ورتالىق ازيا – جاپونيا: بايلانىستى نىعايتاتىن قادامدار

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن جاپونيا اراسىنداعى العاشقى ساراپشىلار ديالوگى. 20 جىل بۇرىن, 2004 جىلى استانادا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «ورتالىق ازيا + جاپونيا» فورماتىنداعى ءبىرىنشى مەملەكەتارالىق كەزدەسۋ وتكەن ەدى. سودان بەرى بۇل كەزدەسۋ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن تۇراقتى الاڭعا اينالدى. ال بۇل فورماتتىڭ نەگىزى 1997 جىلى جاپونيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى ريۋتارو حا­شيموتو ۇسىنعان «جىبەك جولى ديپلوماتياسى» تۇجىرىمداماسىنان باستاۋ الادى.

نەگىزى قازاقستان جاپونيانى ايماق ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى ينۆەستورى جانە كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى تەحنولوگيالار گەنەراتورى رەتىندە كورەدى. ال ەندىگى كەزەكتە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە جاپونيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا بويىنشا ايماقتانۋ ماماندارىن دايارلاۋ جانە جاپونيا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ساراپتامالىق ورتالىقتارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, مامانداندى­رىل­عان ۇيىمدارى اراسىندا جۇيەلى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن تاجىريبە الماسۋ جولعا قويىلۋى قاجەت.

«سينكانسەن – جاپوندىق تەحنولوگيا­نىڭ كوشباسشىسى. ونى ورتالىق ازيا­عا بەيىمدەسەك, تاسىمالداۋ جىلدامدىعى مەن قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرىپ قانا قويماي­دى, سونداي-اق ايماقتىڭ حالىقارالىق نارىقتارمەن كولىك بايلانىسىن نىعايتا الادى. قازىر ايماقتا جىلدام جۇرەتىن پويىزدار جوقتىڭ قاسى. وسى ماسەلەنى قولعا الۋعا بولادى. بۇل ءۇشىن الدىمەن سالالىق ينستيتۋتتار بىرلەسىپ زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى قسزي ديرەكتورى.

بۇعان قوسا ساراپشىلار قالالىق ينفرا­قۇرىلىمدى جاقسارتۋعا ارنالعان جاپونيانىڭ تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ سالاسىنداعى بىرەگەي تاجىريبەسىنە قازىر الەم ەلدەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن ايتتى.

«يننوۆاتسيالىق ەكولوگيالىق شەشىم­دەردى ازىرلەۋدە بىرەگەي تاجىريبەسى بار جاپونيا وسى سالادا ءبىزدىڭ سترا­تەگيالىق سەرىكتەسىمىز بولا الادى. ادام مەن تابي­عات ۇيلەسىمىنە نەگىزدەلگەن جاپوندىق «ساتوياما» تۇجىرىمداماسى بىزگە كەرەك دۇنيە, وعان قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرمىز. ال ءبىز جاپونياعا ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋ بويىنشا بۇۇ رەيتينگىندە 193 ەلدىڭ اراسىندا 24-ورىندا تۇرعان GovTech جانە FinTech سالالارىندا تسيفرلىق ونىمدەردى دامىتۋدى ۇسىنا الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى ە.تۇقىموۆ.

جاپونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى يدجيما ياسۋماسا ءوز سوزىندە جاپونيانىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ساياساتى ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, ەكونوميكالىق نەگىزدەردى نىعايتۋعا, ايماقارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن بايلانىستى نىعايتۋعا باعىتتالعانىن ايتتى.

«جاپونيا ورتالىق ازيانىڭ ەگە­مەندىگىن, بەيبىتشىلىگىن جانە تۇراقتى دامۋىن قولداۋعا دايىن. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ سوڭعى كەزدەسۋى 2022 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا توكيودا ءوتتى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا مينيسترلەر ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن, دامۋدىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن, اتاپ ايتقاندا, ادامعا ينۆەستيتسيا سالۋ جانە ساپالى ءوسۋ تەتىكتەرىن تالقىلادى», دەدى ەلشى.

سونداي-اق جاپون ديپلوماتى وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا جاپونيادا بول­عان جەر سىلكىنىسىنە بايلانىستى كەيىنگە شە­گەرىلگەن «ورتالىق ازيا + جاپونيا» فورماتىنداعى استانا ءسامميتى بيىل ۇيىمداستىرىلاتىنىن ايتىپ, وعان جاپون تاراپى كۇش سالاتىنىن مالىمدەدى.

جاپونيانىڭ حالىقارالىق قاتىناس­تار ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى تومويۋكي يوسيدا قازىرگى گەوساياسي تۇراق­سىزدىق كەزىندە ايماق بىرىگىپ ارەكەت ەتسە, الەمدەگى بەدەلى ارتاتىنىن اتاپ ءوتتى. سول سەبەپتى ول ورتالىق ازياداعى ارىپتەستەرىنە «ورتالىق ازيا + جاپونيا» فورماتى اياسىندا ىنتىماقتاستىقتى ءارتاراپتاندىرۋدى ۇسىندى.

«اتاپ ايتقاندا, ادامي كاپيتالدى دامى­تۋعا جانە زياتكەرلىك قولداۋعا كوبى­رەك كوڭىل ءبولىپ, ەكونوميكادا عانا ەمەس, قا­ۋىپسىزدىك, لاڭكەستىكپەن كۇرەس, قۇقىق­تىق سالا, جاھاندىق ماسەلەلەردە دە ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ كەرەك», دەدى جاپون عالىمى.

