سۋرەتتى تۇسىرگەن – ءسالىم مامبەتاليەۆ
شۇكىر, وسىناۋ تاماشا ءداستۇر, يماني سالت بۇگىندە كۇللى قازاق دالاسىنا قايتا تارادى. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىنداعى ءسوزىن ءدال وسى كورىسۋ كۇنىمەن قۇتتىقتاپ باستاعان ەدى:
– قىستان امان-ەسەن شىققان تۋعان-تۋىس, اعايىن ءبىر-بىرىمەن قاۋىشىپ جاتىر. ەل اراسىندا كورىسۋ كۇنى ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنا ءتان مەرەكە دەگەن تۇسىنىك بار. بىراق بۇل قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىز تۇتاس ەل بولىپ, ناۋرىز مەيرامىن وسى كۇننەن, ياعني كورىسۋ كۇنىنەن باستاپ تويلاعانىمىز جاراسىمدى بولارى ءسوزسىز, – دەگەن ەدى پرەزيدەنت.
راسىندا دا, كورىسۋ ءداستۇرى تەك باتىس قازاقتارىندا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ كوپ جەرىندە بولعانعا ۇقسايدى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بالاسى احات ءوز جازبالارىندا: «14 مارت – ەسكىشە 1 مارت. اكەي ايتتى: «بۇگىن ەسكىشە 1 مارت, قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى دەيدى. ال جاڭا جىلدىڭ بۇرىنعى اتى – ناۋرىز, بۇل پارسى تىلىندە, جاڭا كۇن دەگەن ءسوز. قوجا-مولدالار ەسكى ادەتتى قالدىرامىز دەپ, قۇربان, ورازا ايتتارىن ۇلىس كۇنى دەگىزىپ جىبەرگەن. ەسكى قازاقشا, ەسكى تۇرىكشە جاڭا جىل كۇنىنىڭ اتى – ۇلىس. جاڭا جىل باسىنىڭ ۇلىس ەكەنىنە مىناداي دالەل بار. « ۇلىس كۇنى قازان تولسا, ول جىلى اق مول بولار. ۇلى كىسىدەن باتا السا, سوندا ولجالى جول بولار» دەگەن...» دەپ كورسەتەدى.
ماعجان جۇماباەۆ تا ء«ار حالىقتىڭ وزىنشە جاڭا جىلى, جىل باسى بولادى. قاي ۋاقىتتا قاي حالىقتا بولسا جاڭا جىل سول حالىقتىڭ, سول ۋاقىتتىڭ شارۋا جاعدايىنا قاراي بەلگىلەنگەن. قازاق جاڭا جىلى ءدىن اسەرىنەن تازا. بۇل كۇنى ەشبىر قۇلشىلىق, ءدىن ادەتتەرى جاسالمايدى. بار بولعانى – ەل ءبىر-بىرىمەن كورىسىپ: «جاسىڭ قۇتتى بولسىن!» دەيدى» دەپ, شاكارىم قاجى اتاعان و باستا ء«دىن اسەرى» بولعان ناۋرىزدا وسى كۇنى ء«دىننىڭ اسەرى جوقتىعىن» ايتىپ وتىر عوي.
شىنىندا دا, ءوزىمىز قۇيتتايىمىزدان كورىپ وسكەن 14 ناۋرىز – كورىسۋ كۇنى ءار اۋىلدا جاسى ۇلكەن قاريا مەن ەڭ كىشكەنتاي بالا-شاعانىڭ باسىن قوساتىن جالپىحالىقتىق مەرەكە ەدى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
...اكەمىز اۋىلدىڭ قادىرمەندى اقساقالى بولعان سوڭ شىعار, ءبىزدىڭ ۇيدە «كورىسۋ كۇنىنىڭ» تاڭى تىم ەرتە «اتاتىن». انامىز ءتۇن ورتاسىنان تۇرىپ, تاباق-تاباق باۋىرساعىن پىسىرەدى. داستارقان جايىلىپ, بار ءتاتتى كەبەجەنى تاستاپ شىعادى. جەتى شەلپەك ورتادان ورىن الادى. ء«بىرىنشى كىم كەلىپ كورىسەر ەكەن؟» اتا-انامىزدىڭ كوكەيىندە وسى سۇراق تۇراتىن. بىلتىرعى, ارعى جىلعى كورىسۋ كۇندەرى ەسكە الىنىپ, «جىل جاقسىلىعىمەن كەلگەي» دەگەن يگى تىلەك ءتىلدىڭ ۇشىنان توگىلە بەرەتىن...
