ەلدەر الەۋەتىن ورگە وزدىرار وداق
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى اۋمالى-توكپەلى كەزدە كەڭەستەر وداعى قۇرامىنان شىققان تاۋەلسىز ەلدەر وزدەرىنىڭ بولاشاق باعدارىن ىزدەي باستادى. سونداي ءبىر تولعاقتى تۇستا, ياعني 1994 جىلعى ناۋرىزدىڭ 29-ىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋگە رەسمي ساپارمەن باردى. قازاق باسشىسىن قۇرمەتپەن قارسى العان كورشى اعايىن ەلباسىنىڭ ءاربىر ءسوزىن قالت جىبەرمەي, مۇقيات تىڭدادى. ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى باسقالار سياقتى ءوز ەلىنىڭ بايلىعىمەن ماقتانبادى, بارلىعىمەن شاتتانبادى, جوعىن ايتىپ, الاقان جايعان جوق, قايتا بۇكىل الەمنىڭ الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەردەن امان الىپ شىعاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. بۇل ۇسىنىس وركەنيەت پەن ەكونوميكانىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەندەرگە توسىن جاعداي بولىپ كورىندى. ال جىلدار وتە ەلباسىنىڭ سول ۇسىنىسى جارقىن بولاشاقتىڭ كىلتىنە اينالدى. سودان بەرى جاھاندىق ساياسي جاعداي سان قۇبىلدى. جاڭا وداقتىڭ بولاشاعىنان بىردەن تۇڭىلگەندەر دە, ونىڭ ءمان-ماڭىزىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەندەر دە كەزدەستى. تۇپتەپ كەلگەندە, كورەگەندىك يدەيا اقىرى جۇزەگە استى.
باسىندا ساياساتكەرى دە, ەكونوميسى دە, قىلاياعى ورىسكە مالىن ورگىزگەلى شىققان اۋىل تۇرعىندارى دا وسىعان قاتىستى بولجامدارعا بەلسەندى تۇردە اتسالىستى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى اتالمىش وداق وركەنيەتكە, ۇلتتىق بايلىقتىڭ ارتۋىنا, كاسىپكەرلىكتىڭ قوردالانۋىنا پايدالى باستاما دەسە, ەندى ءبىرى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ءتىپتى, ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن, شىندىعىندا دا, رەسەيدىڭ كەڭەس وداعىنا ۇقساس «بىردەڭە» قۇرۋعا اشىقتان-اشىق كىرىسكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن دايەك ىزدەگەندەر دە از بولعان جوق. كەشە عانا رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى جەرلەستەرىمىزدى تاعى دا ويعا قالدىردى. ءتورت ت ۇلىگىن مىڭعىرتىپ, مال باسىندا جۇرگەن شارۋالار رەسەيگە شىعارىلاتىن ەت ونىمدەرى ساۋداسىنىڭ توقىراۋىن جامان ىرىمعا بالاپ, جاندارىن قويارعا جەر تاپپاي قالدى.
قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىن تەك قانا گەوگرافيالىق جاعدايى جاقىن ەتىپ تۇرعان جوق. ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ورتاق ويعا كىرىكتىرەتىن بىرلەسكەن جوبالارى جەتەرلىك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءۇش ەلدىڭ اراسىندا ءتۇرلى تالاپتىڭ بولاتىنى دا بەلگىلى. ءبارى دە ءوز مۇددەسىن السىرەتىپ, كەلەسى ەلدەرگە ەسە جىبەرگىسى كەلمەيدى. ويتكەنى, ونىڭ ارتىندا ەلىنىڭ بولاشاعى, حالقىنىڭ مۇددەسى جاتىر. راس, قازاقستان دا, رەسەي دە شيكىزات ەلى. ايتسە دە, باتىستاعى كورشىمىزدىڭ شەتەلدەرگە شىعاراتىن ونىمدەرى بار. قانشالىق قيىندىقتار قىسپاققا السا دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇيرەپ كەتپەيدى. ساياسي جاقتا دا ءوزىنىڭ ساليقالى باعىتىن ساقتاپ قالاتىن كۇش-قۋاتى جەتكىلىكتى.