ال حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سلاۆيان-ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ پروفەسسورى توموحيكو ۋياما «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ديالوگى ايماقتىق عانا ەمەس, جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, بۇل قازىرگى جاپون ديپلوماتياسىنىڭ باسىم­دىقتارىنا سايكەس كەلەتىنىن ايتتى.

«قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىرى دەرجاۆالار كوپجاقتى ۇدەرىس­كە از سەنىم ارتىپ وتىرعان جاعدايدا ورتا دەرجاۆالار ءوز ايماقتارىندا جانە ودان تىس جەرلەردە تۇراقتىلىقتى, بەي­بىت­شىلىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋعا ءتيىس ەكەنىن ورىندى اتاپ ءوتتى. جاپونيا دا­مىعان مەملەكەت بولعانىمەن, ونىڭ گەو­گرافيالىق جاعىنان ۇلى دەرجاۆالارعا جاقىندىعى جانە اسكەري مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلىگى سەبەپتەرىنە بايلانىستى ونىڭ مارتەبەسى ورتا دەرجاۆالارعا تەڭەسەدى. بۇل جاعىنان الساق, ونىڭ ازيا ەلدەرىمەن تەڭ قۇقىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋداعى باي تاجىريبەسى شاعىن جانە ورتا مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى جاپون پروفەسسورى.

وزبەكستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق جانە وڭىر­ارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەلدور اريپوۆ جيىندا جاپونيا ايماقتىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن «ورتالىق ازيا + جاپونيا» ارنايى پلاتفورماسىن ۇسىنعان ءبىرىنشى ەل ەكەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرى جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋگە بەت بۇرسا, جاپونيامەن ىنتىماقتاستىق جاساۋ كەرەك.

ال تاجىكستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى حايريد­دين ۋسمونزودا تاجىكستاننىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان جاپونيا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگىنىڭ (JICA) قىز­مەتى زور. ىنتىماقتاستىق جىلدارىندا ەكونوميكا, ينفراقۇرىلىم, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ نەگىزگى سالالارىنا اسەر ەتەتىن ونداعان اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلعان.

«جاپون ۇكىمەتى ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر ايماقتارىنداعى اۋىزسۋ جۇيەسىن جاقسارتۋعا ۇنەمى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, جاپون قۇرىلىسشىلار قوعا­مى (JSCE) تاجىكستاننىڭ حاتلون وبلى­سى پاندج اۋدانىنداعى اۋىزسۋمەن جاب­دىقتاۋ جۇيەسىن قالپىنا كەلتىردى», دەدى ح.ۋسمونزودا.

وزبەكستانداعى ورتالىق ازيا حالىق­ارالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دجاۆ­لون ۆاحابوۆ بولسا, ورتالىق ازيا مەن جاپونيا اراسىندا «ۆيرتۋالدى حات­شىلىقتى» قۇرۋ كەرەك دەگەن پىكىردە.

«كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر بولاشاعى زور باعىتى – اۋىل شارۋاشىلى­عى سالاسى. اۋىل شارۋاشىلىعى وزبەك­ستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى, ال ەل حالقىنىڭ 60-70 پا­يىزى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيدى. ورتالىق ازيا مەن جاپونيا­نىڭ اگرارلىق سەكتورداعى ىنتىماقتاستىعى ماسەلەلەرىن تەرەڭدەتە وتىرىپ, ءبىز دا­مۋدىڭ جاڭا نۇكتەلەرىن تابا الار ەدىك. ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ تاعى ءبىر سالاسى ەڭبەك ميگراتسياسى, اسىرەسە جاستار ماسەلەسى ماڭىزدى», دەدى د.ۆاحابوۆ.

قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق ستراتەگيالىق باستامالار ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دينارا دۋيشەنكۋلقىزى: «2016 جىلى «Japan Consulting» كومپانياسى قىرعىزستاننىڭ جوعارى تەحنولوگيالار پاركىنىڭ رەزيدەنتى بولدى. قىرعىز عالىمدارى جاپون ارحەولوگتەرىمەن بىر­لەسىپ, جاپون تاراپىنىڭ كومەگىمەن ۇلى جىبەك جولىنداعى قىرعىزستاننىڭ ەجەلگى قونىستارى – قىزىل وزەن (نەۆاكات), اق-بەشىم (سۋياب) جانە يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن بۋران (بالاساعۇن) ەلدى مەكەندەرىندە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر», دەپ اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت جانىنداعى قسزي ازيالىق زەرتتەۋلەرى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايدار قۇرماشەۆ جاپونيا مەن ورتالىق ازيا­نىڭ «تالداۋ ورتالىقتارى» اراسىندا ساراپتامالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭ ورناتۋ قاجەت دەگەن پىكىرىن العا تارتتى.

ء«بىز ەلدەرىمىزدىڭ تالداۋ ورتالىقتارى اراسىندا تاعىلىمدامادان ءوتۋدى جانە ماماندار الماسۋدى دامىتۋدى ۇسىنامىز. ساراپشىلاردى دايارلاۋدىڭ مۇنداي ينس­تيتۋتتاندىرىلعان جۇيەسىن قۇرۋ بولا­شاقتا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي سالالارداعى شەشىمدەردىڭ نەگى­زىن قالاۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار قازاق­ستاندىق, جاپوندىق جانە ورتالىق-ازيالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن اناليتيكالىق «مارافوندار» نەمەسە جوبالىق سەسسيالار ناقتى مىندەت­تەرگە يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى ازىرلەۋ­گە كومەكتەسەدى: مەملەكەتتىك باسقارۋدى تسيفر­لاندىرۋ, سمارت قالالار جانە ت.ب», دەدى ساراپشى.