قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتى ورنى تولماس اۋىر قازاعا ۇشىرادى.
تانىمال جازۋشى, پروزاشى, پۋبليتسيست, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, سىنشى, اۋدارماشى, قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى جانە قازاق ەلىنىڭ پاتريوتى گەرولد كارلوۆيچ بەلگەر 81 جاسقا قاراعان شاعىندا ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاستان سوڭ دۇنيە سالدى.
گ.بەلگەر 1934 جىلعى 28 قازاندا ساراتوۆ وبلىسىنداعى ەنگەلس قالاسىندا تۋعان. 1941 جىلى ول اتا-اناسىمەن بىرگە نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلى رەتىندە قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان. ول وسىدان باستاپ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قازاق اۋىلىندا ءوستى. وسىندا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ شىقتى.
ول اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن جامبىل وبلىسىندا ورتا مەكتەپتە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ساباق بەرۋدەن باستادى.
گ.بەلگەر 1971 جىلدان بەرى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. 1992 جىلدان نەمىس تىلىندەگى «فەنيكس» الماناعى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى. 1994-1995 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, نەمىس مادەني قوعامى الماتى قالاسىنداعى بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, قازاقستان نەمىستەرى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى.
وزگە ۇلت وكىلى بولسا دا, قازاقتىڭ ادەبيەتىن, مادەنيەتىن, تاريحىن جەتىك بىلگەن گەرولد كارلوۆيچ «قازاقتىڭ قۋانىشى – مەنىڭ قۋانىشىم, قازاقتىڭ تويى – مەنىڭ تويىم...» دەپ بار سانالى عۇمىرىن ادەبيەتكە ارناپ الپىسقا تارتا كىتاپ جازدى. ادەبيەت جولىندا اباي مۇرالارىن زەرتتەپ «گەتە جانە اباي», «اسىلعا اباي بولايىق» جانە تاعى باسقا قازاق, ورىس, نەمىس تىلدەرىندە ماقالالار مەن كوركەم اڭگىمەلەر جانە ەكى مىڭعا جۋىق ەڭبەكتەر جازدى.
ەل الدىنداعى ادال ەڭبەگى مەن ازاماتتىق ۇستانىمى مەملەكەت تاراپىنان ءادىل باعالانىپ, ول ب.مايلين اتىنداعى ادەبي سىيلىقتىڭ, پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني تاتۋلىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانە «پاراسات», «دوستىق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى اتاندى.
گ.بەلگەر سۇڭعىلا اۋدارماشى ەدى. ونىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, دۇكەنباي دوسجان جانە تاعى باسقا قازاق ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارعانىن كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. گ.بەلگەر قازاق تىلىندە دە ەركىن سويلەي دە, جازا دا الدى.
«قازاق ءتىلى ءۇشىن بارىمدى بەرۋگە دايىنمىن. مەنىڭ رۋحاني تىرەگىم اباي قۇنانباي ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ. قازاق تىلىنە ۇڭىلگەن سايىن تەرەڭدەي ءتۇستىم», دەپ اعىنان جارىلاتىن قانى نەمىس, جۇرەگى قازاق گەرولد بەلگەردىڭ قازاق ءتىلى, ۇلتتىق بىرلىك پەن تاتۋلىق تۋرالى ايتقان ويلارى حالقىمىزدىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ۇلتتىق رۋحىمىزدى كوتەرۋگە ىقپال ەتتى. ول شىعارماشىلىق ومىرىنەن بولەك قوعامىمىزدىڭ دامۋىنا كوپ ۇلەس قوسىپ, ەلىنىڭ لايىقتى ازاماتى اتاندى. ونىڭ ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز ەدى. كورگەنى مەن تۇيگەنى مول, قازاق ادەبيەتىنىڭ شىن جاناشىرى, جانكۇيەرى بولدى. گەرولد ءسوزى كونە گەرمان تىلىنەن اۋدارعاندا «اقيقاتتىڭ جارشىسى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. راسىندا دا, ول اقيقاتتىڭ جارشىسىنا اينالعان جان ەدى.
ارتىندا قالعان ەڭبەكتەرى كەلەر جاس ۇرپاققا اسىل مۇرا.
گەرولد كارلوۆيچ بەلگەردىڭ اسىل بەينەسى جادىمىزدا ءاردايىم ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى
قوش بول, گەرولد!