جالپى, قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ەلدەر كوپ. جاقىن بولاشاقتا ونىڭ قاتارى تاعى دا بىرنەشە ەلمەن تولىعىپ جاتسا, وعان تاڭدانۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى, الەمدىك نارىق بۇگىنگى كۇننىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىن تالاپ ەتۋدە. راسىندا, بىرلىك بولسا تىرلىك, باسەكە بولسا ساپا بار. «كوپ بولىپ پىشكەن توننىڭ كەلتە بولمايتىنىن» جادىنا بەرىك سىڭىرگەن قازاق ەلى قاشاندا جەتىستىگى بولسا جۇرتپەن بىرگە قۋانىپ, قيىندىقتى ورتاق ءبولىسىپ, وركەندەپ كەلەدى. شىنىندا, ىرگەلەس كورشىمەن تاتۋ-ءتاتتى بولۋ قاي جاعىنان دا ءتيىمدى. تورتكۇل دۇنيەدە الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس جاساماعان ءبىر مەملەكەتتى كەزدەستىرمەيسىڭ. تاريحتىڭ قويناۋىندا سان ءتۇرلى تەپەرىشتى كورىپ, الماعايىپ زاماندى باستان وتكەرگەن حالقىمىزدىڭ كوڭىلىندە كوپ الاڭ بولسا دا, كورشىمەن تاتۋ بولعان ەلدىڭ ەشقاشان ۇتىلمايتىنىن ۇمىتپايدى. جاھاندانۋ زامانىندا اينالامىزداعى اعايىندارمەن ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ الەۋەتىمىزدى پايدالانىپ, العا جىلجۋدىڭ بەرەرى مول. دەمەك, اتالمىش وداقتان تۇڭىلەتىندەي قاتەر جوق. قايتا, وسىدان بۇرىن جۇزەگە اسقان كەدەن وداعى بارىسىندا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىمىز جاڭا وداق قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ جاعدايىنىڭ جامان بولمايتىنىن اڭعارتادى. سونىمەن, 1 قاڭتاردان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كۇشىنە ەندى. ەندەشە, ات-تونىمىزدى الا قاشپاي, الدىمىزدا تۇرعان يگىلىككە كەنەلۋ ءۇشىن ۇمتىلعان ءجون.
راس, الەم ەلدەرى اراسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىقپالداسىپ, بىرلەسىپ, العا جىلجىتاتىن ماڭىزدى جوبالار از ەمەس. سول قاتاردا قۇرامىنداعى 27 ەلدىڭ مۇددەسىن ۇيىستىرىپ, ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرۋ ماقساتىندا 1993 جىلى قۇرىلعان ەۋروپالىق وداقتى ايتۋعا بولادى. بۇگىندە باسەكەلەستىك پەن دوستىقتىڭ ۇيىتقىسى بولعان وداقتان ساياسي تۇرعىدا مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايدى كورىپ تۇرعان جوقپىز. سوندىقتان ادام, اقشا, بيزنەس, ءتارتىپ تۇرعىسىنان جەتىلدىرىلە تۇسكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ساياساتتان اۋلاق بولىپ, سان سالالى شارۋاشىلىققا سەرپىن بەرەتىنىن بىلە جۇرگەنىمىز ءجون. ءتىپتى, ونىڭ ادامزات قوعامىنا قوسار تابىسى دا مول بولماق.
ەڭ الدىمەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنەتىن رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان ساۋدا شەكارالارىن اشىپ, كەدەندىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاسا, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا, باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋىنە جانە سوعان ساي ساپانىڭ ارتىپ, باعانىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە تاسىمالدانۋىنا وڭتايلى جاعداي تۋادى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىمىز ءۇشىن ۇلكەن نارىققا شىعۋعا جول اشادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جاڭا وداق ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرەكە بەرەدى. ياعني, شيكىزاتتىڭ سان ءتۇرى بار قازاقستاندىقتار سول بايلىقتى شەتەلدىك قارجى كوزدەرىنىڭ كومەگىنسىز شىپ-شىرعاسىن شىعارماي يگىلىككە اينالدىرا السا قالتاعا قۇيىلار تەڭگەنىڭ كولەمى دە كۇن سايىن ۇلعايا تۇسەتىنى انىق. جاڭا وداق وسى مۇمكىندىككە جول اشىپ, وسىعان دەيىن ءتۇرلى قىسىم مەن كەدەرگىنىڭ قىسپاعىندا كەلگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. سونداي-اق, جەكە شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن تۇلعالار كەڭەستىك شارۋاشىلىقتىڭ تارتىبىنە شىرمالىپ كەلگەن قاتاڭ قاعيدالاردى بىت-شىت ەتىپ, ەسەسىنە ەۋروپالىق تالاپقا ساي قىزمەت كورسەتۋ مەن جۇمىس ونىمدىلىگىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك الادى. بىلىكتى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس قاۋىرت ارتادى. ونى مىناداي قاراپايىم مىسال ارقىلى تۇسىندىرۋگە بولادى. الەمدىك باسەكەلەستىكتىڭ تالابىنا وراي, ءىرى, ۇساق كاسىپورىننىڭ بولاشاعى قول استىنداعى ماماننىڭ بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى بولىپ قالادى. وسى تۇستا بولاشاق جوسپارىن تابىستى اتقارۋدى ويعا العان كاسىپكەرلەر جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بىلگىر ازاماتتاردى ىزدەي باستايدى. بۇل – اتالمىش وداقتىڭ قازاق قوعامىن سانالى تۇردە جەتىلدىرۋگە سەپ بولاتىن تۇسى.