ال ءبىز, كىشكەنتايلار شە؟ ۇيگە ۇلكەن كىسى كەلىپ قالماس بۇرىن ءوزىڭ بارىپ كورىسىپ, باتاسىن الۋ, قالتانى كامپيتكە تولتىرۋ – ءاربىر بالاعا سىن. ءتىپتى ءوزىڭ بىرگە ويناپ جۇرگەن قۇربىڭنىڭ الدىن وراپ, ەڭ ءتاتتى, ەڭ ادەمى سياپاتتى يەلەنسەڭ, ابىرويىڭ اسقاقتاپ, قاتارىڭنىڭ الدى اتاناسىڭ. ۇلكەندەر دە ەرتە تۇرعان, الدىمەن كورىسكەن بالالارعا ەرەكشە ىقىلاس تانىتىپ, ايرىقشا باتا بەرەتىندەي...
ءتىپتى توقسانىنشى جىلدارى تۋعان جەردەن الىستا, وڭتۇستىك استانادا ستۋدەنت بولىپ جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە جالپى باتىستىقتار – ورالدىق, اتىراۋلىق, ماڭعىستاۋلىق, اقتوبەلىك دوس-جاران ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ بارىپ قول الىسىپ كورىسىپ, ارقا-جارقا اڭگىمەمەن شاي ءىشىپ قايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاماشا مەيرام بولاتىن...
* * *
البەتتە, ءتۇبى قايدان شىقسا دا, كورىسۋ – تاماشا ءداستۇر, يماني سالت ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. الىستى جاقىنداتاتىن, وكپەنى كەشىرەتىن, تاتۋلىقتى ارتتىراتىن مەرەكە – كورىسۋ ايتى قۇتتى بولسىن!
بۇل كۇنى باتىس قازاقستان وبلىسىندا بيىل دا ونكۇندىك «ناۋرىزناما» مەرەكەسى باستالعالى جاتىر. «بۇل ءتول مەرەكەمىزدى تويلاۋدىڭ جاڭا ءداستۇرىن قالىپتاستىرۋعا, ەڭ جاقسى ادامي قاسيەتتەردى – اشىقتىقتى, شىنايىلىقتى, قايىرىمدىلىقتى اشۋعا باعىتتالعان. ءار كۇن بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ارنالىپ, تەرەڭ مازمۇن-مانگە يە بولادى», دەيدى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى مەدعات قامبەتوۆ.
بۇل كۇنى ورال قالاسىندا اتامەكەن ونەر ورداسىندا, قادىرسارايدا, جۇبان مولداعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا, ولكەتانۋ مۋزەيىندە, بارلىق مادەني كەشەندە مەرەكەلىك كونتسەرتتەر, تانىمدىق شارالار شوعىرى وتەدى. ءوڭىر باسشىسى ناريمان تورەعاليەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنان زيالى قاۋىمعا بەرگەلى جاتقان اۋىزاشار ءراسىمىن دە ءدال وسى كۇنگە قويىپتى. ال قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى نىساندارى قاتارىنا ەنگەن اۋليە جۇماعازى حازىرەت – دادەم اتا كەشەنىندەگى ءداستۇرلى داستارقان دا الىس-جاقىننان كەلەتىن ۇلكەن-كىشىنىڭ باسىن قوساتىن تاعىلىمدى شارا بولماق. ءدال وسى كورىسۋ كۇنىنەن باستالاتىن مەرەكەلىك شارالار تىزبەگى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – 22 ناۋرىزعا دەيىن جالعاسادى. ءار كۇنگە «قايىرىمدىلىق كۇنى», «مادەنيەت جانە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر كۇنى», «شاڭىراق كۇنى», «ۇلتتىق كيىم كۇنى», «جاڭارۋ كۇنى», «ۇلتتىق سپورت كۇنى» دەپ ايدار تاعىلىپ, ال 22 ناۋرىز – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى رەتىندە بارلىق ءسان-سالتاناتىمەن جالپىحالىقتىق مەرەكەگە اينالماق.
* * *
اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا 14 ناۋرىز كۇنى اۋىلدىڭ ەڭ جاسى ۇلكەن اقساقالىنا امانداسۋ سالتى تۋرالى ايتقانبىز. بۇگىندە باتىس قازاقستاننىڭ باس قارياسى سەراجيتدين بايعاليەۆ بايتەرەك اۋدانىنىڭ اسان اۋىلىندا تۇرادى. 1922 جىلى دۇنيە ەسىگىن اشقان اقساقالدى «باس قاريا» دەپ سيپاتتاۋىمىز – عاسىردان اسقان جاسىنا عانا بايلانىستى ەمەس. سەراجيتدين اقساقال جاقىندا «اۋىل» پارتياسى جاريالاعان «باتامەنەن ەل كوگەرەر» اتتى رەسپۋبليكالىق باتاگويلەر بايقاۋىنىڭ وبلىستىق ساتىسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى. بايقاۋعا قاتىسقان 77 باتاگويدىڭ اراسىنان ەرەكشە كوزگە تۇسكەن قارياعا قازىلاردىڭ تاڭداۋى تالاسسىز ءتۇستى. ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي, اڭگىمەسى اسەرلى اتامىزدىڭ شاڭىراعىنا ارنايى بارىپ امانداسىپ, عاسىردان ۇزاق جاساعان جاننىڭ لەبىزىن تىڭداپ قايتقان ەدىك.