باتىس بەتتە – وڭكەي تەڭكيگەن-تەڭكيگەن تاسباقا جون تارعىل تاستار. شىعىس بەتتە – قۇلدىراما قۇز. شىڭ جيەگىندە سىمشا تارتىلعان تاۋ جولىمەن ازەر جىلجىپ كەلەمىز. كەنەت وشارىلا توقتادىق. الدىڭعى كولىكتەن تۇسكەن ەكەۋ ەنتەلەپ ەرنەككە قاراي بەتتەدى. نە بولدى ەكەن؟ جالما-جان سولاي قاراي ۇمتىلدىم. جەتە بەرە, كىلت كىدىردىم. اقار-شاقار شىڭداردىڭ اراسىندا اپپاق قۇز بولىنە شىعىپتى. اينالاداعى اسقار شىڭداردىڭ بارىنەن قول ءۇزىپ, قاق ورتادا جالعىز ءوزى ايباتتانا ماڭقيىپ تۇر. سونى كورسەتۋگە توقتاپتى. تالدىرماش جاس جىگىت قولىن سەرمەلەپ, الدەنەنى ايتىپ باعادى. قاسىنداعى جاسامىس جامپوز اۋزىن اشىپ, اڭتارىلا تىڭداپ قالعان. قولىنداعى تاياعىنا كۇشەنە سالماق سالىپ, وقتىن-وقتىن تاۋلارعا قاراپ, باسىن شايقاپ قويادى. الگى جەرگە ءبارىمىز دە ايالداپ, تاڭعاجايىپ تابيعاتتى تاماشالادىق. سول سۋرەت كوكىرەگىمدە ءالى كۇنگە ساقتالىپ قالىپتى. بۇل 1992 جىلدىڭ جازى ەدى. ءبىر توپ عالىمدار, جازۋشىلار, ءساۋلەتشىلەر, سۋرەتشىلەر ماڭعىستاۋعا باردىق. سول ۇزاق ساپاردا گەرولد بەلگەردىڭ قاسىندا قولدى-اياققا تۇرماي زىر جۇگىرىپ ۇلكەن ۇلىم اۋلەت ءجۇردى. دوسىمنىڭ كورەر كوزگە جاسارىپ, ۇلىمنىڭ كوزاپارا ەسەيگەنىن سوندا بايقادىم. گەرولد كۇنى-ءتۇنى ۇيدەن شىقپايتىن ەدى. قۇمالاق سالىپ, كىتاپ اشقانداي, اينالاسىن قازاقشا, ورىسشا سوزدىكتەرگە تولتىرىپ, قاي ءسوزدىڭ قاي سوزبەن جاراسىپ, قاي سوزبەن تالاسىپ قالاتىنىن ويلاپ, باسى قاتاتىن. اۋدارماشىنىڭ وزىنەن باسقا جاردەمشىسى جوق اۋىر ەڭبەگى كەشە دە سولاي ەدى. بۇگىن دە سولاي. «ءبىر سىلكىنىپ قايتساڭىزشى!» – دەپ, الگى ساپارعا ازەر كوندىرىپ ەدىم. ونىسىنا كەيىن وكىنگەن جوق. كەزدەسكەن سايىن سول ساپاردى ساعىنا ەسكە الىپ وتىراتىن. اۋلەتجان دۇنيەدەن وتكەن كەزدە جولداعان جەدەلحاتىندا دا سول ءبىر كۇندەرى جەتە ءبىلىپ, جەتە تابىسقان بالا دوسىن اجالعا قيماي, اھ ۇرا وكسىگەن ەدى. ەندى, مىنە, ورنى تولماس اۋىر قازاسىنا مەنى دە تۇنشىعا بۋلىقتىرىپ, ومىردەن ءوزى دە ءوتىپ بارادى. ەكەۋمىزدىڭ قالاي تانىسىپ, قالاي تابىسقانىمىز انىق ەسىمدە جوق. «جۇلدىزعا» قازاقتان وتە سايراپ تۇرعان ءبىر نەمىس كەلىپتى دەگەن حابار ءبارىمىزدى ءدۇر سىلكىنتتى. باردىق. كوردىك. قايران قالدىق. مايلى قاسىقتاي ارالاسىپ كەتكەنىمىزدى دە سەزبەي قالدىق. ول كەزدە بىرەۋ بىردەڭە بىتىرسە, ءبارىمىز قۋاناتىنبىز. ءابدىجامىل سياسى كەپپەگەن «كۇي» دەگەن حيكايامدى ەرىنبەي-جالىقپاي گوسپلاندا وتىرعان ءىلياس وماروۆقا اپارىپتى. ول ۇناتقان. اسقار مەن زەينوللا گەرولدقا كورسەتىپتى. ول جاساپ جاتقان جۇمىسىن كىدىرتىپ, ورىسشاعا اۋدارىپتى. ءسويتىپ جۇرگەندە, ماسكەۋدەن لەۆ اننينسكي كەلەدى. قازاق پروزاسىنىڭ سوڭعى تۋىندىلارىن كورەدى. سونىڭ اراسىندا «كۇي» دە جۇرەدى. اقىرى «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنا شىعادى. دۇڭك-دۇڭك حابارىن ەستىپ جاتسام دا, باسى-قاسىندا ءجۇرگەن جوقپىن. ول كەزدە مەنى اسكەرگە شاقىرتقان. ودان 1970 جىلى بوسادىم. «كۇي» نەمىستەرگە دە ۇناپتى. كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ تاڭدامالى تۋىندىلارى جەكە كىتاپ بولىپ شىققان. سوعان كىرگەن. سول-اق ەكەن, حاتتار جاۋدى. «تاعى نەڭىز بار؟» – دەيدى. قىسىلعاننان, اسكەرگە كەتپەي تۇرعاندا جاريالانعان «حانشاداريا حيكاياسىن» قۇشاقتاپ, قالانىڭ شەت جاعىندا تۇراتىن گەرولد بەلگەرگە بارايىن. ول جايماشۋاق جايدارى قارسى الدى. «بۇنىڭدى وقىعانمىن. اسەم دۇنيە عوي!» – دەدى. ەكى ەزۋىم قۇلاعىما جەتكەنشە قۋانىپ, ۇيگە قايتتىم. كوپ ۇزاماي, ۆولوگدادان حات كەلدى. «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنداعىلار ۇناتىپ, سول كەزدە اتى ايگىلەنە باستاعان ۆاسيلي بەلوۆتان ادەبي اۋدارماسىن جاساۋدى ءوتىنىپتى. ول بەلگەردىڭ اۋدارماسىن وقىپ شىعىپ, ەكەۋمىز بىرگە اۋدارايىق دەپ ۇسىنىس جاساپتى. بۇعان گەرا دا, مەن دە قۋانا كەلىستىك. سودان ماعان شەتەل وقىرماندارىنا جول بەلگەر تابالدىرىعىنان باستالاتىنداي كورىندى. تالاي رەت نەمىس, ۆەنگەر, چەح, پولياك, بولگار باسپاگەرلەرى قولقا سالعاندا: «ءبارىن دە بەلگەر شەشەدى. سوعان جولىعىپ كورىڭىزدەر», – دەدىم. كەيىن ولار مەنىڭ نە جازىپ, نە قويىپ جاتقانىمدى گەرادان سۇراپ, ءبىلىپ وتىرىپتى. ءسويتىپ, ادەبيەت تابالدىرىعىنان قاتار اتتاپ, ق ۇلىن-تايداي تەبىسىپ, بىرگە وسكەن اياۋلى دوسىمنان ناعىز قالامگەرلىك قايراتىنا مىنگەن شابىتتى شاعىندا ايىرىلىپ قالۋ ماعان دا وڭاي ءتيىپ وتىرعان جوق. «بىرگە تۋماق بولسا دا, بىرگە جۇرمەك جوق ەكەنىن» سەزىنگەلى دە تالاي ۋاقىت بولدى. كۇندە-كۇندە قولتىقتاسىپ بىرگە جۇرمەسەك تە, ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزبەن ارالاسپاي, ەكى قالادا تۇرساق تا, ونىڭ سەزىمتال جۇرەگىنىڭ نە ويلاپ, نە تۇيسىنگەنىن ىشتەي اڭعارىپ وتىراتىنمىن. گەرولد بەلگەردەي ءىرى تالانت, ىرگەلى سۋرەتكەر قايدا دا, قاي زاماندا دا ەشكىمنىڭ قولتىعىنا سىيمايدى عوي. دارالانباي, سارالانباي تۇرا المايدى. بالا جاسىنان ءبىر عانا ءوزىن ەمەس, تۋعان حالقىن ويلاپ وسكەن قامىرىقتى سۋرەتكەر ەرتە مە, كەش پە بۇيداسىن ءۇزىپ شىعىپ, ءومىر كەڭىستىگىندە, ونەر جازيراسىندا ءوز سۇرلەۋىن سالىپ, ءوز سوقپاعىن ومبىلايدى. باسىنان كەشكەندەرىمەن, ومىردەن تۇيگەندەرىمەن بولىسەدى. قازاق ادەبيەتىندەگى بەلگەر سوقپاعى دا ۋاقىت وتە كەلە, كۇنى-ءتۇنى ءجۇرىسى توقتامايتىن ناعىز كۇرە جولعا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. حالىقتار, قوعامدار, مادەنيەتتەر اراسىنداعى جىلدان-جىلعا جيىلەي تۇسكەن ۇنقاتىسۋلارعا ۇزبەي اتسالىسىپ كەلە جاتقان, قايسارلانا العا ۇمتىلىپ, قايراتتانا وي تولعاعان ايتۋلى ازاماتتىڭ, كەمەل تۇلعانىڭ اسقاق داۋىسى بارعان سايىن ساڭقىلداي تۇسەرى انىق. ەندەشە, ول ولمەيدى. ءوزى بولماسا, ءسوزى ماڭگى وشپەس ومىرمەن بىرگە جاساي بەرمەك-ءتى. قوش بول, گەرولد! ءابىش كەكىلباي ۇلى.ەل قادىرلەگەن گەراعا
