تابيعي تازا, قۋاتى مول, ساۋلىعىمىزعا سەبەپ
وتاندىق ءونىم قازاقستان جۇرتىن بار قيىندىقتان الىپ شىعادى
سوڭعى ءتورت كۇننەن بەرى گازەتىمىزدىڭ ينتەرنەت جەلىسىندەگى وقىرماندارى اراسىندا ءبىر كىسىنىڭ اتى-ءجونى وتە-موتە ءجيى ايتىلىپ تۇر. ول – قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ. ال وعان جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن وسى تۇستا بىردەن وزىنە جالت قاراتۋعا سەبەپ بولعان گازەتىمىزدىڭ 3 اقپان كۇنگى نومىرىندە جاريالانعان «وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك, وتانداستارىم!» دەپ اتالاتىن سۇحبات. اڭگىمەنى گازەت قىزمەتكەرى گۇلزەينەپ سادىرقىزى جۇرگىزەدى دە, اكادەميك قويىلعان سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرە وتىرىپ, باستى تاقىرىپ ەتىپ الىنعان ماسەلە جونىندە ءوزىنىڭ كەڭ اۋقىمدى ويلارى مەن تۇجىرىمدارىن بىلدىرەدى. بۇكىل سانالى عۇمىرىن تاماقتانۋ ماسەلەسىنە ارناپ كەلە جاتقان تانىمال عالىم اڭگىمە يىرىمىندە كوكەيكەستى جايتتى بارىنشا سەنىمدى تىلمەن شەگىنە جەتكىزە بايانداپ بەرەدى. سوندىعىنان بولار, ول وقىرماننىڭ دا نازارىن بىردەن وزىنە اۋدارىپتى. مۇنى ماتەريال سوڭىنا كەلىپ تىركەلىپ جاتقان كوممەنتتەردىڭ ءوزى انىق بايقاتادى. اكادەميكتىڭ العاۋسىز كوڭىلدەن ايتقان القالى ويلارىنا العاشقى لەكتە پىكىر بىلدىرگەندەر قاتارىندا اتىراۋ, سولتۇستىك قازاقستان, جامبىل, قوستاناي, اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا تۇراتىن وقىرماندارىمىز كوپ. سوندىقتان العاشقى شولۋدىڭ ايدىنىن سول پىكىر قوسۋشىلارعا ۇسىندىق. ەربولات ومىرباەۆ (اتىراۋ وبلىسى): – ءيا, وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك. اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىز وتە ورىندى ءماسەلەنى كوتەرىپ وتىر. شەتەلدەن اكەلىنەتىن ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى ۇزاق ساقتالعانىنا قۋانىپ, سونى الۋشى ەدىك. ال شىن مانىندە وزگە ەلدەن اكەلىنگەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قۇرامىندا ءسۇتتىڭ تابيعي قاسيەتى جويىلىپ كەتەدى ەكەن. سونى بۇگىن بىلدىك. ادەتتە يوگۋرت, ايران, قايماق سەكىلدى ءسۇت, شۇجىق, پاشتەت سياقتى ەت ونىمدەرىن تاڭداعاندا, اۋەلى ولاردىڭ ساقتالۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعىنا قارايسىڭ عوي. سەبەبى, ۇزاق ساقتالاتىن ءونىمنىڭ ساپاسى