«Transparency International» مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازاقستان 2018 جىلعى سجقي بويىنشا مۇمكىن بولعان 100 بالدىڭ 31-ءىن عانا جيناپ, 180 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 124-ورىندى يەمدەنگەن. وسى جونىندەگى كورسەتكىش 2019 جىلى – 34 بالل (113-ورىن), 2020 جىلى – 38 بالل (94-ورىن), 2021 جىلى – 37 بالل (102-ورىن), 2022 جىلى – 36 بالل (101-ورىن), 2023 جىلى 39 بالل (93-ورىن) بولعان. بىلتىرعى ىلگەرىلەۋگە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كەشەندى شارالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن. بۇل رەتتە دۇنيەجۇزى بويىنشا ورتاشا بالل 43 بالل ەكەنىن ەسكەرگەن ءجون. سول سەبەپتى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بورىكتەرىن اسپانعا اتۋلارىنا ءالى ەرتە. ويتكەنى سجقي بويىنشا كورسەتكىشى 50 بالدان تومەن ەلدەر سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەر بولىپ سانالادى.
سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جەڭدى دەۋگە بولاتىن ەلدەردىڭ «وندىعىنا» دانيا (90 بالل), فينليانديا (88 بالل), سينگاپۋر (84 بالل), جاڭا زەلانديا (83 بالل), ليۋكسەمبۋرگ (81 بالل), نورۆەگيا (81 بالل), شۆەيتساريا (81 بالل), شۆەتسيا (80 بالل), نيدەرلاند (78 بالل), اۆستراليا (77 بالل), يسلانديا (77 بالل), يرلانديا (77 بالل) سىندى زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان مەملەكەتتەر كىردى. بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىققان بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكالارى – ەستونيا (76 بالل, 13-ورىن), ليتۆا (63 بالل, 32-ورىن) جانە لاتۆيا (59 بالل, 38-ورىن) دا جەمقورلىقتى ەڭسەرگەن ەلدەر سانالادى. «قارا التىن» – مۇنايدى حالقىنىڭ يگىلىگىنە جاراتىپ وتىرعان بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى (68 بالل, 23-ورىن), قاتار (59 بالل, 38-ورىن), ساۋد ارابياسى (59 بالل, 38-ورىن) جانە باحرەين (53 بالل, 53-ورىن) – جەمقورلىقتى تىزگىندەي بىلگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرى. ال وسى قوعامدىق ىندەتپەن كۇرەستە ەڭ ارتتا قالعان «وندىقتىڭ» ىشىندە وڭتۇستىك سۋدان (8 بالل, 180-ورىن), سومالي (9 بالل, 179-ورىن), ۆەنەسۋەلا (10 بالل, 178-ورىن), سيريا (12 بالل, 177-ورىن), يەمەن (13 بالل, 173-ورىن), ليۆيا (13 بالل,173-ورىن), ەريترەيا (13 بالل, 173-ورىن), ەكۆاتورلىق گۆينەيا (13 بالل, 173-ورىن), نيكاراگۋا (14 بالل, 172-ورىن), سۋدان (15 بالل, 170-ورىن), سولتۇستىك كورەيا (15 بالل, 170-ورىن) بار.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىنىڭ ىشىندە ارمەنيا (47 بالل, 63-ورىن) مەن مولدوۆا (43 بالل, 76-ورىن) عانا قازاقستاننىڭ الدىنا ءتۇسىپ وتىر. بۇرناعى جىلى 37 بالل (98-ورىن) العان بەلارۋس بىلتىرعى قورىتىندى بويىنشا 33 بالل عانا (114-ورىن) جينادى. كورشىلەس رەسەيگە 2023 جىلى 26 بالل (141-ورىن) بەرىلسە, بىلتىر 22 بالل عانا ءتيدى (154-ورىن). سونداي-اق 2009 جىلى تمد قۇرامىنان شىققان گرۋزيا ەكى جىل قاتارىنان 53 بالل (53-ورىن) الدى. تمد-عا 2018 جىلعا دەيىن مۇشە بولعان ۋكراينا نەبارى 35 بالعا (105-ورىن) يە.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا (تمۇ) مۇشە ەلدەردىڭ ءبارىنىڭ الدىندا كەلەدى. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركيا – 34 بالمەن 107-ورىندا, وزبەكستان – 32 بالمەن 121-ورىندا, قىرعىزستان – 25 بالمەن 146-ورىندا, ازەربايجان – 22 بالمەن 154-ورىندا تۇر. تمۇ-نىڭ بايقاۋشى-مەملەكەتتەرى – ماجارستان – 41 بالمەن 82-ورىندى, تۇرىكمەنستان – 17 بالمەن 165-ورىندى مىسە تۇتتى. جەمقورلاردى ءولىم جازاسىنا كەسىپ جاتاتىن ءتارتىبى قاتاڭ كورشىمىز – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا وتكەن جىلى جەمقورلىقپەن كۇرەستە 43 بالل, 76-ورىن بۇيىردى. بايان-ولگي ايماعىندا قالىڭ قازاق دياسپوراسى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان موڭعوليا 33 بالمەن 114-ورىنعا تابان تىرەدى.