كورنەكتى جازۋشى, اۋدارماشى, قوعام قايراتكەرى, جەرلەسىمىز گەرولد بەلگەر ومىردەن وزدى دەگەن سۋىق حابار بارشا سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ كوڭىلدەرىنە قاياۋ سالىپ, قايعى-مۇڭعا باتىردى. گەرولد بەلگەر بىلتىر 80 جاسقا تولعاندا قۇتتىقتاعانىمدا ءبىراز جايلاردى ورتاعا سالعان ەدى. اڭگىمە بارىسىندا ءالى باسپا بەتىن كورمەگەن ەڭبەكتەرى بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. الايدا, سۇم تاعدىر جەرلەسىمىزدىڭ وسى ويلارىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى... بۇكىل ەل قادىرلەپ, گەراعا دەپ كەتكەن جازۋشى اعامىزدىڭ بالالىق, جاستىق شاعى ءوزى شىعارمالارىندا سان مارتە جازعانداي, ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان بۇرىنعى لەنين, قازىرگى ىبىراەۆ اۋىلىندا ءوتتى. بۇل ءوڭىردى ءوز زامانىندا اتاقتى شال اقىن, اسپانداعى اققۋعا ءۇنىن قوسقان ۇكىلى ىبىراي سىندى ساڭلاقتار ءان مەن جىرعا بولەگەن. مۇمكىن, بالا بەلگەردىڭ قالامگەرلىك جولدى تاڭداۋىنا ولاردىڭ دا اسەرى بولعان شىعار. ول 1994 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. گەرولد كارلوۆيچ سول كەزدە دە, كەيىن دە ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاستى. ەڭبەكقورلىعى مەن قاراپايىمدىلىعىنان تانباعان جازۋشى ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن قولىنان قالامىن تاستامادى. ونىڭ ءاربىر شىعارماسىن جۇرتشىلىق قىزىعا وقيتىن. «اۋىل شەتىندەگى ءۇي», «دالاداعى شاعالالار», «تاس وتكەل», «گەتە مەن اباي» سەكىلدى كوپتەگەن كىتاپتارى وقىرماندار مەن ادەبي ورتادان ءوز باعاسىن العانى ءبىز ءۇشىن زور ءسۇيىنىش. گەرولد كارلوۆيچ سىي-قۇرمەتتەن دە كەندە بولعان جوق. پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «پاراسات», ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى اتاندى, كوپتەگەن ادەبي سىيلىقتاردى يەلەندى. جەرلەسىمىز «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن العان بولاتىن. جازۋشىنىڭ شىعارمالارى قانشالىقتى ىزگىلىككە تولى بولسا, ءوزى دە جانى نۇرلى, جايساڭ مىنەزدى ازامات ەدى. گەرولد كارلوۆيچ بەلگەردىڭ ومىردەن وزۋى – بۇكىل قازاق ادەبيەتى وكىلدەرى ءۇشىن عانا ەمەس, قازاق ەلى ءۇشىن ورنى تولماس اۋىر قازا. ونىڭ عۇمىرى ۇزىلگەنمەن, جارقىن بەينەسى حالىق جادىندا ۇزاق ساقتالادى. ارتىندا وشپەيتىن ءىز, مول شىعارماشىلىق مۇرا قالدىردى. مارقۇمنىڭ وتباسىنا, اعايىن-تۋعاندارىنا, گەرولد كارلوۆيچتى قادىرلەگەن بارشا جۇرتقا قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ, كوڭىل ايتامىز. ەرىك سۇلتانوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى.