جاقسى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ەندى سول تۇسىنىكتى ءتۇپ-تامىرىمەن بۇزۋىمىز كەرەك. كەرىسىنشە, ونىڭ زالالى جەتكىلىكتى ەكەن. ەندەشە, شەتەل ءونىمىنىڭ ورنىنا ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, حالىقتىڭ كوبىرەك تۇتىنۋىنا ۇيىتقى بولۋعا ارقايسىمىز اتسالىسايىق. تورەگەلدى اعامىز ايتقانداي, وتاندىق ءونىمنىڭ ساپاسى ۇدايى باقىلاۋدا, وزىمىزدە جاسالعان ءونىمنىڭ ءدامى دە وزگەشە بولادى قانات (اتىراۋ قالاسى): – «ەگەمەننىڭ» بەلدى جۋرناليسىنىڭ اتاقتى عالىم اعامىزبەن سۇحباتىندا دۇرىس تاماقتانۋدىڭ قىر-سىرى ەگجەي-تەگجەيلى تالدانعان ەكەن. شىنىندا دا, باتىسقا ەلىكتەي بەرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. قازاقي تاماقتانۋدىڭ ىقىلىم زاماننان قالىپتاسقان ءداستۇرى بار. جالعىز اكادەميكتى شىرىلداتا بەرگەنشە, جەرگىلىكتى جەرلەردە بولىمشەلەرىن قۇرىپ, ادامداردى تاماقتانۋ مادەنيەتىنە ۇيرەتكەن ابزال بولار ەدى. بورانباي عاليەۆ (اتىراۋ قالاسى): – «ەگەمەن» ەلدى ەلەڭدەتەتىن كوپتەگەن ساۋالدارعا اعامىزدان سۇحبات الۋ ارقىلى ءدوپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. وتە سالماقتى, دالەلدى جانە شۇرايلى تىلمەن جازىلىپتى. دەمالماستان وقىپ شىقتىم. اعاشقا دەر كەزىندە سۋ قۇيماساڭ, ماشيناڭنىڭ ۋاقتىلى مايىن الماستىرىپ, كۇتىم جاساماساڭ, اعاش سۋالىپ, تەحنيكا پايداعا اسپايتىن قوقىس تەمىرگە اينالادى. ادام دا سول سياقتى, ۋاقىتىندا, تابيعي تاعامدارمەن تاماقتانباساڭ, كۇندەردىڭ كۇنىندە دەنساۋلىعىڭ سىر بەرەدى.دۇرىس جازىلعان, وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ كەرەك! ءسوزىمنىڭ سوڭىندا وسى باعىتتان تايماي, پايدالى ماقالا, سۇحباتتاردى ءجيى بەرىپ تۇرساڭىز ەكەن. ءبىرتۋار, دارابوز اعامىز امان ءجۇرسىن! گۇلزەينەپ قارىنداسىما شىعارماشىلىق شابىت تىلەيمىن. ءمۇتاللاپ (پەتروپاۆل قالاسى): – اتامىز قازاق «اۋرۋ – استان» دەپ بەكەرگە ايتپاعان. ۇنەمى اعارعان ءىشىپ, جىلقى ەتىن جەپ, دەنساۋلىعىن كۇتىپ قاراعان. ستۋدەنت جاستاردى قاتتى ايايمىن. جارتىلاي دايىندالعان تابيعي ەمەس نەشە ءتۇرلى پيتستسا-ميتستسالاردى جەپ, كۇنەلتەدى. شەتتەرىنەن ءالجۋاز. اسكەرگە المايدى. بۇلاردان وتان قورعاماق تۇگىلى, ءجىبى ءتۇزۋ ازامات تا شىقپايدى. وسىنداي تانىمدىق ماقالالاردىڭ ءجيى بەرىلگەنى ءجون. ەسكەندىر (سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى): – توكەڭدى