سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
جاۋىنگەرلەردى جاساقتاۋ جۇمىسى
كىرگەن بەتتە «ساپ تۇزە!» دەگەن اسكەري بۇيرىققا ەلەڭ ەتە قالدىق. بويلارى ۇزىندى-قىسقا توپىرلاعان بوزبالا ءاپ-ساتتە ءبىر قاتارعا دەنەلەرىن تىكتەي تۇرا كەتتى. بۇل – كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانىنىڭ قىزعان شاعى. سارباز ءومىرى, قىزمەتتىڭ قالتارىستى تۇستارى ءبارى جاس جىگىتتەرگە تاڭسىق ەكەنى انىق. بىرەۋى قوبالجىپ, ەندى ءبىرىنىڭ بويىن ماقتانىش كەرنەپ, شىن مانىندە وتان قورعاۋشى اتاناتىنىن سەزىنىپ تۇرعانداي.
ءبىزدى استانا قالالىق مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ ءبولىمىنىڭ سەرجانتى تيمۋر يبرايموۆ قارسى الدى. تەمىردەي ءتارتىپتى ۇستانعان قىزمەتكەر ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. بىردەن اسكەر قاتارىنا قابىلداۋ ەرەجەسىن تۇسىندىرۋگە كىرىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمگى نە كۇزگى ناۋقاندى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۇيلەستىرەدى. ولار اسكەرگە شاقىرۋ پۋنكتتەرىن قاجەتتى جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, مەديتسينالىق تەكسەرىس پەن قۇجاتتاردى راسىمدەۋگە جاعداي جاسايدى. ءدارى-دارمەك, ارنايى كەرەك-جاراق, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق, ءتىپتى ساربازداردى جونەلتۋگە ارنالعان كولىك تە ءازىر تۇرادى. بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ تالاپتارىنا ساي جۇرگىزىلەدى.
– ازاماتتاردى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ – بۇل جاي عانا شاقىرتۋ ەمەس, مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن ماڭىزدى كەشەندى شارا. بۇل مىندەت قارۋلى كۇشتەردى جەكە قۇراممەن جاساقتاۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلەدى. اسكەرگە شاقىرىلعان ءار ازامات الدىمەن جەرگىلىكتى اسكەري باسقارۋ ورگانىنان شاقىرۋ قاعازىن الادى. قۇجاتتا مەديتسينالىق تەكسەرىستەن ءوتۋ جانە شاقىرۋ كوميسسياسىنا كەلۋ ۋاقىتى مەن ورنى ناقتى كورسەتىلەدى. كەيدە شاقىرۋ قاعازىن ازاماتتىڭ وزىنە تابىستاۋ مۇمكىن بولماي جاتادى. مۇنداي جاعدايدا جەرگىلىكتى ىشكى ىستەر ورگاندارى بۇل ۇدەرىستى باقىلاۋعا الادى, ال جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن ۇيىم باسشىلارى ولاردى حاباردار ەتىپ, مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋىن, ۋاقتىلى كەلۋىن قامتاماسىز ەتەدى, – دەي كەلە ت.يبرايموۆ بۇل كەزەڭدە ازاماتتاردىڭ جارامدى-جارامسىزدىعىن انىقتايتىن مەديتسينالىق تەكسەرىس ماڭىزدى ەكەنىن باسا ايتتى.
مەديتسينالىق تەكسەرىس قالاي وتەدى؟
بەلگىلەنگەن كۇنى ازاماتتار دارىگەرلىك كوميسسيادان وتە باستايدى. مەديتسينالىق كۋالاندىرۋ كوزىنىڭ كورۋى, جۇرەك, قان قىسىمى, ناركولوگيالىق تەستىلەۋ, گەپاتيت پەن تۋبەركۋلەزگە زەرتحانالىق تەكسەرىس شارالارىن جۇرگىزىپ جەكە-جەكە دەنساۋلىقتارىن ءجىتى تەكسەرەدى. وسىلايشا ءبىرىنشى اۋداندىق, ودان كەيىن قالالىق باقىلاۋ كوميسسياسى قارايدى.
– ادەتتەگىدەي اسكەرگە شاقىرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا نەمەسە بوساتۋعا قۇقىعى جوق 18 بەن 27 جاس ارالىعىنداعى جاستار شاقىرىلادى. استانا قالالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنا كەلمەس بۇرىن, ولار شاھارداعى سارىارقا, الماتى, ەسىل جانە بايقوڭىر اۋداندىق شاقىرۋ كوميسسياسىنان تەكسەرۋدەن وتەدى. ونىڭ قۇرامىندا 9 دارىگەر بار: تەراپەۆت, دەرماتوۆەنەرولوگ, فتيزياتر, پسيحياتر, نەۆروپاتولوگ, حيرۋرگ, وفتالمولوگ, وتورينولارينگولوگ (لور) جانە ستوماتولوگ. مامانداردى كوميسسيا توراعاسى – اعا دارىگەر باسقارادى. قورىتىندى باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىنا دا وسى ماماندار كىرەدى, ولارعا قوسىمشا ناركولوگ تا بولادى. ول اسكەرگە جىبەرەر الدىندا ارنايى تەستىلەۋدەن وتكىزەدى. شاقىرىلۋشىعا مىندەتتى تۇردە بىرقاتار زەرتحانالىق جانە دياگنوستيكالىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلەدى, – دەدى استانا قالالىق مەديتسينالىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ءلاززات رىسپەكوۆا.