جانى عارىشتا, بىزدەن الىستا...
كەلتە تىرلىكتە تالماي ەڭبەك ەتكەن ءبىر ادامدى اتاڭدار دەسە, قازاقستان گەرولد بەلگەردى ۇسىناتىنى حاق. گەراعامىز ەڭبەكپەن بىتە تۋعان جاراتىلىسى بار جالعىزدار توبىنان ەدى. ەرتەرەكتە ءجيى كەزدەسىپ اڭگىمە-سۇحبات قۇراتىنبىز. كەيىنگى كەزدە تەلەفونمەن عانا حابارلاساتىن بولدىق. ماعان بىردە تەلەفون سوققان گەراعا: – روللان, امانبىسىڭ؟ مەنمىن عوي, – دەپ كۇرسىنگەندەي بولدى. – اۋىرىپ تۇرسىز-اۋ, – دەدىم. – سەرۋەنگە شىعىپ ءجۇرمىسىز؟ – تازدان تاراق قالعالى قاشان!.. ءتورت قابىرعاعا قامالىپ قالدىم. جۇرەك, شىركىن سىر بەرىپ جاتىر. بەس ينفاركتتى كوتەرگەن بۇعان راحمەتتەن باسقا نە ايتامىز؟! بىراق, ءالى دە كۇنىنە ءۇش ساعات جازۋ جازامىن. مەن قانىنا ءتارتىپ سىڭگەن نەمىسپىن عوي. سولاي, روللان. «امانات» جۋرنالىنا كەلىن ەكەۋىڭ ات قويعان «يزبراننايا چەپۋحانىڭ» سوڭعى بولىمدەرىن سالىپ جىبەردىم. ءوزىڭنىڭ سۇراۋىڭ بويىنشا. – راحمەت, گەراعا! ونى ءبىرىنشى نومىرگە دايىنداپ جاتىرمىز... – ونى ءوزىڭ ءبىل. مەنىكى ۋادەگە بەرىكتىك. بۇل قاسيەتىمدى جاقسى بىلەسىڭ, قوڭىراۋ سوعىپ تۇر. قازىرگىلەر قوڭىراۋ شالىپ, دەيدى. قازاق تا, قازاقتىڭ تەركومى دا قازاق ءتىلىن بىلىقتىرىپ ءبىتتى. قازاققا ابايدىڭ تىلىنەن باسقا نە كەرەك؟ سونى ۇستانبايمىز با, ا؟!. ءجا, ونى قويايىق. سەنىڭ دە جۇرەگىڭدى جارالاي بەرمەيىن. ايتپەسە, بۇل تاۋسىلمايتىن تاجال اڭگىمە. ساۋ تۇر, روللان. ادام بويىنداعى ار-ۇيات ولگەن ءححى عاسىردا اقىل-پاراساتى مەن نامىسىن ۇلى قازاق حالقى جوعالتىپ الماسىن دەپ دەشتى-قىپشاق دالاسىندا جانتالاسقان ەرەن تۇلعا ەدىڭىز. قازاقتىڭ كەمشىلىگىن, جەتىسپەي جاتقان جەرىن سىناعاندا ءسىز سىرت كوزبەن ەمەس, بوتەن ادامداي ەمەس, قازاقتىڭ ءتول بالاسىنداي, كوپ قازاقتىڭ ءبىرى بولىپ, جانىڭىز جىلاي وتىرىپ سىنادىڭىز. سونى ۇققان قازاقتىڭ سىزگە دەگەن وكپەسى بولعان جوق. قازاقتىڭ دا ءسىزدى بوتەنسىنبەگەنىن ءوزىڭىز دە ۇقتىڭىز. جانىڭىزبەن جاقسى كورگەن قازاقتارعا ءسىز تالماي تەلەفون سوقتىڭىز. ءبىز تەلەفوندى كەيدە كوتەردىك, كەيدە كوتەرمەدىك. ءسوزىڭىزدى كەيدە ۇقتىق, كەيدە ۇقپادىق. بىراق, قانىنا تارتىپتىلىك تۋا بىتپەگەن قازاقتار ءسىزدى جانىنداي جاقسى كوردى, سىيلادى. تىلەۋىڭىزدى تىلەدى. ءسىزدى ۇلاعات تۇتتى. ءسىز قازاق دالاسىنىڭ ار-وجدانىنا اينالدىڭىز. الدىمىزعا سالعان اقىلدى, قامقور اعامىز بولدىڭىز. نەمىس بولىپ تا سويلەگەن, ورىس بولىپ تا سويلەگەن, قازاق