياتسيا ءدالىزى 7,5-8,5% دياپازونىندا بولادى دەگەن بولجام بار. باستى پروينفلياتسيالىق فاكتور – مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشىلىعى. ينفلياتسيا دەڭگەيى ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك شىعىستاردى قانشالىقتى تەز جانە ءتيىمدى تۇراقتاندىراتىنىنا بايلانىستى بولماق. ءدال قازىرگى جاعدايدا ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتە المايدى», دەيدى بەيسەنبەك زيابەكوۆ.
قارجى ساراپشىسى ارمان بەيسەمباەۆتىڭ سوزىنشە, الەمدىك تاجىريبەدە نارىقتاعى باعا نارىق زاڭىمەن جۇيەلەنەدى.
«ينفلياتسيا تومەندەسە, باعا ارزاندايدى دەپ سەنىپ قالۋدىڭ قاجەتى جوق. شاعىن ەكونوميكا ءۇشىن ءوسۋ قارقىنى كەم دەگەندە 6-7%-دان اسۋى ءتيىس. ياعني ءبىز تەز ءوسۋىمىز كەرەك. سىرتقى كونتۋردا باعا ءوسىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىندا وتكەن جىلدارداعى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى شەشىلمەگەن پروبلەما بار. ونىمەن ازىرگە نە ىستەۋ كەرەكتىگى ايتىلعان جوق. ءبىزدىڭ احۋال دامىعان نارىقتارداعى جاعدايعا ۇقسامايدى. ال نارىقتاعى باعانى دوللارمەن سالىستىرۋ – دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ كەرى سالدارى. باعا – سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ناتيجەسى. ءتىپتى ۇلتتىق بانكتىڭ ءوزى باعاعا اسەر ەتە المايدى, تەك ينفلياتسيانى ىرىقتاندىرادى ەمەس پە», دەيدى بەيسەمباەۆ.
ساراپشى ايتقانداي, ىشكى نارىقتا باعاعا اسەر ەتەتىن ءىرى ويىنشىلار شەكتەۋلى. ال ساتۋشىلار تاۋاردىڭ ءبىر بولىگىن شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساتىپ العاندىقتان, باعانى الدىن الا كوتەرە باستايدى.
«قىمبات دوللاردىڭ تۇسكەنى ەل بيۋدجەتىنە ءتيىمدى. بىراق تەڭگە قۇنسىزدانسا, مەملەكەت بالانس ساقتاۋعا ۇمتىلۋى كەرەك. تاۋاردىڭ ءبىر بولىگىن جەتكىزۋشىلەردەن شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساتىپ العاندىقتان الىپ-ساتۋ كەزىندەگى ايىرمانى, جول شىعىنىن, كەدەن شىعىنىن باعادان شىعارىپ العىسى كەلەدى. بۇل رەتتە ساتىپ الۋدىڭ باستاپقى قۇنى مەن شەتەل ۆاليۋتاسىنان تەڭگەگە اۋدارىلعان ناقتى تولەم اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان قوسىمشا شىعىندار تۋادى. مۇنداي شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ تەك مەملەكەت سۋبسيدياسى ارقىلى شەشىلىپ ءجۇر», دەيدى ول.
ساراپشى ءۋاليحان تولەشوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ءبىرىنشى كەزەكتە باعا جانە ساۋدا ساياساتىنا باسىمدىق بەرگەن ابزال.
«الماتى مەن استانانىڭ قىمبات بۇيىمدار ساتاتىن ساۋدا جەلىلەرىندە بىرنەشە ميلليون تەڭگەگە ساتىلاتىن قولساعاتتار قىتايدا نەمەسە اقش-تا 250-300 مىڭ تەڭگە تۇرۋى مۇمكىن. حالىقارالىق تاجىريبەدە دامىعان نارىق پەن دامۋشى نارىق تاۋارلارى باعاسىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق 40-50%-دان اسپاۋى كەرەك. كەدەندىك رەسىمدەۋدەگى جونسىزدىكتەر باعا ساياساتىنا اسەر ەتەدى. بىزدە تۇرمىستىق تاۋاردىڭ 80%-ى يمپورتتان كەلەدى. دەمەك كەدەندى جەمقورلىقتان تازارتپاي, ءادىل باعا ساياساتىن قالىپتاستىرماي, جاعداي تۇزەلمەيدى», دەيدى تولەشوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, قىمباتشىلىقتى دوللارعا تەلي بەرۋ ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ەكونوميكا مەن حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جەڭىلدەتەدى.
الماتى