تاعى ءبىر جاعىنان, قازىرگە دەيىن ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك سالاسى تەك ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستان اسا الماي كەلدى. بۇل ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىننىڭ قۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگىنەن ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ ازدىعىنان تۋىنداعان جاعداي-تۇعىن. ال اتالمىش وداق اياسىندا كورشى ەلدەردەگى ۇلكەن نارىققا ەمىن-ەركىن شىعۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل, ءبىر جاعىنان, ءوندىرىستى وركەندەتسە, ەكىنشىدەن, ءونىمنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كاسىپورىندار, زاۋىت, فابريكالار مىندەتتى تۇردە زامانعا ساي وندىرىسپەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولادى. ناتيجەسىندە جان-جاقتان اعىلعان زاماناۋي قۇرىلعىلار ونىڭ ءتىلىن تابۋ ءۇشىن شەتەلگە اعىلىپ, تەحنيكا ءتىلىن مەڭگەرۋگە تالاپتاناتىن مامانداردىڭ قاتارىن كوبەيتەدى. بىلىكتىلىككە قوسىلاتىن بۇل كاپيتال فەرمەرلەردى مال شارۋاشىلىعى, ديقانداردى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن مولىنان وندىرۋگە ىنتالاندىرادى. ويتكەنى, بىزدە ۇلان-عايىر جەر, جىل سايىن بىتىك وسەتىن استىق قورى بار.
ايتپاقشى, جاڭا وداقتىڭ ومىرشەڭدىگىن وسىعان دەيىن اتقارىلىپ كەلگەن كەدەن وداعىنداعى جەتىستىگىمىزبەن دە دالەلدەۋگە بولادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كەدەن وداعىنىڭ ىقپالىمەن ءتۇرلى سالادا وتاندىق ەكسپورت 11 پايىزعا ارتسا, يمپورتتىڭ ءوسۋ قارقىنى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. بۇل تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ الدىندا بەرگەن ەسەبىندە «وسىعان دەيىن مال ەتىن كورشى ەلدەرگە ساتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە رەسەي, بەلارۋس ەلىنىڭ ماماندارىنىڭ مەديتسينالىق ساراپتاۋىنان ءوتىپ, رۇقسات قاعازىن الۋ كەرەك بولاتىن. وكىنىشكە وراي, ولار ەكى جىلدا ءبىر كەلەتىن دە بۇل كەدەرگى كورشى ەلدىڭ نارىعىنا شىعۋعا قولبايلاۋ بولىپ كەلدى. قازىرگى تاڭدا ورتاق وداقتىڭ اياسىندا قازاقستاندىق سەرتيفيكاتپەن كەز كەلگەن ەلگە ەت ونىمدەرىن شىعارۋعا, ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك بار», دەسە, پرەمر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز حابارلاماسىندا كەدەن وداعى اياسىندا وتاندىق كونديتەر ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى – 3, رەسەي مەن بەلارۋسكە جەتكىزىلگەن وتاندىق جۇك كولىكتەرى – 17, تسەمەنت ەكسپورتىنىڭ 16 ەسەگە ارتقانىن جەتكىزدى. ايتا كەتەرلىگى, سىرتقا ەكسپورتتالعان تاۋارلاردىڭ ىشىندە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ دە ۇلەسى باسىم. ماسەلەن, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەرگە جونەلتىلگەن تاۋار 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 2014 جىلى 18 ملرد. تەڭگەگە ارتىپ, وڭدەلگەن ءونىمنىڭ نارىقتاعى ۇلەسى 44,9 پايىزدان 58,9 پايىزعا ۇلعايىپتى. وسى تۇستا وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قۇيىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ دا كوڭىلدەن شىعاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىدان-اق كەدەن وداعى قۇرامىنداعى ءۇش ەلدىڭ بارىس-كەلىسى باياندى, الىس-بەرىسى كەلىستى بولعانىن بايقايسىز. ال تالاپتارى مەن مۇمكىندىكتەرى كەدەن وداعىن ون ورايتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بەرەرى تىپتەن مول بولماق.