بولىپ تا سويلەگەن قايران گەراعام-اي! ەستى قازاقتىڭ قابىرعاسى قايىسقان اۋىر قازا ۇستىندەمىز. سۋىنا شومىلعان ەسىلىڭىز دە مۇز قۇرساۋىندا تۇنشىعا دەم الادى بۇگىن. جانى عارىشقا ۇمتىلا ۇشىپ كەتكەن گەراعام دەپ, ءبىزدىڭ تىرشىلىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر پاراعى جابىلعانداي, قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ تاعى ءبىر داۋىرىنە قوش دەگەندەي بولعان اسىلىم دەپ قوشتاسۋ ايتقان – روللان سەيسەنباەۆ.سوڭعى جۇزدەسۋ
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى گەرولد بەلگەردىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا الدىن الا دايىندالعان بولاتىن. سودان, 2014 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ اياعىندا ءىس-شارا وتكىزبەك بولىپ جوبالاپ قويعانبىز. الايدا, جازۋشىنىڭ ءدال سول مەزگىلدە اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالۋىنا بايلانىستى, ءىس-شارا كەيىنگە قالدىرىلعان-دى. ءساتى ءتۇسىپ, جەلتوقساننىڭ ورتاسىنا قاراي گەراعاڭدى ۇلتتىق كىتاپحاناعا ءوزىمىز الىپ كەلىپ, وقىرماندارىمەن جۇزدەستىردىك, ەستەن كەتپەس ادەمى كەش وتكىزدىك. وعان كوپتەگەن ادەبيەتشىلەر, اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرى, بەلگىلى تۇلعالار جينالدى. ولار قالامگەرگە دەگەن جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ, كەشىمىز كوڭىل شالقىتقان شىنايى ءبىر باسقوسۋعا اينالىپ ەدى. جازۋشىنىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسى, قازاق حالقىنا دەگەن رياسىز كوڭىلى توڭىرەگىندە شابىتتى سوزدەر سويلەنىپ, شىعارماشىلىعى جايىندا تالداۋلار جاسالدى, جاڭادان جارىق كورگەن «يزبراننوە» ءبىر تومدىعىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. وسى جيىنعا كەلە جاتىپ گەراعاڭ: «مەنىڭ قازىرگى اتىم گەرولد بەلگەر ەمەس, گەرولد يبن كارل ءال-ديۆاني», دەپ ازىلدەگەن بولاتىن. ونىسىن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى سوڭعى كەزدە تۇرعانىنان جاتقانى كوبەيىپ كەتكەنىن, ديۆاندا جاتىپ ەلمەن سويلەسەتىنىن, ديۆاندا جاتىپ جازۋ جازاتىنىن ايتىپ اقتالعانداي بولعان. «سوندىقتان كەزدەسۋدى ءبىر ساعاتتان اسىرماي, مەنى ۇيگە قايتارعاندارىڭ ءجون», دەپ ەدى. ءبىز «ماقۇل» دەپ وعان دا كەلىسكەنبىز. سول كەزدەسۋدە گەراعاڭ ەرەكشە شابىتتانىپ, دوستارىنىڭ, قالامگەرلەر مەن وقىرمانداردىڭ وزىنە دەگەن قۇرمەتىن, ىستىق ىقىلاسىن كورگەندە