ەرتەدەن بىلەمىن, دامدەس بولعانبىز. ەلىمىزدىڭ قادىرمەندى اقساقالى وزەكتى تاقىرىپتى كەڭىنەن قوزعاعان ەكەن. جىلقى ەتى, قىمىز دەگەننەن شىعادى, وسى سالا وڭىرلەردە دامي الماي كەلەدى. بىزدە ناعاشىباي بارلىباەۆ دەگەن ازامات بار. ءجۇز بيە ۇستاپ, شيپالى سۋسىن دايىندايدى. ءوز تىرلىگىمەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ءداستۇرىن وركەندەتىپ كەلەدى. وسىنداي كاسىپكەرلەرگە جان-جاقتى قولداۋ جاساۋ كەرەك. جامبىل تاسەمەنوۆ, گرەك-ريم كۇرەسىنەن كسرو سپورت شەبەرى, وداقتىڭ قولا جۇلدەگەرى (پەتروپاۆل قالاسى): – قالامى جۇيرىك قارىنداسىمىز گۇلزەينەپتىڭ اكادەميك اعامىزبەن «وتاندىق ءونىمنىڭ ورنى بولەك, وتانداستار!» اتتى سۇحباتىن سايتتان وقىپ, جاستىق شاعىم, اكەمىزدىڭ تاربيەسى ەسىمە ءتۇستى. ماعان ول ۇنەمى «كۇشتى, شىمىر بولاسىڭ» دەپ, جىلقىنىڭ قازىسىن, قويدىڭ قۇيرىعىن جۇتقىزاتىن. ودان جامان بولىپ وسكەن جوقپىز. اسىرەسە, كۇرەسپەن اينالىسىپ ءجۇرگەندە, جىلقى ەتى مەن قىمىزدىڭ تالاي «راحاتىن» كوردىم. كەيىن جاس بالۋانداردى جاتتىقتىرعاندا وسى ءداستۇردى ۇستاندىم. جۇرتقا ۇلكەن وي سالاتىن جاريالانىم ەكەن! جولدىباي:
– قازاق شارمانوۆتاي اقساقالدىڭ اقىلىن تىڭداۋى كەرەك.
رينات:
– وسىنداي اقىل-كەڭەس بەرەتىن اعالار ءبىر زاماندا ۇلت ءۇشىن تۋادى.
ەسبول:
– ماقالا جاقسى شىققان ەكەن.
مۇرات كوپتىلەۋوۆ (اتىراۋ وبلىسى):
– باياعىنىڭ داناگوي قاريالارى بۇگىنگىدەي قالبىرعا قۇيىلعان, پاستەرلەنگەن ءسۇت ىشكەن ەمەس, كەرىسىنشە, تۇيەنىڭ شۇباتىن, بيەنىڭ قىمىزىن قولدان اشىتىپ, تابيعي ءسۇت ءىشىپ, قازى-قارتا, جال-جايا جەپ وتكەن. تابيعي قۇنارى مول ايران ءىشتى, قايماققا نان باتىرىپ, تالقان شىلاپ جەدى. سول قاريالاردىڭ ەشقايسىسى اۋىرعان جوق, كەرىسىنشە, 100 جاسقا دەيىن ءومىر ءسۇردى. ال قازىر شە؟ بۇرىن: «قالانىڭ تۇرعىندارى قاڭىلتىر قالبىرداعى ءسۇتتى ءىشىپ, جىلتىر قاعازعا ورالعان شۇجىق جەيدى», دەپ تاڭدانۋشى ەدىك, ەندى سولاردىڭ ىشكەن تاعامىنىڭ ءبارى اۋىلدارعا دا جەتىپ جاتىر. شەتەلدىك تاعامداردىڭ سىرتىنداعى جازۋىنا قاراساڭ, قۇداي-اۋ, ءبىر جىل بويىنا شىدايدى ەكەن. «بۇل نەعىلعان باتپانقۇيرىق» دەۋشى ەدىم, تورەگەلدى اعامىزدىڭ گۇلزەينەپ ءسادىرقىزىنا ايتقانىنداي, شەتەل تاعامدارىنىڭ قۇرامىندا تابيعي قاسيەتى جوق ەكەن! مۇنداي تاعامدى ءىشتىڭ نە, ىشپەدىڭ نە, اسقازانعا جاقپايتىن, اعزاعا قۇنارى سىڭبەيتىن بولعان سوڭ, ءبارىبىر-اۋ.