كەيبىر ماماندار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە سونى سوقپاق بولاتىنىن دالەلدەپ جاتىر. بۇل پىكىرگە ءبىز دە قوسىلامىز. بايىپتاپ قارايتىن بولساق, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋدىڭ ارتىقشىلىعى مول. ونى كورشى قىتاي مەن قىرعىزستانداعى ساۋدا-ساتتىق الەۋەتىنەن كورۋگە بولادى. قاراپايىم عانا مىسال, قىتايدان قازاقستانعا تاسىمالداناتىن ساپاسى بىردەي تاۋاردىڭ باعاسى كورشى قىرعىزستاندا ءبىرنەشە ەسەگە ارزان. بۇل دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ شارتىندا قاراستىرىلعان تيىمدىلىك. قازاقستانعا قىتايدا وندىرىلگەن ۇقساس تاۋار ءۇش ءتۇرلى جولمەن كىرەدى. ءبىرىنشى, ءۇرىمشى قالاسىنداعى حالىقارالىق ساۋدا ورتالىقتارى ارقىلى الماتىعا تاۋار تاسىمالدايتىن باعىت, ەكىنشىسى قىتايدىڭ ىشكى قالالارىندا وندىرىلگەن ءونىمىنىڭ تىكەلەي قورعاستاعى «قۇرعاق پورت» ارقىلى الىپساتارلاردىڭ قولىنا تيەتىن جاڭا جول (جۇرت ايتىپ جۇرگەن ءبىر كۇندىك ساۋدا دەگەنى وسى), ەندى ءبىرى كەڭسەسى دۋباي, تۇركيا, ەۋروپا قالالارىندا ورنالاسقانىمەن تاۋارىن قىتايدا ءوندىرىپ, قازاقستانعا تاسىمالدايتىن كەرۋەن جولى. قاراپ وتىرساڭىز, قىتايدىڭ ءبىر فيرماسىندا وندىرىلگەن ۇقساس تاۋار ءتۇرلى جولمەن ءبىزدىڭ بازارلاردا ساۋدالانىپ جاتىر. سوندىقتان ولاردىڭ باعاسى دا ءار الۋان. ساۋلەتتى ساۋدا سارايىندا دوللارمەن ساتىلاتىن تاۋاردى كەيبىر جايمالاردان بولماشى تەڭگەمەن ساتىپ الۋعا دا بولادى. ەگەر, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرەتىن بولساق, شەتەل تاۋارى قازاقستانعا ءبىر عانا جولمەن, ياعني اتالعان ۇيىم بەكىتكەن ورتاق شارتپەن كىرەدى. بۇل «مىناۋ شەتەلدىكى, مىناۋ قىتايدىكى», دەپ الداپ ساۋدا جاسايتىن, باعانى ءوز بەتىنشە بەلگىلەيتىن الىپساتارلارعا توسقاۋىل بولادى. ال ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋىنە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جول اشادى. بۇدان باسقا دا سانسىز دالەلدى كەلتىرۋگە بولار ەدى. قىسقاسى, سىنىقتان سىلتاۋ ىزدەپ, قازاننىڭ قۇلاعىنان قاراۋىل قاراۋدىڭ قاجەتى شامالى. باستىسى, باتىل قاداممەن جاڭا باستامانى جەتىلدىرۋگە دايىن بولعانىمىز ءجون. ودان ۇتارىمىز كوپ بولماق.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرگەننەن قازاقستان ۇتىلا قويمايدى. سەبەبى, جان-جاعى الىپ يمپەريالارمەن شەكارالاساتىن بىزگە كورشى ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس وتە قاجەت. ىشكى نارىقتى قۋاتتاندىرىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىس ونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋدە رەسەيمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ءتيىمدى. ال ەۋروپا نارىعىنا ەنۋ ءۇشىن بەلارۋس ەلىنىڭ مۇمكىندىگى كەرەك.
قاجەت انداس,
ءبىلىم ماگيسترى.
