كارتوپ نەگە قىمبات؟

كۇزگى جيىن-تەرىم كەزىندە استا-توك مول بولعان كار­توپتىڭ كيلوسى 180–200 تەڭگە توڭىرەگىندە ەدى. قازىر 350–400 تەڭگەگە دەيىن جەتىپ جىعىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ دەرەگىنشە, وڭىردە بىلتىر 7,8 مىڭ گەكتار القاپقا كارتوپ داقىلى وتىر­عىزىلعان. جاۋىن-شاشىندى جىل بولعاندىقتان, ءونىمى دە از ەمەس. جاز بەن كۇزدە كوكونىسكە اۋىز جاريتىنداي ەدى. كوكونىسكە دە 1,5 مىڭ گەكتار قۇنارلى القاپ بولىنگەن. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءوڭىردىڭ كەي ايماعىن­دا تۇتىنۋشىلار كارتوپتىڭ كيلوسىن 105–125 تەڭگەگە السا, بازارلاردا 190–250 تەڭگەدەن ساتىلعان. اكىمدىك وكىل­دەرىنىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر پىسىق كاسىپكەرلەر كارتوپ باعاسى ءوستى دەگەن حاباردى ەستي سالا, تاۋارلارىن قىمباتتاتىپ جىبەرگەن. ولارعا, ارينە, اكىمشىلىك شارا قولدانىلدى. دەگەنمەن ءبىر قالانىڭ وزىندە باعا الا-قۇلا. «حاسەنوۆ بازارىندا» كار­توپتىڭ 1 كگ 190 تەڭگەگە ساتىلسا, ورتالىقتاعى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندە 300 تەڭگە كولەمىندە ەكەن.

شىنتۋايتىندا, كارتوپ ەگەتىن القاپتار كولەمى از ەمەس ءارى ول جىل وتكەن سايىن كەڭەيىپ تە كەلەدى. ۇيىم­داسقان شارۋاشىلىقتار دا بار­شىلىق. وبلىستىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى جانە جەر قاتىناستارى باسقار­ماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ءۋاليحان ەسكەندىروۆتىڭ سوزىنشە, بىلتىر جالپى كولەمى 137,5 مىڭ توننا كارتوپ جينالعان. قازىر قويمالاردا 11,9 مىڭ توننا كارتوپ بار. تۇراقتاندىرۋ قورىندا دا 2,5 مىڭ تونناعا جۋىق داقىل ساقتاۋلى كورىنەدى.

«ارينە, كارتوپتان قاعاجۋ قالا­تىن ەش رەتىمىز جوق, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى سالمەنباي راحىموۆ, – كەيىنگى جىلدارى كەيبىر اۋىلدىڭ تۇرعىندارىندا قالانىڭ بازارىنان, ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىنەن كارتوپ ساتىپ الاتىن ادەت پايدا بولدى. جالعىز كارتوپ ەمەس, سارىمايعا دەيىن قالادان اۋىلعا تاسىمالدايدى. بۇرىن كەرىسىنشە ەدى. اۋىلدا قۇنارلى جەر, سۋ, ورگانيكالىق تى­ڭايت­قىش جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟ دەمەك اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەككە باۋلۋ, تىربانىپ جەر ەمشەگىن ەمۋگە تاربيەلەۋ كەرەك. قازىر ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار عانا كارتوپ داقى­لىن وسىرۋمەن اينالىسادى. كارتوپ­تىڭ تاپشىلىعى سودان».

اقساقالدىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. اۋىلدا تۇرعانىمەن ازىق-ت ۇلىكتى قالادان تاسيتىندار تۋرالى سان مارتە ەستىپ, مال قۇلاعى ساڭىراۋ دەسكەنبىز. اۋىلداعى اعايىننىڭ ەڭبەككە دەگەن كوزقاراسىن انىقتايتىن ءازىل-شىنى ارالاس ءبىر جايدى ايتا كەتۋگە وقتالىپ وتىرمىز. بار عۇمىرىن ­اۋىلدا وتكىزگەنىمەن, شارۋاعا قىرسىز ءبىر جەزدەمىز: «كوكتەمدە ءبىر قاپ كارتوپ ەكتىم, كۇزدە ءبىر قاپ جيناپ الدىم, ەشقانداي شىعىن شىققان جوق», دەپ قارق-قارق كۇلەتىن. ول يت باسىنا ىركىت توگىلگەن زاماندا ايتىلعان ءسوز ەدى. بۇگىنگى جاي باسقا.