سونداي-اق ول اناليزدەر دايىن بولعاننان كەيىن دارىگەرلىك تەكسەرۋ باستالاتىنىن ايتتى.
– مۇندا ازاماتتاردىڭ بويى, سالماعىنان باستاپ ءبارى قاداعالانادى. بارلىق مالىمەت «ە-مەدوسموتر» جۇيەسىنە ەنگىزىلەدى. پلاتفورمادا شاقىرىلۋشىنىڭ ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعانى نە تۇرماعانى, ءبارى جازىلىپ تۇرادى. اۋداندىق كوميسسيادان وتكەننەن كەيىن شاقىرىلۋشى باقىلاۋ كوميسسياسىنا جىبەرىلەدى. ورتا ەسەپپەن كۇنىنە 20-35 ازاماتتى قابىلدايمىز. بۇل شامامەن ەكى كۇنگە سوزىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتىنە اسكەرلەردى اتتاندىرۋعا دايىنداپ جاتىرمىز. ناۋرىزدىڭ 1-ىنەن بەرى تولىق اسكەري قىزمەتكە جارامسىز دەپ تانىلعان ازاماتتار تىركەلمەدى. ەگەر شاقىرىلۋشىنىڭ قوسىمشا تەكسەرۋدى قاجەت ەتەتىن اۋرۋى انىقتالعان جاعدايدا ول ءبىر اپتادان ءبىر ايعا دەيىن قوسىمشا مەديتسينالىق تەكسەرۋگە جىبەرىلەدى. كەيىن قايتادان كوميسسياعا كەلىپ, ونىڭ اسكەري قىزمەتكە جارامدىلىعى نە جارامسىزدىعى تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانادى. وسى شاقىرۋدىڭ سوڭىنا دەيىن نەمەسە كەلەسى كۇزگى ناۋقانعا دەيىن قىزمەتكە الىنۋى مۇمكىن, – دەيدى لاززات اسىعاتقىزى.
دارىگەر اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا جىگىتتەردىڭ اسكەرگە جارامسىز دەپ تانىلاتىن جاعدايلارى وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن ايتىپ قالدى. بۇل شامامەن جىلىنا شاقىرىلۋشىلاردىڭ 9-10%-ىن قۇرايدى. وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى سەبەپتەر قاتارىندا اسقازان-ىشەك جولدارى مەن جۇرەك-قان تامىر جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى, تىرەك-قيمىل اپپاراتىنىڭ حيرۋرگيالىق پاتولوگيالارى جانە اۋىر جاراقاتتاردىڭ سالدارى جاتادى. سونداي-اق ومىرتقادا اقاۋلارى بار, كورۋ قابىلەتى ناشارلاعاندار دا اسكەري قىزمەتتەن بوساتىلادى.
ازاماتتى شىڭدايتىن مەكتەپ
بايقاعانىمىز, بيىل بولاشاق ساربازدارعا قويىلاتىن تالاپ تا قاتال. دەمەك سىننان سۇرىنبەگەندەرى عانا اسكەر قاتارىن تولىقتىرادى. شاقىرۋشىلار دا مۇنى سالماقتى قابىلداعان كورىنەدى. سەبەبى ساپتا وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋدەن جالتارعاندار جوق. «ارتىلعان مىندەتتى اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋعا اركەز دايىنبىز» دەيدى توپتى باستاعان 18 جاستاعى نۇرلىبەك مۇسابەكوۆ.
– مەن ءۇشىن اسكەر – جاي عانا مىندەت ەمەس, بۇل ازاماتتىق پارىز. وتاندى قورعاۋ – ناعىز ەر جىگىتكە ءتان قاسيەت. وسىندا تۇرعان ارقايسىمىز ەل ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە ءوز قالاۋىمىزبەن كەلدىك. ءوزىم – تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى جەتىساي قالاسىنىڭ تۋماسىمىن. مەرزىمدى وتەگەن سوڭ, كەلىسىمشارت نەگىزىندە اسكەري قىزمەتكە ورنالاسقىم كەلەدى. قازىر سالادا مۇمكىندىك كوپ. ماسەلەن, ۇبت تاپسىرۋسىز ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا مەملەكەتتىك گرانت نەگىزىندە وقۋعا ءتۇسۋ دە قاراستىرىلعان. بۇعان قوسا وقۋدىڭ ءبىرىنشى جىلىندا جاتاقحانادان ورىن الۋعا كومەكتەسەدى, – دەيدى نۇرلىبەك.
اسكەرگە شىعارىپ سالۋ ءساتى اتا-انالار ءۇشىن دە ەرەكشە اسەرلى. ءبىرى بالاسىنىڭ ەسەيگەنىنە ماقتانسا, ەندى ءبىرى ساعىنىشىن جاسىرا المايدى.