الماتى وبلىسى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى اۋمالى-توكپەلى كەزدە كەڭەستەر وداعى قۇرامىنان شىققان تاۋەلسىز ەلدەر وزدەرىنىڭ بولاشاق باعدارىن ىزدەي باستادى. سونداي ءبىر تولعاقتى تۇستا, ياعني 1994 جىلعى ناۋرىزدىڭ 29-ىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋگە رەسمي ساپارمەن باردى. قازاق باسشىسىن قۇرمەتپەن قارسى العان كورشى اعايىن ەلباسىنىڭ ءاربىر ءسوزىن قالت جىبەرمەي, مۇقيات تىڭدادى. ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى باسقالار سياقتى ءوز ەلىنىڭ بايلىعىمەن ماقتانبادى, بارلىعىمەن شاتتانبادى, جوعىن ايتىپ, الاقان جايعان جوق, قايتا بۇكىل الەمنىڭ الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەردەن امان الىپ شىعاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى ءوز ويىن ورتاعا سالدى. بۇل ۇسىنىس وركەنيەت پەن ەكونوميكانىڭ تولعاقتى ماسەلەلەرىن شەشۋ جولىندا تەر توگىپ جۇرگەندەرگە توسىن جاعداي بولىپ كورىندى. ال جىلدار وتە ەلباسىنىڭ سول ۇسىنىسى جارقىن بولاشاقتىڭ كىلتىنە اينالدى. سودان بەرى جاھاندىق ساياسي جاعداي سان قۇبىلدى. جاڭا وداقتىڭ بولاشاعىنان بىردەن تۇڭىلگەندەر دە, ونىڭ ءمان-ماڭىزىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەندەر دە كەزدەستى. تۇپتەپ كەلگەندە, كورەگەندىك يدەيا اقىرى جۇزەگە استى.
باسىندا ساياساتكەرى دە, ەكونوميسى دە, قىلاياعى ورىسكە مالىن ورگىزگەلى شىققان اۋىل تۇرعىندارى دا وسىعان قاتىستى بولجامدارعا بەلسەندى تۇردە اتسالىستى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى اتالمىش وداق وركەنيەتكە, ۇلتتىق بايلىقتىڭ ارتۋىنا, كاسىپكەرلىكتىڭ قوردالانۋىنا پايدالى باستاما دەسە, ەندى ءبىرى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىنىن دالەلدەۋگە تىرىستى. ءتىپتى, ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن, شىندىعىندا دا, رەسەيدىڭ كەڭەس وداعىنا ۇقساس «بىردەڭە» قۇرۋعا اشىقتان-اشىق كىرىسكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن دايەك ىزدەگەندەر دە از بولعان جوق. كەشە عانا رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇنسىزدانۋى جەرلەستەرىمىزدى تاعى دا ويعا قالدىردى. ءتورت ت ۇلىگىن مىڭعىرتىپ, مال باسىندا جۇرگەن شارۋالار رەسەيگە شىعارىلاتىن ەت ونىمدەرى ساۋداسىنىڭ توقىراۋىن جامان ىرىمعا بالاپ, جاندارىن قويارعا جەر تاپپاي قالدى.
قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىن تەك قانا گەوگرافيالىق جاعدايى جاقىن ەتىپ تۇرعان جوق. ولاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, ورتاق ويعا كىرىكتىرەتىن بىرلەسكەن جوبالارى جەتەرلىك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءۇش ەلدىڭ اراسىندا ءتۇرلى تالاپتىڭ بولاتىنى دا بەلگىلى. ءبارى دە ءوز مۇددەسىن السىرەتىپ, كەلەسى ەلدەرگە ەسە جىبەرگىسى كەلمەيدى. ويتكەنى, ونىڭ ارتىندا ەلىنىڭ بولاشاعى, حالقىنىڭ مۇددەسى جاتىر. راس, قازاقستان دا, رەسەي دە شيكىزات ەلى. ايتسە دە, باتىستاعى كورشىمىزدىڭ شەتەلدەرگە شىعاراتىن ونىمدەرى بار. قانشالىق قيىندىقتار قىسپاققا السا دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇيرەپ كەتپەيدى. ساياسي جاقتا دا ءوزىنىڭ ساليقالى باعىتىن ساقتاپ قالاتىن كۇش-قۋاتى جەتكىلىكتى.