ەلدىڭ كوزقاراسىن وتاندىق ساپالى ءونىمدى پايدالانۋعا بۇرۋ ءۇشىن شەتتەن كەلەتىن يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىكتىڭ كەي تۇرلەرىنە شەكتەۋ جاساۋ قاجەت شىعار. ويتكەنى, ءبىز الدىمەن مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – ادامنىڭ ساۋلىعىن ويلاۋىمىز, ەكىنشىدەن, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ارقىلى وتاندىق ءونىمنىڭ جاپپاي ساتىلىمعا شىعۋىنا قولداۋ ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. مۇنى, ارينە, ۇكىمەت مۇشەلەرى ويلاپ-اق وتىرعان شىعار. دەگەنمەن, مۇنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەملەكەتتىك ماسەلە رەتىندە كوتەرگەنىنە ءتيىستى مينيسترلىكتەر, ۇكىمەت باسشىلارى كوڭىل اۋدارۋى قاجەت-اق. ونىڭ ۇستىنە تورەگەلدى شارمانوۆتاي بىلگىر اكادەميك اعامىز ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تەك وتاندىق ءونىم ارقىلى قورعالادى, ادامنىڭ ساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن شەتەلدىكىنەن گورى ساقتالۋ مەرزىمى ازداۋ وتاندىق ءوندىرىستە شىعارىلعان ءوز تاعامدارىمىزدى تۇتىنۋ قاجەت, دەپ بەكەردەن بەكەر شىرىلدامايدى عوي. ءبارى دە ەلدىڭ كەلەشەگى, حالقىمىزدىڭ ساۋلىعى ءۇشىن ايتىلىپ وتىر.
ايناگۇل (اتىراۋ قالاسى):
– قازاقتىڭ دانالارى قىمىز بەن شۇباتتىڭ, قازى مەن قارتانىڭ, جال مەن جايانىڭ قادىرىن بىلگەن. تورەگەلدى اعامىز دا بيە ءسۇتىنىڭ پايداسى تۋرالى جاقسى ايتىپتى. وزىمدىكى دەگەن وگىز كۇشكە سالىپ, وتاندىق تاعاممەن تاماقتانايىق. ءسىزدىڭ قازاقستاندىق تاعامدى قولداعانىڭىز – تاۋەلسىز قازاقستاندى قولداعانىڭىز!
بولاتبەك:
– شىنىندا شەتەلدىڭ ءونىمدەرىنىڭ قۋاتى جوق. سىرتى ادەمى بولعانىمەن, ىشىندەگىسىنىڭ ماڭىزى از. قازاقتىڭ قولدان جاسالعان تاعامدارىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. ايران, ءسۇتى, قۇرت, ىرىمشىگى قانداي ءتاتتى قازاقتىڭ. وسى ءماسەلە جاقسى ءارى دالەلدى ايتىلىپتى. بۇل ماسەلەنى كەز كەلگەن ادام ايتۋى مۇمكىن. بىراق, بەلگىلى عالىم, وسى سالانىڭ بىلگىر مامانى ايتقانى سەنىمدى شىققان.
جۇماسەيىت:
– ءتورت اياقتىدا تەكتى مال, سۋدىڭ تۇنىعىن ءىشىپ, ءشوپتىڭ اسىلىن تەرىپ جەيتىنىن ەسكەرسەك, شەتەل عالىمدارىنىڭ قىمىزدى اتتاي قالاپ الۋىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. سودان بولار, ءبىز اۋزىمىز اشىلىپ, ەكى-ءۇش كەسە قىمىز ىشكەنىمىزدى قاناعات تۇتىپ جۇرگەندە شەتەلدىكتەر قىمىز ءوندىرىسىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ, پايداسىن الەمگە تانىتۋعا ءبىرجولاتا بەل شەشىپ كىرىسىپ تە كەتتى.