الگى «ءبىر ساعات قانا» دەگەنىن دە ۇمىتىپ كەتتى. ءبىر ساعاتتىڭ ورنىنا ەكى جارىم ساعاتتان استام ۋاقىت بويى حالقىنىڭ ماحابباتىنا ءبولەنىپ, جينالعان كوپشىلىكتى قيماي, كىتاپحانادان ازەر شىققان ەدى. بايقاپ وتىرساق, گەرولد بەلگەر ءوزىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن تەك ۇلتتىق كىتاپحانادا عانا اتاپ وتۋگە ۇلگەرىپتى. كەيىنىرەك جازۋشىلار وداعىندا, ەل جاقتا اتاپ وتۋگە اعامىزدىڭ دەنساۋلىعى مۇمكىندىك بەرمەدى. «مەنىڭ ءدىنىم – ليۋتەران», دەپ ءازىلدەيتىن ەدى ول كىسى, ياعني ليۋتەران مەن مۇسىلمان دىندەرىنىڭ قوسىندىسىمىن دەگەنى. «مەن قانشالىقتى نەمىس بولسام, سونشالىقتى قازاقپىن دا», دەيتىن تاعى. باقۇل بول, بارشا قازاقتىڭ گەراعاسى! جاتقان جەرىڭىز جايلى, نۇرىڭىز پەيىشتە شالقىسىن! ءسىزدىڭ جارقىن ءجۇزىڭىز ءاردايىم ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە. الىبەك اسقاروۆ.امانات
قايران گەرەكە! گەرولد بەلگەر! ءوزىڭمەن ءازىل-شىنى ارالاسا مەنەن كوپ سىرلاساتىن ەشكىم جوق شىعار دەۋشى ەدىم. سەن تالاسپايتىنسىڭ. سەبەبى ەكەۋمىزگە دە بەلگىلى-ءتىن. سوڭعى جيىرما جىلدان بەرى كۇندەلىكتەرىڭدى اۋدارىپ جانە ولار «پاراسات» جۋرنالىندا ۇزبەي جاريالانىپ, ءبىر پاراسى بەلگىلى ساۋلەتشى ابدىساعيت ءتاتىعۇلوۆتىڭ دەمەۋىمەن كىتاپ بولىپ شىققان بولسا, سولاي بولماي قايتۋشى ەدى؟! سەنى جاسى ۇلكەندەر مەن قاتارلاستارىڭ «گەرا, گەراجان» دەسە, جاسى كىشىلەر «گەراعا», «گەرااتا», مەن تازا قازاقشالاپ «گەرەكە» دەيتىنمىن. ەندى ارامىزدا جوقسىڭ. وكىنىش! قاسىرەت! گەرەكە! وتكەن جىل اياقتالۋعا ەكى اپتا قالعاندا تاڭ اتار-اتپاستان جۇرەگىڭ جارىلا قۋانىپ, توسىن جاڭالىق ايتتىڭ: «ءوزىم تۋرالى ارعى-بەرگىدە جازىلعان دۇنيەلەردى جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋىپ تۇر, جاڭا جىلعا دەيىن تۇگەندەپ, قولىڭا بەرەمىن. قۇراستىرۋشى ءوزىڭ بولاسىڭ. ەگەر شىعاتىن بولسا, بۇل كىتاپ ءبىر توبە دە, قالعاندارى ءبىر ءتوبە بولادى», – دەپ. دەمەۋشىنىڭ دە اتى-ءجونىن ايتتىڭ: «كادىمگى ەكەۋمىزدىڭ ورتاق دوسىمىز, ءوزىمىزدىڭ ابدىساعيت تاتىعۇلوۆ», – دەپ. جاڭا جىل وتىسىمەن قولجازبا قولعا ءتيىپ, ءىنى دوسىڭ تالعات ايتباي ۇلى ەكەۋمىز شۇعىل ىسكە كىرىستىك. ءوزىڭ ەرەكشە ءۇمىت كۇتكەن كولەمى 25 باسپا تاباق سول كىتاپ تاياۋدا باسپادان شىعادى. اماناتىڭ ورىندالادى, گەرەكە! تەك قولىڭا ۇستاپ كورە المايتىنىڭ جانعا باتادى. رۋحىڭ شات بولسىن! زاكىر اساباەۆ.
