جەتپىس بەس جىلدىڭ جەمىسى

الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنىڭ المالى باق اۋىلىندا  قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا (قازەوشعزي) 75 جىل تولۋىنا ارنالعان “ەگىنشىلىكتىڭ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن بيولوگياسىنىڭ جەتىستىكتەرى جانە بولاشاعى” اتتى ەكى كۇندىك حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى.  بۇگىندە اتالمىش عزي قازاقستاننىڭ اگرونوميالىق عىلىمىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن دامىتۋ ماقساتىندا ەگىنشىلىك, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, سەلەكتسيا, تۇقىم شارۋاشىلىعى, اگروحيميا, اگروتوپىراقتانۋ جانە اگروەكولوگيا سالالارىن قالىپتاستىرۋدا جەتەكشى ءرول اتقارىپ كەلەدى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, “ەگەمەن قازاقستان”. نەگىزىن سوناۋ 1934 جىلى قالا­عان ۆ.ر.ۆيليامس اتىنداعى قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتى كەزىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە جۇرگىزىلگەن ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى سالالارى بويىنشا بارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستا­رىن بىرىكتىرۋشى عىلىمي-ادىستە­مە­لىك ورتالىق بولىپ قۇرىلعان-دى. ال ودان كەيىنگى جىلدارى رەسپۋب­لي­كاداعى اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لى­مىمەن اينالىساتىن مەكەمەلەر­دىڭ جۇيەلى جۇمىستارىن ۇيىم­داس­تىرۋدا دا ۇلكەن ءرول اتقاردى. ءبۇ­گىندە قازەوشعزي شىعارعان سورت­تار مەن بۋداندار قازاقستاندا جانە تاياۋ شەتەلدەردە 2,5 ملن. گا ەگىستىك القاپتا وسىرىلۋدە. بۇعان قوسىمشا سوڭعى 10 جىل ىشىندە ينستيتۋت عا­لىم­دارى 57447 ۇلگىگە تالداۋ جۇرگى­زىپ, استىق, ءداندى بۇرشاق, تەحني­كا­لىق, مايلى, جارما جانە مال ازىق­تىق داقىلداردىڭ ۇلتتىق گەنەتيكا­لىق قورىن قالىپتاستىردى. ءما­سە­لەن, وسىنداي كوپجىلدىق جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە ينستيتۋتتا جوعارى ءونىمدى ءارى ءونىمى ساپالى, قورشاعان ورتانىڭ ابيوتيكالىق جانە بيوتيكالىق فاكتورلارىنا ءتوزىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­دارىنىڭ 400-دەن استام سورتى مەن بۋدانىن شىعاردى. ولاردىڭ 135-ءى وندىرىسكە پايدالانۋعا رۇقسات ەتىل­گەن. ينستيتۋت جىل سايىن استىق داقىلدارىن – 450, جەمدىك داننەن – 130, ءداندى بۇرشاقتان – 120, ماقسارىدان – 60, جۇگەرىدەن – 50, مال ازىقتىق داقىلدان 10 توننادان جوعارى ساپالى كونديتسيالىق تۇقىم وندىرەدى. كەز كەلگەن مەكەمەنىڭ تابىستى جۇمىس اتقارۋى ونى باسقارۋشى تۇلعاعا تىكەلەي بايلانىستى. ينس­تي­تۋت قۇرىلعالى عىلىمي مەكەمەنى 14 ديرەكتور: ا.ح.اۆساروۆ (1935-1938), ك.ب. باباەۆ (1942-1948), ا.ج. جانعاليەۆ (1949-1952), ا.ي. باراەۆ (1953-1957), ح.ا.ارىستان­بە­كوۆ (1957-1958), ن.ن. نەچيپورەنكو (1958-1959), م.ن. ەرلەپەسوۆ (1959-1975), ءى.ءا. ابۋعاليەۆ (1975-1995), ر.ا. ورازاليەۆ (1995-2003), ا.ءى. ابۋعاليەۆا (2003-2004), س.