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جاسالعان جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ ازايۋ ءۇردىسى بايقالادى. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وسىنداي قوعامعا قاۋىپتى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سانى 2022 جىلى – 1 530, 2023 جىلى – 1 461, 2024 جىلى 1 269 بولعان. الايدا بارلىق وڭىردەگى جاعداي بىردەي ەمەس. بىلتىر ەلوردا مەن 7 وبلىستا وسى قوعامدىق ىندەت ازايماق تۇگىل, ودان ءارى ۇدەي تۇسكەن. ەلگە ۇلگى كورسەتەتىن ءجونى بار استانا قالاسىندا 2022 جىلى – 152, 2023 جىلى – 196, 2024 جىلى 227 جەمقورلىق فاكتىسى اشكەرەلەنگەن. «بالىق باسىنان ءشىريدىنىڭ» كەبى – بۇل. جاقىندا باسشىلىعى اۋىستىرىلعان اباي وبلىسىندا 2022 جىلى – 8, 2023 جىلى 31 جەمقورلىق قىلمىس جاسالعان بولسا, وسى جونىندەگى كورسەتكىش بىلتىر – 58-گە جەتىپ, بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 87 پايىزعا ۇلعايعان. بۇل – انتيرەكورد. جامبىل وبلىسىندا 2023 جىلى – 43, 2024 جىلى 63 جەمقورلىق قىلمىس اشكەرەلەنىپ, بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا ء«وسىم» 46,5 پايىز بولعان. قىزىلوردا وبلىسىندا 2023 جىلى – 23, 2024 جىلى 32 جەمقور تۇزاققا تۇسكەن, ياعني بىلتىرعى كورسەتكىش بۇرناعى جىلعىعا قاراعاندا 39 پايىزعا ارتقان. جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى وتكەن جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 21 پايىزعا, پاۆلودار وبلىسىندا – 19 پايىزعا, الماتى وبلىسىندا – 14 پايىزعا, جەتىسۋ وبلىسىندا 8 پايىزعا كوبەيىپ كەتكەن. سىبايلاسقان قىلمىستار سانى كەيبىر وڭىرلەردە بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ازايعانىمەن, ءالى دە كوپ. ماسەلەن, الماتى قالاسىندا بىلتىر – 105, شىمكەنت قالاسىندا – 102, تۇركىستان وبلىسىندا 83 جەمقورلىق فاكتىسى تىركەلگەن.
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – قۇقىق بۇزۋشىلىققا, سونىڭ ىشىندە جەمقورلىق قىلمىسقا جول بەرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر سانى 2022 جىلى 1 049 بولسا, بۇرناعى جىلى وسى كورسەتكىش 489-عا دەيىن ازايعان, ال وتكەن جىلى تاعى 681-گە دەيىن كوبەيگەن. ءارتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان شەنەۋنىكتەر سانى تۇركىستان وبلىسىندا بۇرناعى جىلعى 24-تەن 117-گە دەيىن نەمەسە 387 پايىزعا شارىقتاعان. زاڭنان اتتاعان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قاتارى پاۆلودار وبلىسىندا 23-تەن 62-گە دەيىن (169,6 پايىز), قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا 13-تەن 23-كە دەيىن (76,9 پايىز), اتىراۋ وبلىسىندا 15-تەن 24-كە دەيىن (60 پايىز), الماتى وبلىسىندا 28-دەن 44-كە دەيىن (57,1 پايىز), قوستاناي وبلىسىندا 15-تەن 23-كە دەيىن (53,3 پايىز) قالىڭداعان. سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى بۇرناعى جىلعى 1-دەن 6-عا دەيىن, سۋديالار سانى 3-تەن 6-عا دەيىن كوبەيگەن. مەملەكەت باسشىسى «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان وڭىرلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى كادرلارمەن جۇمىستا جىبەرىلگەن ەلەۋلى كەمشىلىكتەردى الداعى ۋاقىتتا بولدىرماۋ شارالارىن قولدانۋعا ءتيىس.
جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە فورماليزم كورىنىستەرى دە بايقالىپ قالىپ ءجۇر. مىسالى, بىلتىر پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ەكى تەلەۆيزيالىق جانە بايلانىس مۇناراسىن جاڭا جىل قارساڭىندا جارىقديودتى شامدارمەن بەزەندىرۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 229,5 ملن تەڭگە بولىنگەنى تۋرالى جەرگىلىكتى جۋرناليست تولەگەن يمانوۆ الەۋمەتتىك جەلىدە ورىندى دابىل قاقتى. ايتىلعان سىنعا وبلىس اكىمى قۇلاق اسىپ, قالالىق اكىمدىك پەن استانالىق جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ اراسىندا جاسالعان شارتتى بۇزعىزدى. ۇنەمدەلگەن قارجى پەتروپاۆلدىقتاردىڭ باسقا مۇقتاجىنا جۇمسالدى. مىنە, وسى ىسىراپشىلدىق فاكتىسىن كەيىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى اشكەرەلەدى دەگەن شىندىققا جاناسپايتىن اقپارات تاراتىلدى. بۇعان ءوز رەنىشىن بىلدىرگەن ت.يمانوۆتىڭ ءادىل سىنىنان انتيكور ءتيىستى قورىتىندى شىعارسا, قۇبا-قۇپ.