بەرىك نۇرباي:
– شىنىندا, تورەگەلدى اعامىز ايتپاقشى, قىمىز قايناتىلمايدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى وسىندا. ءدارۋمەندەرى بويىندا قالادى. بىراق, قىمىز ءوندىرۋدىڭ قيامەتى كوپ قوي. بىلەگىنە شەلەك اسىپ, بيە ساۋىپ جۇرگەن جۇرت مۇنى جاقسى بىلەدى. كۇنىنە بەس-التى مارتە بيە ساۋدان بولەك, كيىكوتىمەن كۇبىنى ىستاپ, قىمىزدى بابىنا كەلتىرۋدىڭ دە جۇمىسى كوپ. ونى بىلەتىن ادام جاساماسا, كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. كيىكوتىن تۇتاتىپ, كۇبىنى سوعان توڭكەرە سالعاننان ساپالى قىمىز شىقپايدى. بىلگەن ادامعا بۇل دا ءبىر عىلىم. سودان كەيىن عوي, قازىرگىلەردىڭ قىمىز وندىرۋگە دەگەن كەجەگەسى كەيىن تارتىپ تۇرادى. ايتپەسە, قىمىز ەڭ ساپالى, پايدالى سۋسىن.
سوزاقباي:
– بەلگىلى جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ: «وسى باسقا حالىق قايدان جارالسىن, مەيلى, مايمىلدان بولسىن, شاتاعىم جوق. ءدال ءبىزدىڭ قازاق جىلقىدان, تۇلپاردان تۋعان», دەپ ايتقان ەكەن. جازۋشى ءسوزىنىڭ جانى بار. قازاق – جىلقى مىنەزدى, رۋحى بيىك, ەر حالىق. تورەگەلدى شارمانوۆتاي جىلقىنىڭ, قىمىزدىڭ قادىرىن بىلسەك قوي, شىركىن.
امانگەلدى (تاراز قالاسى):
– ءبىزدىڭ قازاق تاماققا كوپ ءمان بەرمەيدى عوي. تويىپ تاماق جەسە, بولدى. اۋرۋ – استان دەگەن. سوڭىندا ىڭقىلداپ اۋىرىپ قالعانىن دا بىلمەي قالادى. مەنىڭشە, وسى ماقالانى ءار قازاق وقىپ, قورىتىندى شىعارىپ, وي ءتۇيۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. وسىنداي پايدالى ماقالالار كوبەيە بەرسىن.
ءمادي (جامبىل وبلىسى, شۋ قالاسى):
– مەن ويلايمىن, ءار ۇلت اسقازانىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ول سول ۇلتتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنا دا بايلانىستى. ياعني, قازاقتىڭ اسقازانى بولەك. باسقا-باسقا, وسى ماقالادا جازىلعانداي, تاماقتانۋ ماسەلەسىنە وتە قاتاڭ قاراۋىمىز كەرەك. شەتەلدە انداي ەكەن, مىنداي ەكەن دەپ جۇرگەندە, قازاق بايعۇس اسقازانىن بۇزىپ الادى.
ارىستانبەك (اتىراۋ وبلىسى, قۇلسارى قالاسى):
– قازاقتىڭ جىلقى مىنەزدىلىگى راس قوي, سول سەكىلدى تاعامدى دا تالعاپ جەيدى. وزگەلەر سەكىلدى انانى, مىنانى بۇيىرعان اس دەپ جەي بەرمەيدى. قىمىزدى دا بىرنەشە تۇرگە ءبولىپ دايىنداپ, ونىڭ تابيعي دارۋمەن ەكەنىن باياعىدا بولجاعان. جىلقىنىڭ قىمىزى مەن قازى-قارتاسىن جەپ وسكەن قازاقتىڭ دەنساۋلىعى مىقتى بولىپتى, قازىر عوي, اسىرەسە, قالا قازاقتارىنىڭ پولۋفابريكات تاعامداردى تۇتىنا باستاعانى.
ەندى دەنساۋلىقتى ويلايتىن, قۇنارلى, تابيعي دارۋمەنگە تولى تاعامداردى تۇتىنۋعا بالانى جاستان تاربيەلەۋ قاجەت. تورەگەلدى اعامىزدىڭ جانايقايىنان وسىنى ۇعىنىپ وتىرمىن.