ب. كە­نەنباەۆ (2004-2009) سياقتى ەلىمىزگە بەلگىلى عالىمدار باسقارىپ, مەكەمە­نىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­سىن قۇرۋدا, العا قويىلعان مىندەت­تەردى شەشۋدە, جالپى ەلىمىزدەگى اگرونوميا عىلىمىنىڭ دامۋىنا جانە عىلىم جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدەگى ءىس-شارالارىنا كوپتەگەن ەڭبەك ءسىڭىردى. – مەملەكەت تاراپىنان ينستي­تۋتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاساقتاۋعا, وندا جۇرگىزىلە­تىن عىلىمي جۇمىستارعا, عالىم­دار­دىڭ جاعدايى مەن جالاقىسىن كوتەرۋ­دە يگى قادامدار جاسالدى, – دەدى بىزگە قازەوشعزي ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور يساتاي نۇرپەيىسوۆ. – بيىل باس عيماراتتى كۇردەلى ءجون­دەۋگە 373 ملن. تەڭگە اقشا ءبولىنىپ, ەكى اي بويى قۇرىلىس جۇمىسى توق­تاماي جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق جاڭا جوباداعى زەرتحانانى اشىپ, وعان ەڭ زاماناۋي كەڭ تارالعان جاڭا قۇ­رال-جابدىقتارمەن جاراقتاندىرۋعا ۇكىمەت 200 ملن. تەڭگە ءبولىپ وتىر. جاقىندا سەلەكتسيالىق جىلىجاي پايدالانۋعا بەرىلدى. ونىڭ ماقساتى – سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى جىلدامداتۋ. ەگەر ءبىز بۇعان دەيىن كلاسسيكالىق ءادىستى پايدالانىپ, سورت شىعارۋعا 14-15 جىلىمىز كەت­سە, ەندى جىلىجاي ارقىلى ۋاقىتتى ەكى ەسەگە دەيىن قىسقارتا الامىز. ياعني, 7-8 جىلدا جاڭا سورت شى­عارۋ­عا بولادى. سوسىن استىق تازا­لا­عىش جۇيە – تۇقىم شارۋاشىلى­عىن­دا وتە ءبىر قاجەتتى اگرەگات. ول دا جاقىندا پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىل ماشينا-تراكتور پاركىن 85 پايىزعا جاڭالادىق. مۇنىڭ ءبارى عىلىمي جۇمىستاردى جاقسارتىپ, ساپالى جۇرگىزۋگە مۇمكىن بەرمەك. قازىرگى تاڭدا ينستيتۋتتىڭ 7 عىلىمي بولىمشەسىندەگى 212 قىز­مەت­كەردىڭ 2-ءۋى قر ۇعا اكادەميگى, 4-ءۋى قر اشعا اكادەميگى, 17 عى­لىم دوكتورى, 40 كانديدات, قالعان 87-ءسى عىلىمي قىزمەتكەر. سوڭعى جىل­دارى اۋىل شارۋاشىلىعى دا­قىل­دارى سورتتارى مەن بۋداندارى 44 كۋالىك پەن اۆتورلىق كۋالىككە قول جەتكىزگەن. قر پاتەنتىن الۋعا سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەر مەن ونەرتابىستارعا 114 ءوتىنىم بەرىپ, سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەر 20, ونەرتاپقىش ادىستىك بويىنشا 5 يننوۆاتسيالىق پاتەنت يەلەنگەن. ينستيتۋتتىڭ جالپى تاريحىندا 700-دەن استام ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس قورعالسا, جىل سايىن 30 اسپيرانت پەن دوكتورانت وقيدى. ينستيتۋت بىرقاتار حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتار مەن رەسەيدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار الدىمەن جاڭادان اشىلعان جىلى­جايدى, تاناپتىق ستاتسيونار, كورمە جانە اناليتيكالىق زەرتحانالارمەن تانىسىپ شىقتى. ەگىس القابىندا بىرقاتار عالىمدارمەن سۇحباتتاسۋ­دىڭ رەتى كەلگەن-ءدى. مايلى جەم-ءشوپتى داقىلدار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازۇعا-نىڭ اكادەميگى مەيىرمان عاليوللا: – بۇگىن عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن مەي­رام. كەزىندە مۇندا ءىرى-ءىرى عا­لىمدار قىزمەت ىستەسە, قازىر دە سول ءداستۇر جالعاسۋدا. قازاق نەگىزىنەن مال وسىرگەن ەل. مال ءوسىمىنىڭ 60-70 پايىزى ونىڭ تاماقتانۋىنا باي­لا­نىستى بولعاندىقتان, مال ازىعىن­دىق جەم-ءشوپ داقىلدارىنا كوپ كوڭىل بولىنەدى. ەلىمىز بىلتىر اس­تىق­تان مول ونىمگە قول جەتكىزدى. كەيىن ساتۋ ماسەلەسىندە قيىن­دىق­تار بولىپ, ءبىرشاما استىق وتپەي قالدى. ەگەر وسىنداي جاعدايدا ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى دامى­عاندا, استىقتىڭ ءوزىن مال ازىعىنا پايدالانىپ, ەت, ءسۇت وندىرۋگە پاي­دالانار ەدىك. كەزىندە سۋارمالى ەگىنشىلىك ءبولى­مىن 32 جىل باسقارعان ا.ش.ع. د., پرو­فەس­سور ورىنبەك تورەشەۆ: – ينستيتۋت ەگىن شارۋاشىلى­عى­نىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارىپ, ءما­دەنيەتىن كوتەرۋدە وراسان ەڭبەك ءسى­ڭىردى. ءتىپتى ونىڭ عىلىمي جۇمى­سىن­داعى ماڭىزدىلىعىنا بايلا­نىس­تى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادە­ميا­سىنىڭ فۋنكتسياسىن دا اتقار­عان ءۇل­كەن قارا شاڭىراق. بۇل قارا شاڭى­راق­تان قازىرگى وسىمدىك قورعاۋ, مەحا­نيزاتسيا, ت.