جالپى, قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ەلدەر كوپ. جاقىن بولاشاقتا ونىڭ قاتارى تاعى دا بىرنەشە ەلمەن تولىعىپ جاتسا, وعان تاڭدانۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى, الەمدىك نارىق بۇگىنگى كۇننىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن تاۋارلار مەن قىزمەتتىڭ, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋىن تالاپ ەتۋدە. راسىندا, بىرلىك بولسا تىرلىك, باسەكە بولسا ساپا بار. «كوپ بولىپ پىشكەن توننىڭ كەلتە بولمايتىنىن» جادىنا بەرىك سىڭىرگەن قازاق ەلى قاشاندا جەتىستىگى بولسا جۇرتپەن بىرگە قۋانىپ, قيىندىقتى ورتاق ءبولىسىپ, وركەندەپ كەلەدى. شىنىندا, ىرگەلەس كورشىمەن تاتۋ-ءتاتتى بولۋ قاي جاعىنان دا ءتيىمدى. تورتكۇل دۇنيەدە الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس جاساماعان ءبىر مەملەكەتتى كەزدەستىرمەيسىڭ. تاريحتىڭ قويناۋىندا سان ءتۇرلى تەپەرىشتى كورىپ, الماعايىپ زاماندى باستان وتكەرگەن حالقىمىزدىڭ كوڭىلىندە كوپ الاڭ بولسا دا, كورشىمەن تاتۋ بولعان ەلدىڭ ەشقاشان ۇتىلمايتىنىن ۇمىتپايدى. جاھاندانۋ زامانىندا اينالامىزداعى اعايىندارمەن ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ الەۋەتىمىزدى پايدالانىپ, العا جىلجۋدىڭ بەرەرى مول. دەمەك, اتالمىش وداقتان تۇڭىلەتىندەي قاتەر جوق. قايتا, وسىدان بۇرىن جۇزەگە اسقان كەدەن وداعى بارىسىندا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىمىز جاڭا وداق قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ جاعدايىنىڭ جامان بولمايتىنىن اڭعارتادى. سونىمەن, 1 قاڭتاردان باستاپ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كۇشىنە ەندى. ەندەشە, ات-تونىمىزدى الا قاشپاي, الدىمىزدا تۇرعان يگىلىككە كەنەلۋ ءۇشىن ۇمتىلعان ءجون.
راس, الەم ەلدەرى اراسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدا ىقپالداسىپ, بىرلەسىپ, العا جىلجىتاتىن ماڭىزدى جوبالار از ەمەس. سول قاتاردا قۇرامىنداعى 27 ەلدىڭ مۇددەسىن ۇيىستىرىپ, ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرۋ ماقساتىندا 1993 جىلى قۇرىلعان ەۋروپالىق وداقتى ايتۋعا بولادى. بۇگىندە باسەكەلەستىك پەن دوستىقتىڭ ۇيىتقىسى بولعان وداقتان ساياسي تۇرعىدا مەملەكەتتەردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايدى كورىپ تۇرعان جوقپىز. سوندىقتان ادام, اقشا, بيزنەس, ءتارتىپ تۇرعىسىنان جەتىلدىرىلە تۇسكەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ساياساتتان اۋلاق بولىپ, سان سالالى شارۋاشىلىققا سەرپىن بەرەتىنىن بىلە جۇرگەنىمىز ءجون. ءتىپتى, ونىڭ ادامزات قوعامىنا قوسار تابىسى دا مول بولماق.
ەڭ الدىمەن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنەتىن رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان ساۋدا شەكارالارىن اشىپ, كەدەندىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاسا, ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا, باسەكەلەستىكتىڭ كۇشەيۋىنە جانە سوعان ساي ساپانىڭ ارتىپ, باعانىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتەدى. قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە تاسىمالدانۋىنا وڭتايلى جاعداي تۋادى. بۇل ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەرىمىز ءۇشىن ۇلكەن نارىققا شىعۋعا جول اشادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جاڭا وداق ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە بەرەكە بەرەدى. ياعني, شيكىزاتتىڭ سان ءتۇرى بار قازاقستاندىقتار سول بايلىقتى شەتەلدىك قارجى كوزدەرىنىڭ كومەگىنسىز شىپ-شىرعاسىن شىعارماي يگىلىككە اينالدىرا السا قالتاعا قۇيىلار تەڭگەنىڭ كولەمى دە كۇن سايىن ۇلعايا تۇسەتىنى انىق. جاڭا وداق وسى مۇمكىندىككە جول اشىپ, وسىعان دەيىن ءتۇرلى قىسىم مەن كەدەرگىنىڭ قىسپاعىندا كەلگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. سونداي-اق, جەكە شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن تۇلعالار كەڭەستىك شارۋاشىلىقتىڭ تارتىبىنە شىرمالىپ كەلگەن قاتاڭ قاعيدالاردى بىت-شىت ەتىپ, ەسەسىنە ەۋروپالىق تالاپقا ساي قىزمەت كورسەتۋ مەن جۇمىس ونىمدىلىگىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك الادى. بىلىكتى ماماندارعا دەگەن سۇرانىس قاۋىرت ارتادى. ونى مىناداي قاراپايىم مىسال ارقىلى تۇسىندىرۋگە بولادى. الەمدىك باسەكەلەستىكتىڭ تالابىنا وراي, ءىرى, ۇساق كاسىپورىننىڭ بولاشاعى قول استىنداعى ماماننىڭ بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى بولىپ قالادى. وسى تۇستا بولاشاق جوسپارىن تابىستى اتقارۋدى ويعا العان كاسىپكەرلەر جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بىلگىر ازاماتتاردى ىزدەي باستايدى. بۇل – اتالمىش وداقتىڭ قازاق قوعامىن سانالى تۇردە جەتىلدىرۋگە سەپ بولاتىن تۇسى.
