الماتى جۇرگىزۋشىلەرى ادەپتىلىگىمەن ەرەكشەلەنبەك
اۋاسى اينالمايتىن الماتى شاھارىنىڭ باستى ماسەلەسىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيا. قازىرگى تاڭدا قالا بيلىگى جەكەمەنشىك تاسىمالداۋشىلاردى دا گازبەن جۇرەتىن كولىككە كوشىرۋ ءۇشىن قولدان كەلەتىن شارالاردىڭ ءبارىن جاساۋدا. بيىل الماتىعا ەكولوگيالىق اۆتوبۋستاردىڭ ءۇشىنشى لەگى ساتىپ الىندى. سونىمەن, قالاعا تازا وتىن – گازبەن جۇرەتىن تاعى دا 100 جاڭا اۆتوبۋس اكەلىندى. شاراعا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ قاتىستى.
دەگەنمەن, مەگاپوليستە مۇنان دا بولەك, قوعامدىق كولىكتەرگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر بار. اۆتوپاركتەردىڭ تەحنيكالىق جەلىلەرىن جاڭارتۋ, كاسىپقوي جۇرگىزۋشىلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ولاردى جاتاقحانالارمەن قامتاماسىز ەتۋ مەن جولاۋشىلارعا مادەنيەتتى قىزمەت كورسەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. وعان قوسا قالادا سوڭعى ۋاقىتتا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ كىناسىنەن ورىن العان ۇلكەن جول اپاتتارى بۇل جايتتەرگە كەشەندى كەلۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
– بۇگىنگى كۇنى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جانە گازبەن جۇمىس ىستەيتىن كولىك سانى 850 بىرلىككە جەتتى جانە قالانىڭ قوعامدىق كولىگىنىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايدى. 10 شاقىرىم جەر جۇرۋگە كەتەتىن گازدىڭ باعاسى بەنزيننەن 40 پايىزعا ارزان. بۇل فورمۋلا بىزدە يگەرىلگەن, ءارى قاراي دا وسى ادىسپەن جۇمىس ىستەي بەرەتىن بولامىز. دەمەك, اۆتوبۋستار ەكولوگيالىق جاعىنان تازا بولۋىمەن قاتار, ەكونوميكالىق جاعىنان دا وتە ءتيىمدى. مۇنى ءبىزدىڭ قالالىقتار دا سەزىنە باستادى, – دەيدى قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ.
قالا باسشىسى وتكەن جىلى 260 ميلليوننان استام جولاۋشى تاسىمالدانعانىن, بۇل بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 12,5 پايىزعا ارتىق ەكەندىگىن ايتتى. قازىر الماتىدا ەكولوگيالىق تازا اۆتوكولىكتىڭ جالپى سانى 70 پايىزدى قۇرايدى. وسى ارادا گازبەن جۇرەتىن مۋنيتسيپالدى اۆتوبۋس پاركىن قۇرۋ جوباسى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن بىرگە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن ەسكە سالا كەتۋگە بولادى. وعان قوسا جەكەمەنشىك تاسىمالداۋشىلار دا بىرتىندەپ گازبەن جۇرەتىن كولىكتەرگە كوشەتىن بولادى. قازىر ولار ورتاشا نەمەسە كىشىگىرىم اۆتوبۋستارمەن جولاۋشىلار تاسىمالداپ ءجۇر. الداعى ۋاقىتتا جەكەمەنشىك كومپانيالارعا ۇلكەن اۆتوبۋستار ساتىپ الۋعا اكىمدىك تاراپىنان جەڭىلدىكتەرى بار نەسيەلىك باعدارلامالار جاسالعان.
– بيىل وبليگاتسيالىق زايمدار شىعارۋدى قاراستىرىپ وتىرمىز. وزدەرىڭىز نارىقتاعى احۋالدى كورىپ وتىرسىزدار, مۇمكىندىگىنشە زايمدار شىعارىپ, سونىڭ ەسەبىنەن اۆتوبۋستار ساتىپ الىپ, ولاردى جەكەمەنشىك وپەراتورلارعا بەرەتىن بولامىز. ارينە, بۇل اۆتوبۋس پاركتەرىن جاڭارتۋعا دا, جولاۋشىلار سىيىمدىلىعىن كوبەيتۋگە دە سەپتەسەتىن بولادى, – دەيدى قالالىق جولاۋشىلار كولىگى باسقارماسىنىڭ باستىعى تالعات ءابدىراحمانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق بانكپەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا ەكى جىل بۇرىن قالاعا 195 تروللەيبۋس اكەلىنگەن. بولاشاقتا اتالعان باعدارلاما بويىنشا شاھاردىڭ باتىس, سولتۇستىك جانە شىعىس جاعىندا ءۇش اۆتوبەكەت سالۋ جوسپارلانۋدا. ول جەردە باسقا وبلىستاردان جانە قالا شەتىنەن كەلگەن كولىكتەر تۇراق تەبەتىن بولادى. كەلەشەكتە شاھارداعى قوعامدىق كولىكتەردىڭ ءبىرازىن جاڭارتۋ قاجەت. ول ءبىر جىلدا بىتەتىن جۇمىس ەمەس.
سول سياقتى, قالا بيلىگى كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن, بولاشاقتا قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن ەلىمىزدەگى كوللەدجدەردە وقىتۋمەن قاتار, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستاننان جۇمىس كۇشىن تارتۋ ارقىلى دا بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بولاتىندىعىن العا تارتىپ وتىر. ماسەلەن, مەگاپوليستە 1600 اۆتوبۋس ادام تاسىپ جۇرسە, ونىڭ 50 پايىزى مۋنيتسيپالدى اۆتوكولىكتەر. بىراق, سوعان قاراماستان, تۇرعىندار جۇمىسقا بارىپ-قايتاتىن ۋاقىتتاردا جولاۋشىلار كولىكتە سىعىلىسىپ جۇرۋگە ءماجبۇر. وعان قوسا قوعامدىق كولىككە قىزمەت كورسەتەتىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنبەۋى, دورەكىلىك تانىتۋى, جولاقىسىن قولما-قول يەمدەنىپ كەتۋى, ۆاليداتوردى بۇزىپ, ءوز بەتىنشە اشۋعا دەيىن بارۋى, كاسىپقويلىقتىڭ جەتىسپەۋى تالاي رەت ايتىلعان, جازىلعان. وعان مىسال رەتىندە تەك وتكەن جىلى 30 جۇرگىزۋشىگە قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
سوندىقتان, مۇنان بىلاي جولاقىسىن قولما-قول تولەۋدى تۇبەگەيلى جويۋ ءۇشىن, كارتوچكالاردى ەنگىزۋ شارالارى قولعا الىنۋدا. ەندىگى جەردە جولاۋشىلار كارتوچكاسىن قوعامدىق كولىكتەرگە ورناتىلاتىن تەرمينالعا جاناپ, جولاقىسىن تولەپ, قاجەت كەزىندە بالانستارىن تولتىرىپ وتىرادى. مۇنداي جۇيە جىل سوڭىنا قاراي كىرىكتىرىلە باستاماق.
سول سياقتى, تاڭنىڭ اتىسىنان, كۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن جولاۋشى تاسيتىن جانداردىڭ تۇرمىستىق جاعدايى قالالىق بيلىكتى بۇرىننان دا الاڭداتىپ كەلە جاتقان بولاتىن. وسى ماسەلەگە وراي, وتكەن جىلى تامىز ايىندا كوممۋنالدىق اۆتوبۋس پاركتەرىنىڭ جانىنان قالادان جىراقتا تۇراتىن, 120 ادامعا ارنالعان 2 جاتاقحانا اشىلعان ەدى. الماتىعا اكەلىنگەن جاڭا ەكولوگيالىق اۆتوبۋستاردىڭ تۇساۋكەسەرىنەن كەيىن جۋرناليستەر توبى «الماتىەلەكترلىكولىك» جشس-ءنىڭ اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ جاڭا جاتاقحاناسىن ارالاپ, الماتى جولاۋشىلار كولىگى جانە تەحنولوگيالار كوللەدجىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستى.
