ءارى-ءسارى كۇي كەشكەن ابىگەرلى الەم

بايلىق پەن جوقشىلىق قايشىلاسقان زامان بۇگىنگى كۇنگى جاھاننىڭ ەڭ كۇردەلى دە كەلەلى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى جەر بەتىندەگى بايلىق اتاۋلىنىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى ادامداردىڭ از شوعىرى قولدارىنا جيىلىپ, پلانەتا تۇرعىندارى باسىم بولىگىنىڭ جوقشىلىق شەڭبەرىندە تۇرىپ جاتقاندارى, سونداي-اق الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قارىزدىڭ قۇرساۋىنا ابدەن شىرماتىلىپ قالعانى بولىپ وتىر. بۇل وزەكتى ەكى ماسەلەنىڭ ەكەۋى دە ادامدار اراسىنداعى الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردى بۇرىنعىدان بەتەر ورشىتە تۇسەتىن فاكتور بولماق. بولاشاقتا جۇرتشىلىقتىڭ قالىڭ توبىنىڭ قولداۋىمەن ورىن الاتىن بوي كوتەرۋلەر مەن بۇلقىنىستاردىڭ دەنى وسى جايتتار توڭىرەگىنەن تۋىندايتىنىندا كۇمان جوق. ال جىلدان جىل ۇزاعان سايىن بۇل ەكى اراداعى الشاقتىق پەن ءوسىمنىڭ كولەمى قارقىنداپ ۇلعايىپ, قارىشتاپ ءوسىپ بارادى. قازىنانىڭ جارتىسى داۋلەتتى ادامداردىڭ قولىندا ۇستىمىزدەگى جىلعى قاڭتار ايىنىڭ 19-ىنداعى مالىمەت بويىنشا, جەر بەتىندەگى بارلىق بايلىقتىڭ  جارتىسىنا جۋىعى ادامداردىڭ 1 پايىزىنىڭ قولدارىنا شوعىرلانىپ قالعانى بەلگىلى بولدى. وسىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزگەن كەدەي­شىلىكپەن كۇرەس جونىندەگى Oxfam اگەنتتىگى الداعى ۋاقىتتاردا بۇل دەڭ­گەيدىڭ تەك جوعارى قاراي وسە بەرەتىنىن دە بولجاپ وتىر. ولاي بولاتىنى, بايلىقتى بايلىققا ۇرىپ, ونىڭ قاتارىن قوماقتى ەتە تۇسۋشىلەردىڭ ۇلەسى سوڭعى جىلدارى وتە تەز ءوسىپ كەلەدى. ونىسى تۇسىنىكتى دە. اقشانىڭ اۋقىمى كوبەيگەن سايىن ونىڭ قوسقان ءار پايىز تازا تابىسىنىڭ كولەمى دە كوپ بولادى. مىنە, وسىلايشا, 2009 جىلى بار ايلىقتىڭ 44 پايىزىن يەمدەنگەن قازىرگى زاماننىڭ بايلارى بىلتىر ونى 48 پايىزعا دەيىن جەتكىزگەن. ساراپشىلار ەندى تىم الىسقا ۇزاماي-اق, 2016 جىلى «شىرىگەن بايلاردىڭ» ەنشىلەرى 50 پايىزدىق مولشەردەن ەمىن-ەركىن اسىپ كەتەتىنىن ايتادى. بۇدان ارعىسى تۋرا «تاباعا تۇسكەن مايداي» بولىپ سىرعىپ الا جونەلمەك. دەمەك, شەكتەن شىققان باي مەن شەتكە شىققان كەدەيلەردىڭ ارا-جىگى بىرتە-بىرتە بارىنشا كەڭىرەك اجىراي تۇسپەك. بۇل, ءسوز جوق, ەكى دۇنيەنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستى, تەكەتىرەس پەن تايتالاستى, ۇرىس-كەرىس پەن سوعىستى كوبەيتپەسە, ازايتا قويمايدى. سول زامانداردا كەز كەلگەن جەردە, كەز كەلگەن كۇنى «اراب كوكتەمى» سەكىلدى بۋىرقانىستار مەن بۇلقىنىستار بۇرق ەتىپ جاتسا, تاڭ قالا دا قويمايتىن شىعارمىز. زەرتتەۋشىلەر ەڭبەگىنىڭ قورىتىن­دىلارى