تاعى ءبىر جاعىنان, قازىرگە دەيىن ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلىك سالاسى تەك ىشكى نارىقتاعى سۇرانىستان اسا الماي كەلدى. بۇل ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىننىڭ قۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگىنەن ەمەس, تۇتىنۋشىلاردىڭ ازدىعىنان تۋىنداعان جاعداي-تۇعىن. ال اتالمىش وداق اياسىندا كورشى ەلدەردەگى ۇلكەن نارىققا ەمىن-ەركىن شىعۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل, ءبىر جاعىنان, ءوندىرىستى وركەندەتسە, ەكىنشىدەن, ءونىمنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان كاسىپورىندار, زاۋىت, فابريكالار مىندەتتى تۇردە زامانعا ساي وندىرىسپەن اينالىسۋعا ءماجبۇر بولادى. ناتيجەسىندە جان-جاقتان اعىلعان زاماناۋي قۇرىلعىلار ونىڭ ءتىلىن تابۋ ءۇشىن شەتەلگە اعىلىپ, تەحنيكا ءتىلىن مەڭگەرۋگە تالاپتاناتىن مامانداردىڭ قاتارىن كوبەيتەدى. بىلىكتىلىككە قوسىلاتىن بۇل كاپيتال فەرمەرلەردى مال شارۋاشىلىعى, ديقانداردى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن مولىنان وندىرۋگە ىنتالاندىرادى. ويتكەنى, بىزدە ۇلان-عايىر جەر, جىل سايىن بىتىك وسەتىن استىق قورى بار.
ايتپاقشى, جاڭا وداقتىڭ ومىرشەڭدىگىن وسىعان دەيىن اتقارىلىپ كەلگەن كەدەن وداعىنداعى جەتىستىگىمىزبەن دە دالەلدەۋگە بولادى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, كەدەن وداعىنىڭ ىقپالىمەن ءتۇرلى سالادا وتاندىق ەكسپورت 11 پايىزعا ارتسا, يمپورتتىڭ ءوسۋ قارقىنى ايتارلىقتاي تومەندەگەن. بۇل تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ الدىندا بەرگەن ەسەبىندە «وسىعان دەيىن مال ەتىن كورشى ەلدەرگە ساتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە رەسەي, بەلارۋس ەلىنىڭ ماماندارىنىڭ مەديتسينالىق ساراپتاۋىنان ءوتىپ, رۇقسات قاعازىن الۋ كەرەك بولاتىن. وكىنىشكە وراي, ولار ەكى جىلدا ءبىر كەلەتىن دە بۇل كەدەرگى كورشى ەلدىڭ نارىعىنا شىعۋعا قولبايلاۋ بولىپ كەلدى. قازىرگى تاڭدا ورتاق وداقتىڭ اياسىندا قازاقستاندىق سەرتيفيكاتپەن كەز كەلگەن ەلگە ەت ونىمدەرىن شىعارۋعا, ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك بار», دەسە, پرەمر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز حابارلاماسىندا كەدەن وداعى اياسىندا وتاندىق كونديتەر ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى – 3, رەسەي مەن بەلارۋسكە جەتكىزىلگەن وتاندىق جۇك كولىكتەرى – 17, تسەمەنت ەكسپورتىنىڭ 16 ەسەگە ارتقانىن جەتكىزدى. ايتا كەتەرلىگى, سىرتقا ەكسپورتتالعان تاۋارلاردىڭ ىشىندە وڭدەلگەن ءونىمنىڭ دە ۇلەسى باسىم. ماسەلەن, كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەرگە جونەلتىلگەن تاۋار 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا 2014 جىلى 18 ملرد. تەڭگەگە ارتىپ, وڭدەلگەن ءونىمنىڭ نارىقتاعى ۇلەسى 44,9 پايىزدان 58,9 پايىزعا ۇلعايىپتى. وسى تۇستا وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قۇيىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ دا كوڭىلدەن شىعاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىدان-اق كەدەن وداعى قۇرامىنداعى ءۇش ەلدىڭ بارىس-كەلىسى باياندى, الىس-بەرىسى كەلىستى بولعانىن بايقايسىز. ال تالاپتارى مەن مۇمكىندىكتەرى كەدەن وداعىن ون ورايتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بەرەرى تىپتەن مول بولماق.