وسىدان كەيىن الماتى جولاۋشىلار كولىگى جانە تەحنولوگيالار كوللەدجىنە كەلدىك. كوللەدج ديرەكتورى سەيىتبەك سۇلەيمەنوۆ الدىمەن باق وكىلدەرىنە وقۋ ورداسىنىڭ تاريحىمەن بايانداي كەلە:
– قازىر كوللەدجدە «اۆتوكولىكتەرگە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ, جوندەۋ جانە پايدالانۋ», «قالالىق ەلەكتر كولىكتەرىن پايدالانۋ, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە جوندەۋ», «توكارلىق ءىس جانە مەتالل وڭدەۋ», «دانەكەرلەۋ ءىسى», «شاشتاراز ونەرى جانە ءساندى كوسمەتيكا», «تىگىن ءوندىرىسى جانە كيىمدى ۇلگىلەۋ» ءتارىزدى التى ماماندىق بويىنشا ماماندار دايىندايمىز. 2014 جىلى 1 تامىزدا «الماتىەلەكترلىكولىك» جشس-مەن ماماندار دايىنداۋ جونىندە جاسالعان مەموراندۋم نەگىزىندە كوللەدجدە تروللەيبۋس جانە ترامۆاي جۇرگىزۋشىلەرىن دايىنداۋ كۋرستارى وتكىزىلەدى. وسى ۋاقىتقا تروللەيبۋس پاركىنە 46 جۇرگىزۋشى جىبەرىلدى. ستۋدەنتتەردىڭ وقۋ تاجىريبەلەرى ءار سەنبى سايىن بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردىڭ باسشىلىعىمەن تروللەيبۋس پاركىندە وتكىزىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا كوللەدجدە 550 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. كوللەدجدەگى بارلىق ستۋدەنت مەملەكەتتىك گرانت بويىنشا تەگىن وقىتىلادى ءارى اي سايىن ءتيىستى شاكىرتاقىcىن الادى, – دەدى.
ءبىر قۋانارلىعى, ءۇش جىل تەگىن وقىتاتىن كوللەدجدە جاستار ناقتى ءبىر كاسىپتىڭ يەسى اتانىپ قانا قويماي, ونەردىڭ قالاعان ءتۇرىن ۇيرەنە الادى. دومبىرا, ءان, حور, بي ۇيىرمەلەرى بار. جاڭا تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان وقۋ ورداسىندا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرىلگەن باي كىتاپحانا, وقىرمان زالى, وقۋ-وندىرىستىك شەبەرحانالار, اكت زالى, اسحانا, فۋتبول الاڭى, سپورت كەشەنى بار.
مۇندا جۋرناليستەر نازارىن اۋدارىپ, قىزىقتىرعان جايت – كوللەدجدە بولاشاق قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن ۇيرەتەتىن ارنايى كومپيۋتەرلىك ترەناجەر ورتالىقتارى. ول ناعىز اۆتوبۋس كابيناسى ءتارىزدى كورىنەتىندىكتەن, رولگە وتىرعان ادام ءوزىن شىنايى جۇرگىزۋشى رەتىندە سەزىنەدى. ەگەر ستۋدەنت ايالداماعا دۇرىس توقتاماعان جاعدايدا, ادامدار اۆتوبۋسقا وتىرمايدى, ال, ەگەر جۇرگىزۋشى كەنەتتەن جول جاقتاۋىنا سوعىلىپ جاتسا, كابينا قوزعالىپ, شايقالىپ كەتەدى. كومپيۋتەر جۇرگىزۋشىنىڭ جول بويىندا جىبەرگەن بارلىق قاتەلىگىن كورسەتىپ تۇرادى. ايتقانداي, الداعى ۋاقىتتا بۇل كوللەدجدە قوعامدىق ءتارتىپ پەن جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن بۇزعان قازىرگى قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن قايتا وقىتۋ جۇمىستارى دا جوسپارلانىپ وتىر. ولار ەمتيحان تاپسىرىپ, قايتادان جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن وقىپ, پسيحولوگ ماماندارمەن تىعىز جۇمىس جاسايتىن بولادى.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
داۋرەن يساەۆ.