– بالام ءۇشىن قۋانىشتىمىن. اسكەر – ءتارتىپتىڭ, توزىمدىلىكتىڭ, ەرىك-جىگەردىڭ مەكتەبى. شىڭدالىپ, ناعىز ازامات بولىپ ورالادى دەگەن سەنىمدەمىن, – دەيدى نۇرلىبەكتىڭ اناسى.
تەك مىندەت ەمەس, مۇمكىندىك تە بار
وسىلايشا استانادان مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە 2 500-گە جۋىق ازاماتتى جىبەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جاس جىگىتتەر بورىشىن قارۋلى كۇشتەر, ۇلتتىق ۇلان, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتى جانە شەكارا قىزمەتى قاتارىندا وتەيدى. استانا قالاسىنىڭ قورعانىس ىستەرى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك فارحاد قۇرمانعاجينوۆ شاقىرۋ ناۋقانى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاساتىنىن ايتتى.
– 13 اقپاندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى كوكتەمگى جانە كۇزگى اسكەرگە شاقىرۋ, سونداي-اق بىلتىر شاقىرىلعان ساربازداردى كەزەكتى دەمالىسقا شىعارۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. قۇجاتقا سايكەس, 24 اقپاندا استانا قالاسىنىڭ اكىمىنىڭ قاۋلىسى شىقتى. سوعان سايكەس, ەلوردادا كوكتەمگى اسكەرگە شاقىرۋ ناۋقانى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قورعانىس مينيسترلىگىنەن ارنايى جوسپار كەلىپ ءتۇستى. مەجەگە سايكەس, كوكتەمگى شاقىرىلىمدا مىڭنان اسا, كۇزگى شاقىرىلىمدا تاعى مىڭنان اسا ازامات اسكەرگە اتتانادى. جىل سايىن شامامەن وسىنشا ازامات اسكەرگە شاقىرىلاتىن. بىراق بيىل بۇل كورسەتكىش ۇلعايتىلدى, ويتكەنى اسكەري قىزمەتكە قابىلداناتىن ساربازدار سانى كوبەيىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى وتان الدىنداعى بورىشىن ءوز ەركىمەن وتەۋگە نيەتتەنگەندەر قاتارى ارتىپ كەلەدى. مەنىڭشە, بۇعان كەلىسىمشارت نەگىزىندە اسكەري قىزمەتكە قالۋ مۇمكىندىگى, جوعارى جالاقى جانە الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر, اسكەردەن كەيىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى باسپانا الۋ جەڭىلدىگى اسەر ەتىپ وتىر. ماسەلەن, «وتباسى بانك» ارقىلى 4-5% مولشەرلەمەمەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار كەيبىر اسكەري بولىمدە ساربازدار جۇمىسشى ماماندىقتارىن يگەرە الادى. دانەكەرلەۋشى, مەحانيك, جۇرگىزۋشى سياقتى ماماندىقتار بويىنشا وقىتىلىپ, ارنايى سەرتيفيكات بەرىلەدى. بۇعان قوسا بورىشتى وتەۋ بارىسىندا بەلگىلەنگەن ۋاقىت ىشىندە ازاماتتارعا نەسيەلەرى مەن قارىزدارى بويىنشا تولەمدەرىن كەيىنگە قالدىرۋ جەڭىلدىكتەرى دە بار, – دەيدى ف.قۇرمانعاجينوۆ.
راسىمەن, بۇگىندە ەل ارمياسىندا ساربازداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. وقۋ-جاتتىعۋ باعدارلامالارى جاڭارتىلىپ, اسكەري تەحنيكالار جاڭعىرتىلعان. ءتىپتى اسكەرگە شاقىرۋ كەلسە, وقۋ ورنىنان انىقتاما اپارۋ ءۇشىن ەندى ۆوەنكوماتقا بارۋدىڭ دا قاجەتى جوق.
سۇحبات بارىسىندا فارحاد قۇرمانعاجينوۆ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر ديپلوم العانعا دەيىن ەل الدىنداعى بورىشىن ورىنداۋعا شاقىرىلمايتىنىن, ەگەر ولار ۋنيۆەرسيتەتتەگى اسكەري كافەدرانى اياقتاسا, لەيتەنانت شەنىن الاتىنىن ايتتى. سونداي-اق وتباسىن قۇرعان ازاماتتىڭ ءبىر نەمەسە ودان كوپ بالاسى بولسا, ول اسكەردەن بوساتىلاتىنىن جەتكىزدى.
كوكتەمگى ناۋقان اياقتالعان سوڭ, الدا تاعى كۇزگى اسكەرگە شاقىرۋ ماۋسىمى وتەدى. ەندەشە, وتان الدىنداعى بورىشىن وتەۋگە اتتانعان ازاماتتاردىڭ امان-ەسەن ۇيىنە ورالۋىنا تىلەكشىمىز. باستىسى, اسكەرىمىز الەۋەتتى, شەكارامىز شەگەندەۋلى, قورعانىسىمىز قۋاتتى بولسىن.