ب. بۇرىن ءبولىم­شە­لەرى بولعان عزي-لار وتاۋ بولىپ شىقتى. مال ازىقتىق داقىل جانە جۇگەرى ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ا.ش.ع.ك. بوگەنباي ءالماحانوۆ: – بۇگىندە بىزدەر شىعارعان ءجۇ­گەرىنىڭ 25 سورتى بار. قازاقستاننىڭ اۋا رايىنا بايلانىستى وڭتۇستىككە 140 كۇندىك, سولتۇستىكتە ءدان الۋ ءۇشىن 85-90 كۇنگە لايىقتالعان سورت­تارعا قول جەتكىزدىك. سولتۇستىك اي­ماق­تاردا جۇگەرىدەن ءدان الۋعا بولمايدى دەگەن قاعيدا قالىپتاسىپ كەلسە, ال ءبىزدىڭ گيبريت سورتتان اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا قاراماي 40-60 تسەنتنەرگە دەيىن ءدان الاسىز. ال وڭتۇستىكتە مىڭ تسەنتنەرگە دەيىن سۇرلەم, 140 تسەنتنەرگە دەيىن ءدان بەرەتىن بۋداندارىمىز بار. كەڭەس وداعى كەزىندە 1,5-1,7 ملن. گەكتارعا ءبىزدىڭ جۇگەرى سورتتارى ەگىلسە, بۇگىندە مۇلدەم از. قازىر مال باسىنىڭ, قۇس ءوسىرۋدىڭ كوبەيۋىنە قاراي, سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. بۇكىلرەسەيلىك سەلەكتسيالىق-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى معم-ءسى ديرەكتورىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرس­تار جونىندەگى ورىنباسارى جانە زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى, رەسەي ا.ش.ع. د., پروفەسسور, تيميريازەۆ اتىنداعى التىن مەدالدىڭ يەگەرى سۇلۋحان تەمىربەكوۆا: – اتالمىش ينستيتۋت كسرو كە­زىندە تانىمال جانە اتاقتى ينس­تيتۋتتىڭ ءبىرى بولدى. ارينە, كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى بايلانىستارىمىز ءۇزىلىپ, قارجى­لىق جاعى قىسقارعان سوڭ الىس-كەلىس ازايىپ, ارالاسا الماساق, وسى جولى سول ارىپتەستىكتى جالعاستىرۋ ماقساتىندا سەلەكتسيالىق وسىمدىك­تەر, گەنەتيكالىق ماتەريالدار, ماماندارمەن عىلىمي اقپاراتتىق جانە عىلىمي جۇمىستارمەن ءتاجى­ري­بە الماسۋ, بىرىگىپ كونفەرەن­تسيا­لار وتكىزۋ جونىندە كەلىسىم-شارتقا وتىرماقپىز. مەنى قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ تەك ءوز ەلىندە عانا ەمەس, بۇ­رىن­عى كەڭەس وداعىنا تانىمال بول­عان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا دە­گەن كوزقاراسى, ينستيتۋتتىڭ ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋى قۋانتىپ وتىر. ال 700 عىلىم دوكتورى مەن ءبىر­نەشە ونداعان عىلىم كانديداتىن دايىنداپ شىعارۋى, ول ينستيتۋت­تىڭ بۇگىنگى الەۋەتىن, ونىڭ وسى جىل­دارى قانشالىقتى جەمىستى جۇمىس ات­قارعان ەڭبەگىنىڭ ولشەمىن كورسەتسە كەرەك. وسىمدىك قورعاۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ا.ش.ع.د., پروفەسسور امانگەلدى سارىباەۆ: – بارشاعا بەلگىلى زيانكەس­تەر­دەن, ارامشوپتەردەن, اۋرۋلاردان ەگىستىككە جىلىنا 25-30 پايىز زيان كەلەدى. سوعان بايلانىستى ءبىزدىڭ زەرتتەۋ باعىتتارىمىز – اۋرۋلارعا ءتوزىمدى سورتتار شىعارۋ, سولاردىڭ جا­ساندى ىندەت اياسىن جاساپ, سونى باعالاۋ, سۇرىپتاۋ, سوسىن سەلەك­تسيو­نەرلەرگە باستى ماتەريال رەتىندە ۇسى­نۋ. 25 جىلداي جاساعان ەڭبەگى­مىز­دىڭ ناتيجەسىندە اۋرۋلارعا ءتو­زىمدى سورتتار شىعارۋعا قول جەت­كىز­دىك. ولار ونىمدىلىگىن جوعالتپايدى, ول سورتتارعا ەگىستىكتە ۋلى حيمي­كات­تاردى پايدالانۋدىڭ قاجەتى جوق. كونفەرەنتسيانىڭ ودان كەيىنگى جۇمىسى “التىن قارعالى” كەشەندى قوناق ۇيىندە پلەنارلىق وتىرىس­پەن جالعاسىپ, ەكىنشى كۇنى جيىن جۇمىسى قورىتىندىلانىپ, دەلە­گات­تار الماتى قالاسى مەن اۋدان­دارىن ارالادى.