– 1922 جىلى تاسقۇدىقتا تۋىپپىن. اكەمىز بايعالي – باي بالاسى, كوپ جىل ات ارقاسىندا جۇرگەن, بىلقىلداق ماڭىنداعى ماسقار, الاشا, كۇشپەن, تانا رۋلارىنا باس بولعان ادام ەكەن. ءاۋ دەپ ءان سالىپ, جىر-داستاندى دا جىرلاپ قويماي, دىنگە دە جۇيرىك بولعان. مۇنداي ادام كەڭەسكە جاعا ما؟ 1920 جىلداردىڭ سوڭىندا قۋعىنعا ۇشىراپ, جىمپيتى تۇرمەسىنە تۇسكەن. 1930 جىلى اكەمىز بارشا اعايىندى الىپ جاياۋ-جالپى رەسەيگە ءوتتى. 1937 جىلعا دەيىن باشقۇرتستاندا تۇراقتادىق. كەيىن ورىنبور وبلىسىنىڭ شارلىق اۋدانى سارمالاي اۋىلىنا كوشىپ كەلدىك. پۋتياتينو دەگەن اۋىلدا مەكتەپ ءبىتىردىم, «نوۆىي پۋت» ۇجىمشاردا ەڭبەك ەتتىم. اكەم, ءۇش اعام مايداندا قازا تاپتى. 1947 جىلى وزىممەن تاعدىرلاس ۇلىش ەسىمدى قىزعا ۇيلەنىپ, وتباسى بولدىم. 1958 جىلى تۋعان جەرىم تاسقۇدىققا كوشىپ كەلدىم. ويتكەنى «بالالارىم ەلدە بولسىن» دەدىم, – دەيدى اقساقال از سوزبەن ءوزى جايلى.
«كورىسۋ كۇنى – اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان كەرەمەت ءداستۇر عوي. بۇل سالتىمىزدى جات جەردە جۇرگەندە دە قالدىرعانىمىز جوق. بۇرىن جاسى ۇلكەن كارىنى ءوزىمىز ىزدەپ بارىپ كورىسۋشى ەدىك. قازىر ءوزىمىز اقساقال بولدىق. ناۋرىز كەلگەلى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ەسىگى جابىلمايدى, داستارقانى جيىلمايدى. كەلگەن جاننىڭ بارىنە اق تىلەگىم, العىس-باتام دايىن. قانە, سەندەر دە قولدارىڭدى جايىڭدار:
يا, قۇدايىم, ق ۇلىم دەي گور!
مۇحاممەد ۇمبەتىم دەي گور!
شاديارلار دوستىم دەي گور!
پىرلەرىم ءمۇريدىم دەي كور!
اۋەلدە مال بەرىپ, اقيرەتتە يمان بەرە كور!
كەتپەس داۋلەت, كەڭ پەيىل بەرە گور!
تۋعان ايداي تولتىرىپ, تۋعاندارعا جاس بەرە كور!
جاليوللا ءجالالات, ق ۇلىڭ سىزگە امانات,
كەتىرە كور قۇدايىم, بولا قالسا جاماندىق!
ءىسىڭدى قۇداي وڭداسىن, قوجاپاۋەدەن قولداسىن!
تۇركىستاندا قوجا احمەت, حيۋادا الۋان احمەت,
جار بولا كور دۇعادا اۋليە ون ءبىر احمەت!
اتاڭ مەنەن اناڭدى قاۋىستىرعاي جۇماقتا!
سوندا قىلسىن ءبارىمىزدى ءۋاسسالا عالا حالقي حايريدي مۋحاممادان ۋاعالايھي اسحابيھي اجماعين بي راحماتيكا يا راحمان راحيم!»
ءوز كىندىگىنەن تاراعان 9 بالادان 9 نەمەرە, 9 جيەن, 8 شوبەرە, 7 جيەنشار ءسۇيىپ وتىرعان سەراجيتدين اتامىزدىڭ باتاسى بۇكىل ەلگە دارىسىن!
ءبىر جاسىڭىز قۇتتى بولسىن, اعايىن!
باتىس قازاقستان وبلىسى
