ال اكەمە كەلسەك, ول كىسىنىڭ اتى-ءجونى – تۇياق باياندى ۇلى كامەلوۆ (1919–1964). ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى, مەكتەپ مۇعالىمى, ديرەكتورى. اتا-بابالارىمىز كامەل, باياندى, ىبىراي – قورعالجىنعا بەلگىلى تۇلعالار. زامانىندا مەكتەپ-مەشىت تۇرعىزىپ, ۇرپاعى مەن اينالاسىن اعارتقان ەكەن. ىبىراي اتامىز ابۋباكىر, تولىباي, قوزىباق سەكىلدى ەل اعالارىمەن بىرگە پاتشا وكىمەتىنەن رۇقسات الىپ, تۇركيا ارقىلى مەككەگە بارىپ, قاجى اتانعان. ىبىراي باياندى ۇلىنىڭ قۇمجوتاداعى مەكتەپ-مەشىتىنىڭ ورنى ءالى دە بار. قيىن جىلدارى اتامىزدىڭ مال-مۇلكىن كامپەسكەلەگەنمەن, ءوزىن جەر اۋدارماعان ەكەن. ىبىراي اتامىز 1930 جىلى قايتىس بولعان. ۇلكەن تام-كەسەنەسى قورعالجىننىڭ رۋحاني-كيەلى ورنى بولىپ تۇر.
ساياسي رەپرەسسيا, فاشيزمگە قارسى سوعىس ءبىزدىڭ اۋلەتتى اينالىپ وتپەدى. باياندى, ىبىراي, رايىس بولشەۆيزمنىڭ تالاي قۇقايىن كوردى. اعايىننىڭ بىرلىگى ارقاسىندا جاماندىقتان امان قالدى. ال ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اۋلەتىمىزدەن كەنجالى ىبىراي ۇلى, ءالجان رايىس ۇلى, كامەل ىبىراي ۇلى قاتىسسا, كەنجالى جانە ءالجان اتالارىمىز قان مايداننان ورالمادى. ءبىرى ۆورونەجدە, ەكىنشىسى ستالينگرادتا وققا ۇشتى.
اكەم تۇياق باياندى ۇلى سوعىسقا دەيىن قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن (ول كەزدە ۆ.مولوتوۆ اتىنداعى) ءبىتىرىپتى. ءسويتىپ, مايدانعا دەيىن ۇستازدىق ەتىپ ۇلگەرىپتى. 1941 جىلى سوعىس باستالىسىمەن اسكەرگە شاقىرتۋ الادى. العاش ۋليانوۆسك قالاسىنداعى 1-تانك ۋچيليششەسىندە وقىپ, «تانك كومانديرى» دارەجەسىن يەلەنەدى. باتىس مايدانىنىڭ 158-تانك باتالونىندا كوماندير بولادى. ۋكراين مايدانىنداعى 108-تانك بريگاداسى قۇرامىندا ماسكەۋدى قورعاپ, بەرلينگە دەيىن باردى. اكەمىز مىنگەن تانك «يس-122» ەكەن. بۇل اۋىر تەحنيكا ماركاسى «يوسيف ستالين» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني ءار سوعىستىڭ ءوز شىندىعى بار.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىلدىعى شىعار, اكەمىز تۇياق كامەلوۆ كەۋدەسىنە «قىزىل جۇلدىز» وردەنى مەن «ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىن تاعىپ قايتتى. سوندىقتان ول كىسىنى ءوزىمىز قاھارمان سانايمىز.
تۇياق باياندى ۇلى مايداندا ءجۇرىپ, ەلگە «جەڭىسپەن ورالامىز!» اتتى ولەڭمەن حات جولدايدى.
ء«بىز ءجۇرمىز حالىق ءۇشىن قان مايداندا,
دامىل جوق, كۇندە ءولىم شىبىن جاندا.