گەرولد بەلگەر
كوپۇلتتى قازاقستان ادەبيەتى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. 81 جاسقا قاراعان شاعىندا اسا كورنەكتى جازۋشى, اۋدارماشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن رۋحاني تاتۋلىق سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى گەرولد كارلوۆيچ بەلگەر دۇنيەدەن ءوتتى. ەلىمىزدىڭ قادىرلى قارياسى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ, ءتىلىمىزدىڭ تەگەۋرىندى جاناشىرى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى, سونداي-اق, «پاراسات», II دارەجەلى «دوستىق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, ب.مايلين اتىنداعى, «التىن سامۇرىق», قازاقستانداعى «پەن كلۋب» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى گەرولد بەلگەر 1934 جىلى 28 قازاندا ساراتوۆ وبلىسى, ەنگەلس قالاسىندا تۋعان. وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە دەپورتاتسيالانعان حالىقتار كوشىمەن بەلگەر اۋلەتى قازاق توپىراعىنا تابان تىرەدى. العاش الىپپەنى وسى ەلدە تانىدى, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى. اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىن جانە اسپيرانتۋراسىن ءبىتىردى. گەرولد بەلگەردىڭ قالامگەرلىك قارىمى دا وسى كەزدەردە قالىپتاسا باستادى. ەڭبەك جولىن جامبىل وبلىسىنىڭ بايقادام كەڭشارىنداعى ورتا مەكتەپتە مۇعالىمدىكتەن باستاعان بولاشاق جازۋشى كەيىن «جۇلدىز» جۋرنالىندا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ادەبيەتپەن كاسىبي تۇردە اينالىستى. 1964 جىلدان بىرىڭعاي شىعارماشىلىق جۇمىسقا بەت بۇردى. 1992 جىلدان نەمىس تىلىندە شىعاتىن «فەنيكس» الماناعى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى. 1994-1995 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, سودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. گەرولد بەلگەر قايراتكەرلىك ءبىتىم-بولمىسى قالامگەرلىگىمەن قاتار ءورىلگەن تۇلعا. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تۇستا ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن قىزۋ قولداپ, ۇدايى ءۇن قاتىپ وتىردى. مەملەكەتتىك ءتىل مەن ءدىني احۋالدارعا ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ۇلتتىق مۇراتتار جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى. گ.بەلگەر قالامىنان ءار جىلدارى «اۋىل شەتىندەگى ءۇي», «دالاداعى شاعالالار», «التى اسۋ», «تاس وتكەل», «باۋىرلاستىقتىڭ جاندى بەينەسى», «سوزۆۋچيە», «ۋاقىتپەن بەتپە-بەت», «موتيۆى ترەح سترۋن», «گەتە ي اباي», «رودستۆو», «زەمنىە يزبراننيكي» اتتى كوركەم جانە دەرەكتى شىعارمالار, تاريحي تۋىندىلار جارىق كوردى. سونىمەن قاتار, ول اۋدارما سالاسىندا دا قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. ب.مايلين, ح.ەسەنجانوۆ, ءا.نۇرپەيىسوۆ, ءا.كەكىلباەۆ, د.دوسجانوۆ سىندى كورنەكتى قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە ءساتتى ءتارجىمالاۋى وسىنىڭ دالەلى. بۇل ەڭبەكتەرىن ادەبيەت سىنشىلارى دا جوعارى باعالادى. ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن نەمىس سەكتسياسىن باسقارا ءجۇرىپ, ا.رايمگەن, ە.كونچاك, ن.ۆاككەر سەكىلدى بىرقاتار جازۋشىلاردىڭ جەكەلەگەن تۋىندىلارىن نەمىس تىلىنەن ورىسشاعا اۋداردى. جيىرماداي جيناقتىڭ قۇراستىرۋشىسى جانە جەكەلەگەن اڭگىمە, ماقالالارى ەنگەن 25-تەي جيناقتارى جارىق كورگەن. «ليكي سلوۆا», «پومني يميا سۆوە», «تيحيە بەسەدى نا شۋمنىح پەرەكرەستكاح», «ەتيۋدى و پەرەۆوداح ي.جانسۋگۋروۆا», «سلەد سلوۆا», «دوم سكيتالتسا», «گارمونيا دۋحا», «اۆتوبيوگرافيچەسكيە ەسكيزى», «تۋيۋكسۋ», «ەل», «پلەتەنە چەپۋحي», «مۇنارتاۋ», «ۆلاستيتەل-سلوۆو», «رازلاد», «كازاحسكيە سلوۆا» سىندى ەڭبەكتەرى الدىمەن رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا جارىق كورىپ, كەيىن جەكە كىتاپ بولىپ وقىرمان قولىنا ءتيدى. جازۋشىنىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ كوركەم بەينەسى شىنايى كورىنىس تاپقان شىعارمالارى قازاق توپىراعىن مەكەندەگەن ءتۇرلى ۇلتتار ادەبيەتىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, مازمۇنىن بايىتىپ قانا قويماي, ۋاقىت وزعان سايىن كەيىنگى جاس ۇرپاقپەن بىرگە جاساي بەرەتىنى ءسوزسىز. ول ءۇش بىردەي مادەنيەتتى ءبىر بويىنا توعىستىرعان تۇعىرلى تۇلعا. سانالى عۇمىرىن ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە ارناعان گەرولد بەلگەردىڭ جارقىن بەينەسى حالقىمىزدىڭ جۇرەگىندە ءاردايىم ساقتالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسى.
