تەڭگە باعامىن التىن كۇشەيتە مە؟

2011 جىلى ۇلتتىق بانككە اففينيرلەنگەن التىندى مىندەتتى ساتۋ نورماسىن ەنگىزۋ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن تولىقتىرۋعا جانە وتاندىق التىن ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 2024 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى 45,8 ملرد دوللارعا جەتتى. تازارتىلعان التىن قۇيماسى ءوندىرىسىنىڭ كولە­مى ءوسىپ, التىن وندىرەتىن كومپا­نيا­­لارىمىز حالىقارالىق دەڭ­­گەيدە تانىلدى. «تاۋ-كەن التىن» جشس اففيناج زاۋىتى لوندون باعالى مەتالدار نارى­عى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇيما ساپا­­سىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتى بويىنشا اككرەديتتەۋدەن ءوتتى.

قازىر التىن باعاسىنا قاتىستى بولجام نارىققا باعىنباي بارادى. ادەتتە دوللار وسسە, التىن باعاسى ارزاندايتىن. بۇل جولعى جاعداي وزگەشە – التىننىڭ ءباسى تىم جوعارى بولىپ تۇر. ۇلتتىق بانك بيىل قۇنى 6 ملرد دوللار بولاتىن 70 توننا التىن ساتىپ الۋدى جوسپارلايدى. سوسىن ول التىندى ساتۋدان تۇسكەن دوللاردى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىنە قوسپاي, ۆاليۋتا نارىعىندا ساتاتىنى اي­تىلىپ جاتىر. ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆتىڭ تۇسىن­دىرۋىنشە, التىن-ۆاليۋتا قورىنداعى التىن ۇلەسى ۇلكەن كولەمدە ساتۋعا جانە دوللار الۋعا قاتىستى ماسەلەنى قيىنداتىپ جىبەرگەن. سەبەبى التىن ۇلەسى قالىپتى دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەن.

ۇلتتىق قورداعى قار­جىنى 100 ملرد دوللارعا جەت­كىزۋ عانا ەمەس, قازىرگى دەڭگەي­دە ساقتاي الۋدىڭ ءوزى وزەكتى بولىپ قالدى. سەبەبى ۇلتتىق قور تەك التىن مەن دوللار ەمەس, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باعالى قاعازدارىن ساقتايتىن قورعا اينالىپ بارادى. ال ولاردىڭ باعالى قاعازىنىڭ قۇنى تۇراقتى ەمەس. دەمەك تەڭگەنى قولدايتىن تەتىكتەردىڭ اراسىندا التىننان وزگە سەنىمدى كوز بولماي تۇر. ەكو­نوميست, قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, التىننىڭ بۋىمەن تەڭگە مەن ەكونوميكاعا قولداۋ كورسەتۋ سونشالىقتى ستراتەگيالىق شەشىم ەمەس.

«ۇلتتىق بانك وسىعان دەيىن ترانسفەرت, بجزق وپەراتسيالارى جانە التىن-ۆاليۋتانى قوسىمشا ساتۋ ارقىلى نارىققا ىقپال ەتتى. قازىر ىقپال ەتۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەلىپ كەلەدى. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى رەسۋرستار ءالسىز. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت وسىعان دەيىنگى ەكونوميكا, قارجى ساياساتىنداعى كەمشىلىكتەرىن مو­يىنداپ, ونىڭ ورنىن تولتىرۋعا قادام جاساۋعا ءتيىس. بىراق بۇل باعىت تەك التىن ساتۋمەن شەكتەلىپ قالماۋى كەرەك», دەيدى قارجىگەر.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن التىندى ارزان كەزىندە ساتىپ الىپ, قىمباتتاعاندا ساتۋعا مۇمكىندىك بولدى. ال قازىر التىن جىل سايىن قىمباتتاپ جاتىر. قازىرگى باعىت – تەك التىندى دول­لارعا ساتىپ, ونى اينالىمعا جىبە­رۋ ارقىلى ينفلياتسيانى تەجەۋ, دوللارعا دەگەن سۇرانىستى تولتىرۋ.

«حالىقارالىق بيرجادا التىننان وزگە باعاسى اسپانداپ تۇرعان ۋراندى دا, ماقتانى دا, بيدايدى دا ساتۋعا مۇمكىندىك بار. بىراق ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ىقىلاسى التىنعا اۋعان. ينفلياتسيا مەن تەڭگەنىڭ كوشىن التىن باعاسى تۇزەي المايدى. بىزدەگى ىشكى ەكونوميكالىق رەسۋرس ءالسىز بولعاندىقتان ەلگە ينۆەس­تيتسيا كەلگەن كەزدە دە, سىرتتان قارىز العاندا دا التىن-ۆاليۋتا قورىنداعى التىننىڭ ۇلە­سىنە نازار اۋدارىلادى. ەكونو­ميكالىق رەسۋرستار ءالسىز بول­عاندىقتان, ناتيجە ءبىز كۇت­كەن­دە­گىدەي بولماۋى مۇمكىن», دەيدى ءى. يساەۆ.

ساراپشى مۇرات تەمىرحانوۆ ۇلتتىق بانكتىڭ التىن ساۋداسىنا قاتىستى شەشىمىن قۇپتايدى.

«بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانك تەڭگە ەميسسياسىن جۇزەگە اسىردى (جاڭا اقشانى باسىپ شىعاردى) جانە ونى التىن وندىرۋشىلەرگە تولەدى. بۇل جاعداي ينفلياتسيانى تەزدەتىپ, تەڭگەگە قىسىم جاسادى. ال قازىر ۇلتتىق بانك التىندى سىرتقى نارىقتا ۆاليۋتاعا ساتىپ, قور بيرجاسى ارقىلى ىشكى نارىققا اينالىمعا جىبەرەدى. بۇل تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە جول بەرمەي, ينفلياتسياعا دا وڭ اسەر ەتەدى. بۇل شەشىم ءبىرىنشى كەزەكتە ينفلياتسيانى تەجەۋ ارقىلى تەڭگەگە قوسىمشا كۇش بەرۋ ءۇشىن قابىلداندى», دەيدى ساراپشى.

اندرەي چەبوتارەۆ تە وسى پىكىردى قولدايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ جاڭا جىلدان باستاپ ءوز ريتوريكاسىن وزگەرتۋدى باستاعانى دۇرىس دەيدى ول.

«جەلتوقسان ايىندا تەك ينتەرۆەنتسيا كۇشىمەن قورعاۋعا باعىتتالسا, ەندى ودان الدەقايدا قاتاڭ پوزيتسياعا يە بولدى. ءبىرىن­شى توقساندا شامامەن 1,4 ملرد دوللار ساتىلادى. ءبىر جىل ىشىندە – بارلىعى 6 ملرد دوللار. بۇل –تەڭگەنى قولداۋ ءۇشىن عانا ەمەس, تەڭگە ەميسسياسىن تومەندەتۋ ءۇشىن قابىلدانعان ءماجبۇرلى شەشىم. بۇرىن ەكونوميكانىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن نارىقتاعى تەڭگە اينالىمىنىڭ كولەمىنە نازار اۋدارىپ, ينفلياتسياعا يە بولا الماي قالدىق. ەندى باسقا تاسىلدەردىڭ باعىن سىناپ جاتىرمىز», دەيدى ساراپشى.