«بۇرىن «ايىرتاۋ» كەڭشارىندا ديرەكتور بولدىم. كەڭشار ەگىن شا­رۋاشىلىعىمەن قاتار كارتوپپەن دە اينالىستى. گەكتار بەرەكەسى 60 تون­نادان اينالاتىن, ال سۋارمالى جەر­لەردەن 120–130 تونناعا دەيىن ءونىم الىپ جۇردىك, – دەيدى ەڭبەك ار­داگەرى كوشەك سامەنوۆ. – قازىر اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ ارتىق ءونىمىن ساتىپ الىپ, كوكتەمگى ۇزىنسارى كەل­گەن­­شە ساقتايتىن كووپەراتيۆتەر ۇيىم­داستىرسا قالاي بولار ەدى. بۇرىن وب­لىستىق, اۋدان­دىق تۇتىنۋشىلار قوعامدارىنىڭ دا­يىنداۋ كونتورلارى جۇمىس ىستەدى عوي. سول سياقتى».

بۇگىنگى كۇنى قۇزىرلى مينيستر­لىكتەر مەن جەرگىلىكتى اتقا­رۋشى ورگاندار وڭىرلەرگە تۇراق­تان­دىرۋ قورىنداعى كارتوپتى ارزان باعا­مەن ساتۋعا تاپسىرما بەرىپ وتىر. وڭىردەگى «كوكشە» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كور­پوراتسياسى بۇل ماسە­لەنى جەدەل قولعا الدى.

«2024 جىلى جەلتوقساننان باس­تاپ تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ كوكو­نىس ونىمدەرىن بۇعاتتان شىعارۋ جۇ­مىس­تارى باستالدى. بۇل شارا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار باعاسىن تۇراق­تاندىرۋعا باعىتتالعان. قاڭتار ايى­نىڭ سوڭىندا كاسىپكەرلىك كورپوراتسيا وزىنە قاراستى ساۋدا ورىندارى مەن سەرىكتەستىكتەردىڭ ساۋدا نۇكتەلەرى ارقىلى 708 توننا كارتوپ, 7 توننا ءسابىز, 7,2 توننا قىرىققابات ساتتى», دەيدى كاسىپكەرلىك كورپوراتسيانىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى ايا كالياگينا.

كورپوراتسيا ۇسىنعان اقپاراتقا كوز جۇگىرتسەك, اياق استىنان قىمبات­تاپ كەتكەن كارتوپ قۇنىن مۇمكىن­دى­گىن­شە تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ق­ازىر «اگروترەيد كوكشە» كومپانياسى­­­نىڭ كارتوبى «سكيف ترەيد» سەرىكتەس­­تىگى­نىڭ ساۋدا جەلىسىندە ءار كيلوسى ­125 تەڭگەدەن تومەندەتىلگەن باعامەن ساتىلىپ جاتىر.

«بۇل – تەك ساۋدا جەلىسىندەگى باعا, – دەيدى ايا كالياگينا, – سونىمەن قاتار «Kokshe Market» الەۋمەتتىك ساۋدا پاۆيلوندارىندا دا ارزان كار­توپ ساتىلىپ جاتىر. ولارعا ءونىم­دى «زەرەندى» ساقتاۋ ونىمدەرى» سەرىكتەستىگى جەتكىزەدى. ارزان كارتوپ قالانىڭ 11 ساۋدا نۇكتەسىندە كۇن سا­يىن تۇتىنۋشىلارعا ۇسىنىلادى».