اياماي كەۋدەدەگى جانىمىزدى,
ەڭ سوڭعى سارقىلعانشا قاسىق قاندى.
قۇربان قىپ وتان ءۇشىن جاس ءومىردى,
شايقاسپەن وتكىزدىك ءبىز كەلەر كۇندى.
قورعاۋعا تۋعان جەردى ماقسات ەتىپ,
دۇشپانعا جىبەرمەيمىز ەسەمىزدى».
قانداي شىنايى رۋح دەسەڭىزشى! بۇل جىر ءتورت شۋماقتان تۇرادى. ءار شۋماقتىڭ كوتەرگەن جۇگى بار. مۇنى شارتتى تۇردە جىكتەسەك: مايدان اقيقاتى; نامىستى قايراۋ; انا مەن وتان جاۋاپكەرشىلىگى; جەڭىسكە دەگەن سەنىم. جىردىڭ اۋەن-مۋزىكاسى دا بولعان سەكىلدى. سەبەبى «احا-حاۋ, تۋعان جەر! سايرانداپ وسكەن ەلىم!.» دەپ باستالاتىن قايىرماسى دا بار.
ەڭ ماڭىزدىسى, وسى جىر قورعالجىن اۋداندىق گازەتىنە جاريالانىپتى. بۇعان مۇرىندىق بولعان اكەمىزدىڭ نەمەرە قارىنداسى, كەيىنگى بەلگىلى اقىن ىرىستى شوتباەۆا ەكەن.
اكەمىز مايدانداعى اڭگىمەلەرىن ورنىمەن ايتىپ وتىراتىن. ول چەليابى تانك زاۋىتى («تانكوگراد» دەپ اتالىپتى) شىعارعان سوعىس تەحنيكالارىن باقىلاۋ مەن قابىلداۋ كوميسسياسى قۇرامىندا بولىپتى. تاجىريبەلى كوماندير رەتىندە زاۋىت ينجەنەرلەرىنە پايدالى اقىل-كەڭەس بەرگەن. تاعى ءبىر تانك تۋرالى جەتكىزگەن دەرەگى: سوعىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا ينجەنەرلەر اسكەري كولىكتىڭ شويىن ساۋىتىن (برونيا) جەتىلدىرىپ وتىرعان.
سونداي-اق ول كىسى مىنگەن ايگىلى «يس-1», «يس-2» تانكسىنىڭ سالماعى 44 توننادان اسقان. العاشقىسى 130 دانا عانا, ال سوڭعىسى 3 مىڭداي شىعارىلىپتى. ساۋىتىنىڭ قالىڭدىعى 30–40-تان 120 ميلليمەترگە دەيىن ەكەن. ونىڭ 85 كاليبرلى قارۋى بىرنەشە شاقىرىم جەردەن جاۋدىڭ قالىڭ ساۋىتتى تەحنيكاسىن وپ-وڭاي بىت-شىتىن شىعارعان. اكەمىز تىزگىندەگەن «يس»-ءتىڭ 122 دەگەن سانى پۋشكاسىنىڭ كولەمىن ايعاقتايدى.
كەڭەستىك تانكتەردىڭ جىلدامدىعى مەن دالدىگىن جەتىلدىرۋدە امەريكا «لەند-ليز» جۇيەسىمەن بەرگەن بولشەكتەردىڭ كوپ پايداسى تيگەنىن دە كوزى اشىق ىنىلەرىنە ايتقانى ەسىمدە قالىپتى.
ءيا, وسى «جەڭىسپەن ورالامىز!» ولەڭىندە جازىلعانداي, اكەمىز سوعىستان امان-ەسەن كەلىپ, مۇعالىمدىك قىزمەتىن جالعاستىردى. وسى ۇستازدىق جۇمىستا ءجۇرىپ, 1946 جىلى انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزىمەن كوڭىل جاراستىرىپ, وتباسىن قۇرادى. شەشەمىز دە قاراعاندى پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەن. ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەدى (كەيىن سابىندى ورتا مەكتەبىندە ۇزاق جىل ديرەكتور بولدى).