كەيبىر ماماندار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە سونى سوقپاق بولاتىنىن دالەلدەپ جاتىر. بۇل پىكىرگە ءبىز دە قوسىلامىز. بايىپتاپ قارايتىن بولساق, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋدىڭ ارتىقشىلىعى مول. ونى كورشى قىتاي مەن قىرعىزستانداعى ساۋدا-ساتتىق الەۋەتىنەن كورۋگە بولادى. قاراپايىم عانا مىسال, قىتايدان قازاقستانعا تاسىمالداناتىن ساپاسى بىردەي تاۋاردىڭ باعاسى كورشى قىرعىزستاندا ءبىرنەشە ەسەگە ارزان. بۇل دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ شارتىندا قاراستىرىلعان تيىمدىلىك. قازاقستانعا قىتايدا وندىرىلگەن ۇقساس تاۋار ءۇش ءتۇرلى جولمەن كىرەدى. ءبىرىنشى, ءۇرىمشى قالاسىنداعى حالىقارالىق ساۋدا ورتالىقتارى ارقىلى الماتىعا تاۋار تاسىمالدايتىن باعىت, ەكىنشىسى قىتايدىڭ ىشكى قالالارىندا وندىرىلگەن ءونىمىنىڭ تىكەلەي قورعاستاعى «قۇرعاق پورت» ارقىلى الىپساتارلاردىڭ قولىنا تيەتىن جاڭا جول (جۇرت ايتىپ جۇرگەن ءبىر كۇندىك ساۋدا دەگەنى وسى), ەندى ءبىرى كەڭسەسى دۋباي, تۇركيا, ەۋروپا قالالارىندا ورنالاسقانىمەن تاۋارىن قىتايدا ءوندىرىپ, قازاقستانعا تاسىمالدايتىن كەرۋەن جولى. قاراپ وتىرساڭىز, قىتايدىڭ ءبىر فيرماسىندا وندىرىلگەن ۇقساس تاۋار ءتۇرلى جولمەن ءبىزدىڭ بازارلاردا ساۋدالانىپ جاتىر. سوندىقتان ولاردىڭ باعاسى دا ءار الۋان. ساۋلەتتى ساۋدا سارايىندا دوللارمەن ساتىلاتىن تاۋاردى كەيبىر جايمالاردان بولماشى تەڭگەمەن ساتىپ الۋعا دا بولادى. ەگەر, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرەتىن بولساق, شەتەل تاۋارى قازاقستانعا ءبىر عانا جولمەن, ياعني اتالعان ۇيىم بەكىتكەن ورتاق شارتپەن كىرەدى. بۇل «مىناۋ شەتەلدىكى, مىناۋ قىتايدىكى», دەپ الداپ ساۋدا جاسايتىن, باعانى ءوز بەتىنشە بەلگىلەيتىن الىپساتارلارعا توسقاۋىل بولادى. ال ەلىمىزدىڭ دسۇ-عا كىرۋىنە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جول اشادى. بۇدان باسقا دا سانسىز دالەلدى كەلتىرۋگە بولار ەدى. قىسقاسى, سىنىقتان سىلتاۋ ىزدەپ, قازاننىڭ قۇلاعىنان قاراۋىل قاراۋدىڭ قاجەتى شامالى. باستىسى, باتىل قاداممەن جاڭا باستامانى جەتىلدىرۋگە دايىن بولعانىمىز ءجون. ودان ۇتارىمىز كوپ بولماق.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرگەننەن قازاقستان ۇتىلا قويمايدى. سەبەبى, جان-جاعى الىپ يمپەريالارمەن شەكارالاساتىن بىزگە كورشى ەلدەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس وتە قاجەت. ىشكى نارىقتى قۋاتتاندىرىپ, كاسىپكەرلەردىڭ جۇمىس ونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋدە رەسەيمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ءتيىمدى. ال ەۋروپا نارىعىنا ەنۋ ءۇشىن بەلارۋس ەلىنىڭ مۇمكىندىگى كەرەك.
قاجەت انداس,
ءبىلىم ماگيسترى.
الماتى وبلىسى.
