ەلىمىزدە ينتەرنەت الاياقتىق جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. 2023 جىلى 134 مىڭنان استام كيبەرشابۋىل تىركەلگەن ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە فيشينگ, جالعان سايتتار ارقىلى جەكە دەرەكتەردى ۇرلاۋ, بانك كارتالارىنان اقشا شەشىپ الۋ ادىستەرى كەڭ تارالعان.
الاياقتاردىڭ ەڭ كوپ قولداناتىن ادىستەرىنىڭ ءبىرى – فيشينگ. ولار بانكتەردىڭ, پوشتا قىزمەتىنىڭ نەمەسە مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اتىنان جالعان حابارلامالار جىبەرەدى. تەلەگرام, «WhatsApp» سەكىلدى مەسسەندجەرلەر ارقىلى كۇماندى سىلتەمەلەر تاراتادى. بۇل سىلتەمەلەردى باسقان كەزدە پايدالانۋشى جالعان سايتقا وتەدى, وندا ونىڭ جەكە مالىمەتتەرى ەنگىزىلەدى. الاياقتار وسى دەرەكتەر ارقىلى بانك كارتاسىن بۇزىپ, شوتتاعى قاراجاتتى يەمدەنەدى.
ەكىنشى كەڭ تارالعان ءادىس – تەلەفون ارقىلى الداۋ. مۇندا الاياقتار بانك قىزمەتكەرى, پوليتسيا نەمەسە سالىق ورگاندارىنىڭ وكىلى رەتىندە قوڭىراۋ شالىپ, شوتىڭىزدان كۇماندى وپەراتسيا انىقتالعانىن حابارلايدى. ولار ۇرەي تۋعىزىپ, دەرەۋ ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن ايتادى, ناتيجەسىندە, ادام بانك كارتاسىنىڭ مالىمەتتەرىن نەمەسە SMS ارقىلى كەلگەن كودتى ءوزى بەرىپ قويادى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى الاياقتىق تا كوپ كەزدەسەدى. حاكەرلەر قولدانۋشىلاردىڭ پاراقشالارىن بۇزىپ, ولاردىڭ اتىنان دوستارى مەن تۋىستارىنان اقشا سۇرايدى. «ماعان شۇعىل اقشا كەرەك, كەيىن قايتارىپ بەرەمىن» دەگەن حابارلامالار – كلاسسيكالىق سحەما. جابىرلەنۋشى جاقىنىنىڭ ءوتىنىشى دەپ سەنىپ, قاراجات جىبەرگەن سوڭ, بايلانىس ۇزىلەدى. مۇنداي جاعدايدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن, كەز كەلگەن قارجىلىق اۋدارىم جاساماس بۇرىن, تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ ءمان-جايدى انىقتاپ الۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار الاياقتار ينتەرنەت-دۇكەندەردە جالعان تاۋارلار ساتۋ ارقىلى دا ادامداردىڭ سەنىمىنە كىرەدى. ولار تولەمدى الدىن الا سۇراپ, اقشانى العان سوڭ ءىز-ءتۇزسىز كەتەدى.
زياندى باعدارلامالار ارقىلى الداۋ دا ءجيى كەزدەسەدى. مۇندا پايدالانۋشى بەلگىسىز فايلدى جۇكتەگەن ساتتە ونىڭ قۇرىلعىسىنا ۆيرۋس ەنەدى. كەيبىر ۆيرۋستار كومپيۋتەردى تولىقتاي بۇعاتتاپ, ونى اشۋ ءۇشىن اقشا تالاپ ەتەدى. كەيبىرەۋلەرى قۇرىلعىداعى ماڭىزدى مالىمەتتەردى ۇرلاپ, ونى بوپسالاۋ ءۇشىن قولدانادى.
ينۆەستيتسيالىق الاياقتىق سحەمالارى كەيىنگى جىلدارى كەڭىنەن تارالا باستادى. قىلمىسكەرلەر كوپ تابىس اكەلەتىن جالعان جوبالاردى جارنامالايدى. قارجى پيراميدالارى, كريپتوۆاليۋتاعا بايلانىستى الاياقتىقتار نەمەسە «از ۋاقىتتا تەز بايىپ كەتۋدىڭ» ءتۇرلى جولدارى وسى ساناتقا جاتادى. العاشىندا ادامدارعا ازداپ اقشا بەرىپ, ولاردىڭ سەنىمىن كۇشەيتەدى, كەيىن ۇلكەن سومالاردى العان سوڭ جوق بولىپ كەتەدى.