باعا قالىپتى ءارى تۇراقتاندىرۋ قورىنىڭ كارتوبى جەتكىلىكتى دەگەنمەن, كوپتىڭ كوكەيىندە قوبالجۋدىڭ بار ەكەنىن جاسىرۋعا بولماس. بۇل جايدى ساۋدا ورنىنداعى دۇكەنشىلەر دە جاسىرىپ وتىرعان جوق. ارزان كار­توپ از, تەز تاۋسىلىپ قالادى. قالا تۇرعىندارىن كارتوپپەن قامتۋ­دىڭ جولى – ساياجايلاردى قالىپ­قا كەلتىرۋ, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگە­سىنەن كارتوپ ەگەتىن جەر ءبولۋ. ەرتە كوكتەمدە جىلدىق ازىعىنىڭ قامىن جەپ تىرباناتىنداردى سىرتتاي باقى­لاساڭىز, دەنى جاستارى جەر ورتاسى­نان اسقان ادامدار ەكەنىن كورەسىز. ادال ەڭبەك­تىڭ قادىرىن بىلەتىن, اق داستارقاندارى­نا ماڭداي تەرىمەن وسىرگەن ىرىزدى­عىن قوياتىن اعا بۋىن. دەمەك ساياجاي جاي عانا ىرىزدىقتى مولايتا­تىن ورىن ەمەس, بالالار مەن نەمەرەلەر­دى ەڭبەككە تاربيەلەيتىن مەكتەپ دەپ ايتساق تا, وعاشتىعى بولا قويماس.

«دەمالىس كۇندەرى وسىندا نەمە­رەلەرىمدى ەرتىپ كەلەمىن, – دەيدى قالا تۇرعىنى قونىسباي ەسەنگەلدينوۆ, – قالانىڭ قارا تۇتىنىنە قامالىپ وسكەن بالالار ءبىر مەزگىل تازا اۋا جۇتا­دى. ماعان كوكونىس ەگەتىن القاپتىڭ ءارامشوبىن ج ۇلىپ, توپىراعىن قوپ­سىتۋعا كومەكتەسەدى. سۋ تاسىپ بەرەدى. قور­شاۋدىڭ بۇزىلعان جەرلەرىن جون­دەسەدى. وتكەن كۇزدە ءبارىن تاپ-تازا قىلىپ جيناپ كەتىپ ەدىم, قىس بويى ساياجايدى پانالايتىن كەزبەلەردىڭ كەسىرىنەن بارلىعى قاۋساپ قالىپتى. ەڭ جامانى – كۇزگى ماۋسىمداعى ۇرلىق. وڭاي ولجانى كاسىپ ەتكەن كەزبەلەر ءپىسىپ تۇرعان شيە مەن قۇل­پىنايدى, قاراقاتتى تەرىپ الىپ, با­زارعا اپارىپ ارزان باعامەن ساتىپ جىبە­رەدى. ءبىر كۇن كوزىڭ تايىپ كەتسە, جاز بويعى ەڭبەگىڭ زايا.

ساياجاي باسىندا ىلگەرى باسقان قا­دامدى كەرى كەتىرەتىن توسقاۋىل دا از ەمەس. الدىمەن جولاۋشىلار اۆ­تو­بۋ­سى­نىڭ سيرەك قاتىناۋى. قارا قا­­زانداي بولعان ەل وكپەسى وسى تا­راپ­تا ايتىلۋدا. كەلىپ-كەتۋ قيىن بول­عان سوڭ, كەي ادامدار ساياجايدان باس تارتادى. انە ءبىر جىلدارى ۋاقتىلى سۋ بەرىلمەي, ەلەكتر قۋاتى بول­ما­عاندىقتان كوكشەتاۋ, زەرەندى باعى­تىنداعى ساياجايلاردىڭ وڭ قاپتالى وي­سىراپ قالعان. كوگەرىپ وسكەن كوكو­نىستى, جەمىس-جيدەكتى يەسىنىڭ اۋزىنا تيگىزبەي, پىسەر-پىسپەستە ۇپتەپ كەتەتىن كەزبەلەردىڭ قورلىعى دا از ەمەس.

تاقىرىپتى قاۋزاپ وتىرىپ, قيىن ءتۇيىندى شەشەر توتە جول ادال ەڭ­بەك­­تە ەكە­نىن ۇقتىق. قالادا دا, دالادا دا قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى قيمىل­دايدى. ەندەشە, قىس بويى تابانىڭنان تاۋسىلىپ, ارزان كارتوپ ىزدەگەننەن گورى ادال ەڭبەگىڭە جالىنعان ابزال.

اقمولا وبلىسى