بۇل جولى تۋرا داۆوستا وتكەن ءداستۇرلى جىل سايىنعى بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم باستالاردىڭ قارساڭىندا عانا دايىن بولدى. وسى القالى جيىندا ءسوز العان Oxfam ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ۆينني بايانيما بايلار مەن كەدەيلەر اراسىنداعى مىناداي الشاقتىقتى شۇعىل قىسقارتپاسا, الەمدىك اپات بولعالى تۇرعانىن جايىپ سالدى. «مۇنداي زور الشاقتىق ەستەن تاندى­­رار­­لىق جاعداي», دەپ باعالادى ول. وسىعان وراي ۇيىم باسشىسى مۇنداي تەڭسىزدىكتى شەشۋ ءۇشىن بارلىق ەلدەردىڭ ۇكىمەتتەرىن جەتى تارماقتان تۇراتىن جوسپار قۇرۋعا شاقىردى. بۇلاردىڭ اراسىندا سالىق تولەۋدەن جالتاراتىن كومپانيالارمەن بارىنشا باتىل كۇرەس جۇرگىزۋ مەن كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرىن قايتا قاراۋ ماسەلەلەرى دە ايتىلدى. ول داۆوستا وتكەن جىلى وتكەن فورۋمدا دا جۇرت قۇلاعىن ەلەڭ ەتكىزەتىن دەرەكتەردى العا شىعارىپ ەدى. اتاپ ايتقاندا, الەمدەگى ەڭ باي دەگەن 85 ادام كەدەي كىسىلەردىڭ 50 پايىزىنىڭ (3,5 ملرد. ادام) قولىنا جينالعان مۇكامالدار مەن اقشاعا پارا-پار كەلەتىن بايلىققا يە بولىپ وتىر. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بۇعان دا وزگەرىس ەنىپ ۇلگەرگەن. ەندى كەمباعال جۇرتشىلىقتىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ جيعان-تەرگەنىندەي دۇنيە الەمدەگى ەڭ باي سانالاتىن 80 ادامنىڭ قولىندا تۇر. كەدەيلەر قاتارى كوبەيىپ كەلەدى بۇگىندە جەر شارى جۇرتىنىڭ جار­تىسىنان استامى وتە كەدەيشىلىك قالىپتا تۇرادى. ولاردىڭ جەكە م ۇلىك-مۇكا­ما­لىنىڭ نومينالدى باعاسى 2,2 مىڭ دوللاردان اسپايدى. ال بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا, كۇنىنە 2 دوللاردان دا كەم اقشاعا ءومىر سۇرەتىندەردىڭ سانى قازىر 2,5 - 3 ملرد. ادامدى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە شەكتەن تىس كەدەيلىكتىڭ تەپەرىشىن كورىپ, كۇن سايىن 1 دوللار دا شىعىن شىعارا المايتىندار قاتارى 1-1,2 ملرد. ادامعا شامالاسادى. باسقاشا ايتقاندا, پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ 40-48 پايىزى كەدەي تۇرسا, 16-19 پايىزى وتە-موتە كەدەيشىلىك قالپىن كەشىپ كەلەدى. ءبىر نازار سالا كەتەتىن جايت, XX عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىنان XXI عاسىردىڭ باس جاعىنا دەيىن جەر بەتىندە وتە كەدەي تۇراتىنداردىڭ مولشەرى شامامەن 200 ملن. ادامعا ازايىپتى. بۇعان دەنى قىتايداعى ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەردىڭ كۇرت كەمۋى نەگىزىندە قول جەتكىزىلگەن. ال 90-شى جىلداردىڭ باسىندا الەمدەگى ەكىنشى تۇرعىنى كوپ ەل – ءۇندىستاندا ەڭ كەدەي تۇراتىندار