DDoS-شابۋىلدار مەن MITM شابۋىلدارى ارقىلى دا دەرەكتەر ۇرلانادى. بۇل ادىستەر كوبىنە كومپانيالار مەن ۇيىمدارعا باعىتتالعان, الايدا كەيدە جەكە تۇلعالاردىڭ جەكە دەرەكتەرىنە دە شابۋىل جاسالادى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ ساراپشىسى مەدەت تۋرين كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بىرنەشە نەگىزگى قاعيدانى ۇستانۋعا كەڭەس بەرەدى. «بىرىنشىدەن, ءار قىزمەتكە بولەك كۇردەلى قۇپياسوز قولدانۋ كەرەك. قۇپياسوز كەمىندە ارىپتەردى, سانداردى, ارنايى بەلگىلەردى قامتيتىن ون ەكى سيمۆولدان تۇرۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, بەلگىسىز سىلتەمەلەردى باسۋدان اۋلاق بولعان ءجون. كەز كەلگەن حابارلاماداعى سىلتەمەنى باسار الدىندا, ونىڭ تۇپنۇسقالىعىن تەكسەرۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, انتيۆيرۋس باعدارلامالارىن ورناتىپ, ولاردى ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. تورتىنشىدەن, قوعامدىق Wi-Fi جەلىلەرىنە قوسىلعاندا اسا ساق بولۋ قاجەت, سەبەبى وسىنداي جەلىلەر ارقىلى الاياقتار قۇرىلعىلارداعى دەرەكتەردى ۇرلاۋى مۇمكىن. مۇنداي بەيقامدىق ءسىزدىڭ جەكە دەرەكتەرىڭىزدى, قاراجاتىڭىزدى, جەكە ءومىرىڭىزدى الاياقتاردىڭ قولىنا ءتۇسىرۋى ىقتيمال. ەڭ جاقسى قورعانىس – مۇقيات ءارى ساق بولۋ», دەيدى ول.
كەيىنگى كەزدەرى الاياقتار جاساندى ينتەللەكت, «Deepfake» تەحنولوگيالارىن ءجيى قولداناتىن بولدى. جي ادام ءومىرىن جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, كيبەرشابۋىلدىڭ جاڭا تۇرلەرىنىڭ پايدا بولۋىنا جول اشىپ وتىر. بۇرىن حاكەرلەردىڭ قولىنان كەلمەيتىن كۇردەلى شابۋىلدار ەندى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ارقىلى جۇزەگە اسادى. مىسالى, بەينە نەمەسە اۋديو جازبالار ارقىلى ادامنىڭ داۋسىن, بەينەسىن اينىتپاي جاساپ, جاقىندارىنا حابارلاسىپ, اقشا سۇرايتىن جاعدايلار كوبەيگەن. جي نەگىزىندە جاسالعان الاياقتىق سحەمالار ءداستۇرلى شابۋىلدان الدەقايدا قاۋىپتى, سەبەبى ولار ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن, جۇيەدەگى وسال تۇستاردى جانە ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەردى تالداپ, شابۋىلداردى بارىنشا ءتيىمدى ەتىپ جوسپارلاي الادى.
جاساندى ينتەللەكت كيبەرشابۋىلدى الدەقايدا كۇردەلەندىرىپ, كيبەرقاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىنىڭ وسال تۇستارىن وڭاي تابادى. سوندىقتان ساراپشىلار كومپانيالار مەن جەكە قولدانۋشىلار جي نەگىزىندەگى شابۋىلدارعا قارسى قورعانىس ستراتەگيالارىن كۇشەيتۋى كەرەك دەپ وتىر. قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ۇستانۋ, كۇردەلى قۇپياسوزدەر پايدالانۋ, ەكى فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيانى قوسۋ, فيشينگتەن ساق بولۋ, كۇماندى ارەكەتتەردى بىردەن انىقتايتىن جۇيەلەردى قولدانۋ – ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى جولدارى. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى دامىعان سايىن, كيبەرشابۋىلعا قارسى كۇرەس تە ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى قاجەت. كۆانتتىق شيفرلاۋ, بيومەتريالىق اۋتەنتيفيكاتسيا, بلوكچەين تەحنولوگيالارى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋگە كومەكتەسەدى. دەگەنمەن كەز كەلگەن تەحنولوگيا قانشا جەتىلدىرىلسە دە, قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ ءالسىز تۇسى – ادامنىڭ ءوزى.