اكەمىزدىڭ كەڭدىگى مەن تۇسىنىستىگى شىعار, الاش قايراتكەرى حايرەتدين بولعانبايدىڭ جارى راحيما اكبارقىزى (ياعني ەنەسى) ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇردى. ارينە, تۇياق باياندى ۇلى انامىزدىڭ رەسمي وكىمەت ۇناتپاعان «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى ەكەنىن ءبىلدى. بىراق ءوزىنىڭ تەك-تامىرىن دا, حايرەكەڭ ناعاشىمىزدىڭ دەڭگەيىن دە ءتۇسىنىپ, سانالى تۇردە وسى جولدى تاڭدادى.
مايدانگەر تۇياق باياندى ۇلى قورعالجىننىڭ سابىندى مەكتەبىندە 10 جىل ديرەكتور بولدى. ءتورت جىلدىق مەكتەپتى جەتى جىلدىق مەكتەپكە اينالدىردى. كۇن-ءتۇن دەمەي عۇمىرىن ءبىلىم قىزمەتىنە ارنادى. بىراق سوعىستاعى ءتۇرلى جاراقات پەن «حالىق جاۋى» قىزىنىڭ كۇيەۋى دەگەن قيلى دومالاق ارىز اكەمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. ول بار بولعانى 45 جىل جاساپ, قابىلەت-قارىمى دەر شاعىندا باقيعا اتتانىپ كەتە باردى. اتا-انامىزعا جاراتقان بۇيىرتقان 18 جىلدىق ەرلى-زايىپتى عۇمىرىندا تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ, وتباسىلىق سىيلاستىقتىڭ ونەگەسىن كورسەتتى.
اكەمنىڭ مۇعالىمدىك جولىندا سوعىسقا دەيىن دە قىزىق, تاعىلىمدى فاكتىلەر جەتكىلىكتى. ماسەلەن, ول 1940 جىلى قاراعاندى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ, قارساقبايداعى مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. سول كەزدە كەيىنگى داڭقتى اكادەميك, عىلىم قايراتكەرى قانىش ساتباەۆ وسىندا تۇرادى ەكەن. اكەم قانەكەڭنىڭ جيەنى, بولاشاق ايگىلى ارحەولوگ كەمال اقىشەۆتى, سونداي-اق تاۋ تۇلعانىڭ حانيسا, ءشامشيابانۋ, مەيىز سىندى قىزدارىن وقىتىپتى.
سوعىس سىناعان اكەمىز تۇياق باياندى ۇلى ءبىلىم مەن تاربيە سالاسىندا ىبىراي التىنسارين مەن انتون ماكارەنكو تاجىريبەسىن, ىزدەنىسىن ءجيى پايدالانىپتى. ول كىسىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى – «ادامگەرشىلىككە تəربيەلەۋ قۇرالى – ەڭبەك جانە اتا-انا ونەگەسى». بۇل ى.ءالتىنساريننىڭ دايەكسوزى ەكەن. ۇستازدىق قالىڭ داپتەرىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «ناعىز پەداگوگيكا – قوعامنىڭ قايناۋىنان شىققان پەداگوگيكا» (ا.ماكارەنكو) دەپ جازىپ قويىپتى. مىنە, وسى ومىرشەڭ ناقىل سوزدەر قازىر دە قۇنىن جويعان جوق.
ارينە, اكەسىنەن جاستاي ايىرىلعان بالانىڭ ارمانى كوپ بولادى. بۇگىندە جاسىم جەتپىسكە تاياسا دا, مايدانگەر اكەمنىڭ كاسىبي ۇستانىمىن ءاربىر وقىعان سايىن قاتتى تولقيمىن.
دوستىق كامەلوۆ,
«حايرەتدين بولعانباي» قب پرەزيدەنتى, ساياساتتانۋشى
