«اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دەرەۋ ازىرلەنىپ, وعان مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلى 27 جەلتوقساندا قول قويعان. 2020 جىلدىڭ 11 قاڭتارىندا كۇشىنە ەنگەن جاڭا نورمالاردا ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن ازامات كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان 7 جىلعا ايىرىلىپ قانا قويماي, 15 تاۋلىككە قاماۋعا الىناتىن بولدى. بۇرىن اتالعان بۇزۋشىلىق ءۇشىن كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان 3 جىلعا عانا ايىرۋ جازاسى بەلگىلەنگەن-ءدى. زاڭ تالابىن قايتا بۇزعان ازاماتتى 25 تاۋلىككە قاماۋعا الىپ, 9 جىلعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ قاراستىرىلدى. مىنە, وسى سياقتى «ايۋعا ناماز ۇيرەتكەندەي» قاتاڭ شارالار وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, وتكەن جىلى ماس جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن بولعان جكو سانى – 503-كە دەيىن, ال قازا تاپقاندار سانى 68 ادامعا دەيىن ازايعان.
ارينە, وسى وڭ ءۇردىستىڭ ءوزى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. ويتكەنى ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ماسكۇنەم جۇرگىزۋشىنىڭ كىناسىنەن قازا تاۋىپ جاتقان ادامداردىڭ سىرتىندا ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ ايىقپاس قايعى-قاسىرەتى تۇر. ونىڭ ۇستىنە «اششى سۋدى» ءسىمىرىپ نەمەسە ەسىرتكىگە ەلىتىپ الىپ, رۋلگە جارماساتىندار سانى ءالى دە از ەمەس. ماسەلەن, وتكەن جىلى وسىنداي جول ءجۇرۋ ەرەجەسىنە پىسقىرمايتىن «باتىرلار» سانى 239 بولعان. بۇل كورسەتكىش بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 15,8 پايىزعا عانا ازايعان. ودان دا سوراقىسى – كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرىلسا دا, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋشىلەر قاتارى ازايماق تۇگىل, كوبەيىپ كەتكەن. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ سانى بۇرناعى جىلى 1 207 بولسا, بىلتىر 1 467-گە دەيىن ۇلعايعان, ياعني ءوسىم – 21,5 پايىز.
ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزىپ ۇستالعان جۇرگىزۋشىلەر قاتارى قالىڭ وڭىرلەر – اقتوبە (71,4 پايىز), ماڭعىستاۋ (25 پايىز), اتىراۋ (22,2 پايىز), اباي (15 پايىز), سولتۇستىك قازاقستان (14,3 پايىز), الماتى (9,1 پايىز) وبلىستارى. ال كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرىلعانىنا قاراماستان, «ەسكى انىنە باسىپ», ماس كۇيدە رۋلگە وتىرعاندار الماتى (59,7 پايىز), شىمكەنت (28,9 پايىز), استانا (14,7 پايىز) قالالارىندا جانە قاراعاندى (46,7 پايىز), اتىراۋ (43,6 پايىز), ماڭعىستاۋ (43,4 پايىز), الماتى (41,2 پايىز), شىعىس قازاقستان (41,1 پايىز), اقمولا (37,2 پايىز), اقتوبە (30,9 پايىز), پاۆلودار (26,3 پايىز), باتىس قازاقستان (24,5 پايىز), ۇلىتاۋ (17,6 پايىز), تۇركىستان (6,8 پايىز), جەتىسۋ (6,5 پايىز), اباي (4 پايىز) وبلىستارىندا كوبەيە تۇسكەن.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزىپ, وتانداستارىمىزدىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا ەلەۋلى قاتەر توندىرەتىن جۇرگىزۋشىلەر قاتارى ءالى دە قالىڭ ەكەنىن اڭعارتادى. سوندىقتان دا پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان ماساڭ كۇيدە كولىك جۇرگىزگەن ازاماتتارعا زاڭ ارقىلى تاعايىندالعان قاتاڭ جازانى جەڭىلدەتۋ تۋرالى كوپتەگەن وتىنىشپەن كەلىسۋ قيىن. دەگەنمەن جۋىردا ماجىلىستەگى «اۋىل پارتياسى» فراكتسياسىنىڭ نيكولاي ارسيۋتين باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتى اراق-شاراپ كورسە, اقىل-ەسىنەن ايىرىلىپ قالاتىن جۇرگىزۋشىلەرگە اراشا ءتۇسىپ, ىشكى ىستەر مينيسترىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
