جىل اياسىندا مەرەيتوي رەسپۋبليكا كولەمىندە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ وتىلەدى. ونىڭ اياسىندا يميدجدىك ونىمدەر شىعارۋ, رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا مەن الامان ايتىس وتكىزۋ, «قىزىلوردا – الاشتىڭ جۇرەگىندە» كىتابىن شىعارۋ ويلاستىرىلىپتى. استانا بولعان اقمەشىتتە ەڭبەك ەتكەن تالاي ۇلت زيالىلارىنىڭ تۇرعان ۇيلەرىنە, سولاردىڭ ورنىنا بوي كوتەرگەن عيماراتتاردا ەسكەرتكىش تاقتا تۇر. جۇزجىلدىق اياسىندا الاش قايراتكەرلەرى مەكەن ەتكەن ورىنداردى دا وسىلايشا ەرەكشەلەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جۇزجىلدىق قارساڭىندا قۇرىلعان جۇمىسشى توپتىڭ وتىرىسىندا ايتىلعان باسقا دا ۇسىنىستار قولداۋ تابادى.
قىزىلوردانىڭ استانا بولعان كەزەڭىنە قاتىستى مۇراعاتتىڭ دەنى بۇرىنعى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى عيماراتىنىڭ سىزباسى نەگىزىندە سالىنعان قىزىلوردا قالاسىنىڭ تاريحى مۋزەيىندە ساقتالىپ تۇر. جەتى جىل بۇرىن قىزىلوردا قالاسىنىڭ 200 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا قالانىڭ سول جاعالاۋىنان اشىلعان مۋزەي قورىندا قازىر 1186 ەكسپونات بار. «الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى جانە اقمەشىت-پەروۆسك قالاسىنىڭ تاريحى», «قىزىلوردا – ەل استاناسى», «قىزىلوردا قالاسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا» اتتى زالدارداعى قۇجاتتار ەكى عاسىردان استام تاريحى بار قالانىڭ وتكەنىنەن سىر شەرتەدى.
رەسپۋبليكا ورتالىعى بولعان كەزەڭدى قامتيتىن بولىمدە ەرەكشە مانەردە جاسالعان شام مەن ەسكى سورە, ترۋبالى پاتەفون كوزگە بىردەن تۇسەدى. كونە قوڭىر ۇستەل باسىندا بالاۋىزدان جاسالعان قىزمەتكەر ءمۇسىنى شەشىمدى ءبىر قۇجاتقا قول قويۋ ءۇشىن الدىنداعى قاعازدارعا تونە ءتۇسىپ وتىر.
قابىرعاداعى قۇجاتتار اراسىنان 1925 جىلدىڭ 16 اقپانىندا قابىلدانعان استانانى ورىنبوردان اقمەشىتكە كوشىرۋ جۇمىستارى جونىندەگى ءماجىلىس حاتتاماسىنىڭ كوشىرمەسىن كوردىك. ورتالىقتى اقمەشىت قالاسىنا كوشىرۋ مۇمكىندىگىن جان-جاقتى زەرتتەۋ, لايىقتى جابدىقتاۋ جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى اسپانديار كەنجين وسى جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا دايىندىق جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىن ورتالىققا بايانداۋ ءۇشىن ورىنبور قالاسىنا ساپارلاۋىنا بايلانىستى ورنىنا كوميسسيا مۇشەسى م.تىنىشباەۆتى قالدىراتىنىن, وعان باستالعان جۇمىستى ءارى جالعاستىرۋ, عيماراتتاردى جوندەۋ مەن دايىنداۋعا بايلانىستى قارجىلاردى جۇمساۋ قۇقى بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتىپ, بارلىق پارتيا, كەڭەس, كاسىپوداق ۇيىمدارى باسشىلارىن بىرلەسكەن جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتۋگە مىندەتتەگەن بۇيرىعى سول كەزەڭدەگى قالاداعى قاربالاستى كوز الدىڭىزعا اكەلەتىندەي.
سول جىلدىڭ 13 ساۋىرىندە كوميسسيا توراعاسى ا.كەنجين قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رۇستەموۆكە جازعان حاتىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى مىنگەن پويىز ءساۋىردىڭ ون بەسىنشى كۇنى تۇستەن كەيىن اقمەشىتكە جەتەتىنىن, سوعان بايلانىستى دايىندىق شارالارىن پىسىقتاپ, ول جايلى كوميسسيانى حاباردار ەتۋىن سۇرايدى. بەسىنشى بۇكىلقازاق سەزىندە قابىلدانعان قازاقتىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋ مەن قازاق كەڭەس سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى اقمەشىت قالاسىن «قىزىلوردا» دەپ وزگەرتۋ جونىندەگى قۇجات كوشىرمەسى دە مۋزەيدە تۇر. بۇل اتاۋدى ويلاپ تاپقان كەزىندەگى ساياسات لەبىمەن ەسىمى تۇگىلى ەلگە جاساعان ەڭبەگى دە ايتىلماي كەلگەن الاشتىڭ ارداعى قوڭىرقوجا قوجىقوۆ بولعان دەسەدى. مۋزەيدەگى ۇلكەن پورترەتتە ەل ورداسىنىڭ اقمەشىتكە كوشىپ كەلگەن ساتىنە جينالعان جۇرت قۋانىشى بەينەلەنىپتى.
قالا تاريحىن زەرتتەپ, كوپتەگەن مۇرالاردى جيناقتاپ, ولاردى عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەۋ باعىتىندا ءبىرشاما ءىس تىندىرعان مۋزەي باستاماسىمەن 100 جىلدىق اياسىندا دوڭگەلەك ۇستەلدەر, تاريحشىلارمەن كەزدەسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قىزىلوردا
