فوتو: ن.بايبۋلين
وتىرىسقا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە ازاماتتىق سەكتوردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, ساراپشىلار قاتىستى. ءىس-شارا بارىسىندا بيوارتۇرلىلىك سالاسىنداعى قازىرگى احۋال, ونى ساقتاۋدى جەتىلدىرۋ تەتىكتەرى, ورنىقتى بولاشاق ءۇشىن قۇرلىقتىڭ ەكوجۇيەلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى جانە وسى باعىتتاعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
كوميسسيا وتىرىسىندا قاتىسۋشىلار قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەمدە ەكوجۇيەلەرگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىنا جانە ولار كەشەندى قورعاۋدى قاجەت ەتەتىنىنە نازار اۋداردى. ورنىقتى دامۋ يندەكسىنىڭ 2024 جىلعى كورسەتكىشىنە سايكەس قۇرلىقتىڭ ەكوجۇيەلەرىن ساقتاۋ قازاقستانداعى ەڭ وزەكتى التى ماسەلەنىڭ قاتارىنا قوسىلعان. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىس قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ناقتى ايتقاندا, پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ توراعاسى اتاپ وتكەندەي, زاڭنامالىق جۇمىستارمەن قاتار «تازا قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ەكولوگيالىق اكتسياسى جانە باسقا دا جۇيەلى شارالار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.
«وتكەن اپتادا بۇۇ باس اسسامبلەياسى الماتىدا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى ايماقتىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى قاراردى كونسەنسۋس نەگىزىندە قابىلدادى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ بۇل باستاماسىن ىسكە اسىرۋ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك ەكەنى انىق. اتالعان شەشىم قازاقستاندى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ورنىقتى دامۋعا بەلسەندى ىقپال ەتەتىن مەملەكەت رەتىندە مويىنداۋدى بىلدىرەدى. ايماقتىق ورتالىق قۇرعاقشىلىقپەن, شولەيتتەنۋمەن جانە اۋانىڭ لاستانۋىمەن كۇرەسۋ باعىتىندا سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان جوبالاردى ۇيلەستىرەدى. سونداي-اق جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ىقپال ەتەدى», دەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى باسىم مىندەتتەرگە توقتالدى.
ماسەلەنى تالقىلاۋ كەزىندە پارلامەنتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى مەن ساراپشىلار بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە قۇرلىقتىڭ ەكوجۇيەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ اياسىندا ورمان رەسۋرستارى مەن سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلار پوپۋلياتسياسىن كوبەيتۋگە, سونداي-اق, جەردىڭ توزۋى مەن براكونەرلىكتىڭ الدىن الۋعا باسىمدىق بەرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. بۇل رەتتە جەل مەن سۋ ەروزياسى, جۇيەسىز مال جايۋ, ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ تەحنولوگيالارىن ساقتاماۋ, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋدى باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى سياقتى ماسەلەلەر تۋرالى ءسوز بولدى. سەنات توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىسقا بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ قاتىسۋى اسا ماڭىزدى. ويتكەنى وسى باعىتتاعى ۇدەرىستەر ءوزارا تىعىز بايلانىستى جانە ءبىر-بىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
«قازاقستان اۋماعىندا ورمان القاپتارىنىڭ كولەمى تەك 5 پايىزدى عانا قۇرايدى. ورمانداردى وتاۋ, ورمان ورتتەرى, ورمان رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتىرۋگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەۋ سياقتى انتروپوگەندىك اسەرلەردىڭ سالدارىنان بۇل جاعداي ودان ءارى كۇردەلەنە تۇسەدى. سونداي-اق 90 ملن گەكتاردان استام جەر ەروزياعا ۇشىراعان. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ جانە كوبەيتۋ. بۇل سالاداعى نەگىزگى ماسەلە براكونەرلىك بولىپ قالىپ وتىر. سيرەك كەزدەسەتىن جانۋارلاردىڭ مۇيىزدەرى مەن تەرىلەرىنىڭ كونتراباندالىق ساۋداسى ولاردىڭ سانىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعادى. جانۋارلار الەمىنىڭ ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ورمان, توپىراق جانە جايىلىمدار ەكوجۇيەسىنىڭ جاعدايىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. جالپى, قۇرلىقتىڭ ەكوجۇيەلەرىن قورعاۋ, بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ۇنەمى نازارى مەن ۇيلەسىمدى جۇمىسىن تالاپ ەتەدى», دەدى پالاتا توراعاسى.
تالقىلاۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى مەن ساراپشىلار الداعى بىرلەسكەن جۇمىسقا قاتىستى تىڭ باستامالارعا توقتالىپ, ءوز ۇسىنىمدارىن ايتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, كەشەندى جۇمىستىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ, قاتىسۋشىلاردى بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىردى. ناقتى شارالاردىڭ قاتارىندا تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى دە بار ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
سونىمەن قاتار ورتاق سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ىسىندە وڭىردەگى ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعى ەرەكشە ءرول اتقاراتىنى ايتىلدى. قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازياداعى بارلىق جەردىڭ 38 پايىزدان استامىن قۇرعاقشىلىق جايلاعان. ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي ايماقتاعى قۇرعاقشىلىقتان كەلتىرىلگەن زالال جىلىنا ءجىو-ءنىڭ 1,3 پايىزىنا جەتۋى مۇمكىن.
«بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ تۇجىرىمداماسىن ساپالى پىسىقتاۋ قاجەت. ىقتيمال تاۋەكەلدەر مەن قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ دە ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى. توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن جەر رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋعا كوشكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى قازىر پارلامەنت دەپۋتاتتارى «توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. جەردىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن دامىتۋ, جەرگە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن پايدالانۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ شارالارىن ازىرلەۋ, ءارى قاراي قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن توپىراق مونيتورينگىن كۇشەيتۋ سياقتى قادامدار دا اسا ماڭىزدى. سونداي-اق ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ كەرەك. ايماقتاعى ەلدەرمەن دە ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ ايرىقشا مانگە يە. سەبەبى, شولەيتتەنۋ مەن جەردىڭ توزۋى بۇكىل وڭىرگە ورتاق پروبلەما», دەگەن سەنات سپيكەرى ساراپشىلار قاۋىمداستىعى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن بۇگىن كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى الداعى جۇمىستا ەسكەرۋگە شاقىردى.
پارلامەنتتىك كوميسسيا وتىرىسىندا سەنات جانە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىمەن قاتار ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ازات سۇلتانوۆ, بۇۇدب قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى سۋحروب حودجيماتوۆ, قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى (FAO) باعدارلامالارىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى جاڭىل بوزاەۆا, ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما ءتورايىمى راۋشان رامازانوۆا جانە باسقا ساراپشىلار بايانداما جاساپ, ءسوز سويلەدى.