وندا «كولىك قۇرالىن 7 جىلعا باسقارۋ قۇقىنان ايىرۋ – الەمدەگى ەڭ قاتاڭ سانكتسيالاردىڭ ءبىرى. بۇل نورما قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ اۋىرلىعىن (جكو-نىڭ بولماۋى, الكوگولدىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيى, ت.ب.) ەسكەرمەيدى. جۇرگىزۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار (بۋلدوزەرشىلەر, كرانشىلار, تاكسيشىلەر, الىستان جۇك تاسىمالداۋشىلار, كۋرەرلەر) تابىس كوزىن جوعالتىپ, وتباسىلارىن قارجىسىز قالدىرىپ جاتادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, وسى باپتىڭ جاڭا رەداكتسياسى قابىلدانعاننان بەرى 200 مىڭنان اسا ادام سوتتالعان. وسى ماسەلە بويىنشا حالىقارالىق تاجىريبەنى تالداۋ بىرقاتار ەلدە سارالانعان جازالاۋ شارالارى قولدانىلاتىنىن كورسەتتى. مىسالى, گەرمانيادا جاۋاپكەرشىلىكتى بىرتىندەپ ارتتىرۋ قاراستىرىلعان: الكوگولدىڭ 0,5 پايىزىنا (پروميللە) دەيىن – ايىپپۇل; 0,5–1,1 پايىزىنا – ايىپپۇل جانە كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ۋاقىتشا ايىرۋ; 1,1-دەن جوعارى پايىزىنا – قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك. فرانتسيادا 0,5 پايىزدان اسقانى ءۇشىن ايىپپۇل جانە 3 جىلعا كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان, الايدا جكو-عا كىنالى بولعان نەمەسە تەستىدەن باس تارتقان جاعدايدا جازا قاتايتىلادى. اقش-تا جازا ايىپپۇلدار مەن مىندەتتى كۋرستاردان وتۋدەن باستاپ تۇرمەگە قاماۋعا دەيىن وزگەرەدى, بىراق باس بوستاندىعىنان 3–5 جىلعا ايىرۋ سيرەك قولدانىلادى. رەسەيدە ءبىرىنشى بۇزۋشىلىق ءۇشىن كولىك جۇرگىزۋ قۇقىنان 1,5–2 جىلعا ايىرۋ كوزدەلگەن. وسىلايشا, كوپتەگەن ەلدە جازالار الدەقايدا يكەمدى, ماس بولۋ دارەجەسى مەن قۇقىق بۇزۋشىلىق جاعدايلارى ەسكەرىلەدى, مۇنىڭ ءوزى الەۋمەتتىك جانە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ازايتادى», دەلىنگەن.
الايدا جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ء(ىىم) اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى پوليتسيا پولكوۆنيگى قايسار سۇلتانباەۆ مينيسترلىكتىڭ ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەنىنە بەلگىلەنگەن جازانى جەڭىلدەتۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى ەكەنىن مالىمدەدى.
«ماس جۇرگىزۋشى – ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن قىلمىسكەر ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بۇل رەتتە ەشقانداي جەڭىلدەتۋ بولمايدى», دەدى ول.
ءىىم اقش, جاپونيا, مالايزيا, ساۋد ارابياسى سياقتى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىن زەرتتەپ, ولاردىڭ ماس جۇرگىزۋشىلەرگە قاتىستى زاڭناماسى الدەقايدا قاتال ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن. مىسالى, اقش-تىڭ يللينويس شتاتىندا ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن ازاماتقا ءومىر بويى جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ, ءۇش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جانە 25 مىڭ دوللارعا دەيىن ايىپپۇل سالۋ جازالارى قاراستىرىلعان. جاپونيادا ماس بولعان جۇرگىزۋشىلەر ءومىر بويى قۇقىنان ايىرىلادى جانە شامامەن 9 مىڭ دوللار ايىپپۇل تولەيدى. ەگەر مۇنداي جۇرگىزۋشىمەن بىرگە كولىكتە جولاۋشىلار وتىرعان بولسا, ولاردىڭ ارقايسىسىنا شامامەن 3 مىڭ دوللار ايىپپۇل سالىنۋعا ءتيىس. مالايزيادا ماساڭ كۇيىندە كولىك جۇرگىزۋشى عانا ەمەس, ونىمەن بىرگە بولعان جۇبايى دا تەمىر تورعا توعىتىلۋى مۇمكىن. ساۋد ارابياسىندا ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ, كولىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, ەلەۋلى ايىپپۇل سالۋ جانە دۇرە سوعۋ قاراستىرىلعان.
سونىمەن, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مەن ءىىم وكىلدەرى ماس جۇرگىزۋشىلەرگە قولدانىلاتىن قاتاڭ جازانى جەڭىلدەتۋ تۋرالى قاراما-قايشى پىكىرلەرىن ءبىلدىرىپ وتىر. ايتپاقشى, بۇل ماسەلەنى ماجىلىسمەندەر بىلتىر دا كوتەرگەن, الايدا ءىىم-نىڭ ۇستانىمىن وزگەرتە الماعان ەدى.
