ەكونوميكالىق قۋات نەمەن ولشەنەدى؟

ەگەر ۆاليۋتا قۇنىمەن ەسەپتەسەك, كۋۆەيت, باحرەين, يوردانيانىڭ ەكونوميكاسى مىقتى بولۋى كەرەك. سەبەبى ولاردىڭ اقشاسىنىڭ قۇنى جوعارى:

1 كۋۆەيتتىك دينار – 3,3 دوللار.

1 باحرەيندىك دينار – 2,6 دوللار.

1 يوردانيالىق دينار – 1,4 دوللار.

بۇل ۆاليۋتالار تۇرىك ليراسى­نىڭ قاسىندا الدەقايدا قۇندى. الايدا ءۇش مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ء(ىجو) كولەمى تۇركيامەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن.

باحرەين – 38 ملرد دوللار.

كۋۆەيت – 136 ملرد دوللار.

يوردانيا – 43 ملرد دوللار.

تۇركيا – 720 ملرد دوللار.

بۇل مىسالدان بايقاعانىمىز, ءىجو بويىنشا تۇركيانىڭ ءۇش اراب ەلىنەن ەكونوميكاسى مىقتى. وسى ءتىزىمنىڭ ەڭ جوعارى جاعىندا ءىجو كولەمى 21 ترلن دوللار بولاتىن اقش تۇر. قۇراما شتات­تار ەكونوميكاسى تۇركيادان 30 ەسە كۇشتى. بىراق ءىجو-دە حالىقتىڭ سانى, الەۋمەتتىك حال-احۋالى ەسەپكە الىن­بايدى. ساراپشىلار دوللارمەن سالىس­تىرعانداعى ۇلتتىق ۆاليۋتالار باعامى ەكونوميكالىق كورسەتكىش بولىپ سانالمايتىنىن ايتادى. بىزدە كەيىن­گى كەزدە تەڭگە باعامى دوللارعا قارا­عاندا ءبىرشاما تومەندەدى. بىراق بۇل ەكو­نوميكا قۇلدىراپ بارا جاتىر دەگەن ءسوز ەمەس.

ەكونوميكالىق پايدا ءۇشىن ۆا­ليۋتا ساياساتىن قولدان جاسايتىن ەلدەر بار. ايتالىق, قىتاي ءوز اقشا­سىنىڭ قۇنىن دوللارمەن سالىس­تىر­عاندا ادەيى تومەندەتىپ وتىر. مۇن­داعى كوزدەلگەن ماقسات – ەكسپورتتى كو­بەيتىپ, يمپورتتى ازايتۋ. ساۋدا تابىسىندا قىتايدىڭ اسىعى الشىسىنان ءتۇسىپ تۇر. نەگىزىندە ۆاليۋتا قۇنىن ازايتۋ ونەركاسىپتىك ەلدەر ءۇشىن پايدالى. سەبەبى ولاردىڭ ەكونوميكاسى ەكسپورتقا قۇرىلعان.

بارىمىزگە بەلگىلى زاڭدىلىق – ەگەر مەملەكەتتىڭ كىرىسى شىعىسىنان ازا­يىپ كەتسە, بيۋدجەت تاپشىلىعىنا ۇرىنادى. مۇنداي جاعدايدا ۇكىمەت نە جيناعان ۆاليۋتالىق قورىنان جۇمسايدى, نە شەتتەن قارىز الادى. كەيبىر ساراپشىلار كىرىس پەن شىعىس ماسەلەسىن دە ەكونوميكا قۋاتىن سيپاتايتىن انىقتاما رەتىن­دە قاراستىرادى. اراسىندا بۇعان كەلىسپەيتىن ەكونوميستەر دە كوپ.

ەندىگى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو جايىنا كەلەيىك. ول دا ەكو­نوميكالىق كورسەتكىشتىڭ بىرىنە كىرەدى. كۋۆەيتتە جان باسىنا شاققانداعى ءىجو – 33 مىڭ دوللار, باحرەيندە – 20 مىڭ دوللار, يوردانيادا – 3 مىڭ دوللار, تۇركيادا – 9 مىڭ دوللار, اقش-تا – 65 مىڭ دوللار. بايقاعانىمىزداي كۋۆەيتتىڭ جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى تۇركيادان اناعۇرلىم جوعارى تۇر. بىراق تۇركيا ەكونوميكاسى كۋۆەيتتەن الدەقايدا مىقتىراق. سوندىقتان ساراپشىلار ەكونوميكانى ءبىر عانا ولشەممەن ەسەپتەۋ دۇرىس ەمەس دەيدى.

كەي مەملەكەتتەر يدەولوگيالىق ماقساتتا ءوز كەمشىلىگىن جاسىرۋ ءۇشىن ادەيى تەك ءبىر كورسەتكىش بو­يىنشا جەتىستىكتەرىن ماقتان ەتەدى. ماسەلەن, تۇركيادا پاندەميا كەزىندە ءىجو ءتاۋىر ءوسىم كورسەتكەنىمەن, 2015 جىلدان بەرى ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانۋدان كوز اشپاي كەلە جاتىر. قىتاي ءىجو بويىنشا الەمدە 2-ورىن العانىمەن, جان باسىنا شاققاندا 16-ورىننان اسا الماي وتىر. سەبەبى حالقىنىڭ سانى وتە كوپ.

ەندىگى ءبىر ولشەۋىش – حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى (ررر). ياعني ەلدىڭ ازاماتى ايلىعىنا قانداي تاۋار نە قىزمەت تۇرلەرىن ساتىپ الادى, سوعان قاراي ەكونوميكا قۋاتى ولشەنەدى. ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىم­دارى «ەكونوميكالىق جايلىلىق» دەگەن جاڭا تەرمين ەنگىزىپ وتىر. وندا ازاماتتاردىڭ ساتىپالۋ­شىلىق قابىلەتى ءبىر جىلدا نەشە ساعات جۇمىس ىستەيتىنىمەن, دەن­ساۋلىق, ءبىلىم, جول, بايلانىس, ينتەرنەت سالالارىنىڭ جاعدايىمەن ولشەنەدى. بۇل ستاندارتتا فرانتسيا مەن گەرمانيا كوش باستاپ تۇر. سالىستىرمالى تۇردە قازاقستان دا وسى كوشتەن قالىسپايدى. سەبە­بى سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ەلى­مىزدە وتە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر.

بەلگىلى ەكونوميست ساپاربەك جوباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ءىجو كولەمى بۇگىندە 295 ملرد دوللاردى قۇراپ وتىر. رەسپۋبليكادا تۇراتىن 20,2 ملن ادامعا بولسەك, ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى 14,5 مىڭ دوللاردان تۇسەدى.

«ەكونوميكالىق جىلدىق ءوسىم بىلتىر 46%-دى كورسەتتى. وزبەك­ستاندا – 5,5%, قىرعىزستاندا 7% بولدى. وزبەكستاندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو – 3,5 مىڭ دوللار. اي-92 ماركالى بەنزين باعاسى ءبىزدىڭ اقشامەن 400 تەڭگە تۇرادى. بىزدە بۇل ماركالى بەنزيندى 205 تەڭگەدەن ساتىپ الادى. ونىڭ ۇستىنە, ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى جوعارى ەكەنىن ەسكەرسەك, قازاقستاندا حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى جامان ەمەس دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. دەگەنمەن ەلىمىزدىڭ 80% قازىناسى حالىقتىڭ ىشىندەگى 20% بايلاردىڭ قولىندا», دەيدى ەكونوميست.