كولەمىن قىسقارتۋعا باعىتتالعان پارمەندى شارالار قولعا الىندى. مۇنىڭ ەسەسىنە, افريكانىڭ وڭتۇستىك ساحاراسى ولكەسى جاعىندا سوڭعى 20 جىلدا كەدەي-كەپشىكتەر كولەمى كۇرت كوبەيىپ كەتتى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى قاس كەدەيلەردىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى ءالى دە شىعىس جانە وڭتۇستىك ازيا ەلدەرىندە, تورتتەن ءبىر بولىگى افريكا ساحاراسىنىڭ وڭتۇستىگىندە تۇرادى. ال جەكەلەگەن ەلدەردى الىپ قاراساق, ولاردىڭ كوپشىلىگىندە كەدەيلىك دەڭگەيى وتە-موتە شەتكى شەككە كەلىپ تۇر. مىسالى, وسى عاسىردىڭ باسىندا زامبيا تۇرعىندارىنىڭ 76 پايىزى كۇنىنە 1 دوللار دا جاراتا المايتىن بولىپ قالىپتاستى. نيگەريادا بۇل كورسەتكىش – 71, ماداگاسكاردا – 61, تانزانيادا 58, گايتيدە 54 پايىزدى قۇرايدى. XX عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنان مۇنداي كەدەيشىلىك قامىتى بۇرىنعى سوتسياليستىك ەلدەر لاگەرىندەگى ەلدەرگە دە ىلىنە باستادى. مىسالى, قازىرگى مولدوۆادا جۇرتتىڭ 64 پايىزى كەدەي, 22 پايىزى وتە كەدەي سانالادى. موڭعولياداعى كورسەتكىش بۇدان دا جوعارى. ول تيىسىنشە 75 جانە 27 پايىزداردى ەنشىلەيدى. قازىر عالىمدار مەن ماماندار وسى كەدەيشىلىك قۇرساۋىنان قالاي شىعۋعا بولاتىنى جايىن دا تالقىلاپ جاتىر. ولاردىڭ پايىمدارىنشا, كەدەيشىلىكتى شەشۋدىڭ ەڭ باستى فاكتورى ەكونوميكالىق ءوسىم بولماق. ويتكەنى, ەكونوميكالىق ءوسىم عانا مەملەكەتتىڭ جالپى ۇلتتىق تابىسى كولەمىن ارتتىرا الادى. وسىنىڭ ارقاسىندا تۇتىنۋ قورى قالىپتاسادى. سونىمەن بىرگە, ەكونوميكالىق ءوسىم قانشاما قارقىندى بولعانىمەن, كەدەيشىلىكتىڭ كولەمىن سول قالپىندا ۇستاپ تۇرۋعا دا بولادى. بۇل نەگىزىنەن سول ناقتىلى مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق وسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. مۇنىڭ ءمانىسى, ءبىرشاما ءتاۋىر جاسالىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق ءوسىم حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا ىلەسە الماي قالادى. مۇنداي جاعدايدى, ماسەلەن, نيگەريا باستان كەشۋدە. سوندىقتان بۇل ەلدە قازىر جالپى ىشكى ءونىمنىڭ وسۋىنەن كەلىپ جاتقان تابىستىڭ راحاتىن اتتوبەلىندەي بايلار عانا كورىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارداعى تاجىريبە­لەر قازىر وتە وتكىر سانالىپ تۇرعان كەدەيشىلىك پروبلەماسىن جەكەلەگەن ءبىر ەلدەردىڭ كۇش سالۋىمەن شەشۋدىڭ اسا قيىنعا تۇسەتىنىن ايعاقتاپ بەردى. سول سەبەپتى دە ونى الەمدىك اۋقىمدا الىپ قاراستىرىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدى كوتەرمەي, جوقشىلىقتىڭ وشاعىن جويىپ جىبەرۋگە بولمايتىنى بەلگىلى بولىپ قالدى. قارىزعا بەلشەدەن باتقان مەملەكەتتەر سانى دا كوپ بۇگىنگى بەرەكەسى قاشقان كەزەڭدە باي مەن كەدەيدىڭ ارا-جىگى ءبىر-بىرىنەن قالاي تەز اجىراپ بارا جاتسا, الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ قارىزدارى دا سولاي وسكەن ۇستىنە وسە تۇسۋدە. البەتتە, بۇر­­­ناعى جىلعىعا قاراعاندا, بىلتىرعى قار­جى جىلى ءبىرشاما تابىستى بولعان سياقتى. بىراق بۇل مەملەكەتتەر اراسىن­­داعى قارىزدىڭ مولشەرى ارتا تۇسۋىنە تيتتەي دە اسەر ەتە العان جوق. مۇنى McKinsey Global Institute كومپانياسى شى­عارعان ەسەپ تە دالەلدەي تۇسەدى. ونىڭ تەكسەرۋى بويىنشا, مەملەكەتتەردىڭ قار­جى داعدارىسىنان كەيىنگى قارىزى ءبىر جىل ءىشىن­دە تاعى 57 تريلليون دوللارعا ارتقان. ەسەپتە الەمنىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان بارىنشا جوعارى ەلدەرى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ مولشەرىن رەتسەسسيا مەن قارجى داعدارىسىنا دەيىنگى, 2007 جىلعى دەڭگەيدى ساقتاپ قالعان.  سونىمەن بىرگە, جالپى الەمدىك قارىزدىڭ كولەمى 2014 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا $199 ترلن.-عا جەتكەنى ايتىلادى. وسى ارالىقتا قارىز اۋقىمىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرىستەردى دە باستان كەشكەنى بار. ەگەر سالىستىرىپ قاراساق, بۇل 2007 جىلى $142 ترلن. بولسا, 2000 جىلدىڭ سوڭىندا 87 ترلن.-عا دەيىن ءتۇسىپ ەدى. بۇدان كەيىن قارىز قايتادان كوتەرىلۋ جولىنا ءتۇستى. جوعارىداعى باياندامادا بۇعان ءۇش ءتۇرلى فاكتوردىڭ اسەر ەتكەنى اتاپ كورسەتىلەدى. بىرىنشىدەن, مۇنىڭ نەگىزىن مەملەكەتتىك قارىزدار قۇراعان. ەكىنشىدەن, تۇرعىنداردىڭ ۇدايى قارىزعا باتۋى ارتقان. بۇعان قوسا, سولتۇستىك ەۋروپا مەن بىرقاتار ازيا ەلدەرىندە تۇرعىن ۇيلەر باعالارىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋلەرى ورىن العان. ۇشىنشىدەن, قىتايدىڭ قارىزى بۇرىنعىسىنان 4 ەسەگە ۇلعايعان. مۇندا تەك مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تۇرعىندار مەن كورپوراتسيالاردىڭ دا قارىزدارى ەسەپكە الىنادى. مىنە, وسىنىڭ كەيىنگىسىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتارى قاتتى وسە باستاعانى دا بايقالادى. تەك اقش, ۇلىبريتانيا, يرلانديا, يسپانيا سەكىلدى ەلدەردە عانا داعدارىس باستالعالى تۇرعىندار قارىزدارىنىڭ دەڭگەيى تومەن تۇسكەن. ال باسقا ەلدەردە بۇل كورسەتكىش كەرىسىنشە كوتەرىلىپ كەتكەن. مىسالى, اۆستراليا, كانادا, دانيا, شۆەتسيا, نيدەرلاند, مالايزيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە تايلاند سياقتى ەلدەردە بۇل ايرىقشا بايقالعان. الەم ازىرگە وسىنداي ءبىر-بىرىنە كەرە­عار كۇيدى كەشىپ كەلە جاتىر.