ساعىن ءبىرمانوۆ (اقتوبە قالاسى):
– اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىز ەلدىكتىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. ماقالا وتە جاقسى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىنىڭ جۇعىمدىلىعى, دامدىلىگى اتا-بابامىزدان بەرى قاراي بەلگىلى عوي. ءبىز وتاندىق ونىمدەرىمىزدى ءالى دە باعالاي الماي ءجۇرمىز. جىلقى ەتىنىڭ, تارىنىڭ دارۋمەندىگىن بىلە تۇرا, ءالى دە تۇتىنۋىمىز سيرەك. وسىنداي حالىقتىڭ كوزىن اشاتىن ماتەريالدار جاريالاۋ ارقىلى ۇلتتىق تاعامدارىمىزدىڭ ءباسىن ارتتىرىپ, ناسيحاتتاۋ كەرەك. بۇل باعىتتا ءتورەگەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ بەرگەن سۇحباتى ارقايسىمىزعا التىن ارقاۋ بولادى دەپ ويلايمىن. ۇلتتىق تاعامدارىمىزعا تالايلار تامسانىپ جۇرگەنىن ەستەن شىعارماي, ونى ناسيحاتتاۋ مەن دارىپتەۋگە اركىمنىڭ دە اتسالىسقانى ءجون.
نۇربايان (اتىراۋ وبلىسى):
– بۇل ماسەلە قازىر وتكىر تۇر. بۇل قازاقستاندىقتاردى عانا ەمەس, بارشا الەمدى تولعاندىرىپ وتىرعانى بايقالادى. بىراق الەم حالقىنىڭ ءبارى بىردەي قازاق سەكىلدى قىمىز بەن شۇباتتىڭ قادىرىنە جەتكەن ەمەس. سوڭعى كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن گەرمانياعا كوشىپ بارعان نەمىستەر عانا قىمىزدىڭ قۇنارلىلىعىن نەمىس جۇرتىنا ناسيحاتتاي باستادى. دەمەك, الەم قىمىزدىڭ قادىرىن بىلەتىن بولادى. تورەگەلدى شارمانوۆ اعامىزدىڭ تاعامتانۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى ايرىقشا, دۇرىس تاماقتانۋ قاجەتتىگىن ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى. بۇل جولى دا قۇنارلى تاعامداردىڭ تەك قازاقستاندا عانا وندىرىلەتىنىن ايتىپ وتىر. ياعني, بۇل ماسەلە ءالى ورنىقتى شەشىمىن تاپپادى دەگەن ءسوز. ەندى اكادەميك اعامىزدىڭ وسىناۋ قۇندى پىكىرلەرىن ءار وبلىستىڭ, ءار اۋداننىڭ, قالا بەردى ەلىمىزدە شىعاتىن بارشا قازاق گازەتتەرى, ورىسشاعا اۋدارىلىپ, ءورىستىلدى گازەتتەرى كوشىرىپ باسسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سوندا ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتتارى – ۇلكەنى دە, كىشىسى دە تەگىس قۇلاقتانادى.
ناسىپقالي قايىرقوموۆ (باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى):
– مەن اقجايىق اۋدانى العاباس اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «نۇرتىلەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ ىستەيمىن. جاسىم 75-تە. ەسىمى شارتاراپقا بەلگىلى توكەڭ – تورەگەلدى شارمانوۆ «ەگەمەننىڭ» بەتىندە كەزەكتى رەت ۇلكەن ماسەلەنى قازاقتىڭ قاپەرىنە سالدى. ونىمەن سۇحباتتى وتباسىمدى جيناپ, ءوزىم دە داۋىستاپ وقىدىم, ۇل-كەلىنىمە دە قايتالاپ وقىتتىم. مەنى مىنا جايت قينايدى: اۋلاسىنداعى مالىنان ءسۇتى بولا تۇرا, ۇيىندە وتاندىق استىعى بولا تۇرا, وبلىس ورتالىعىنا شاۋىپ, شەتەلدەردەن كەلەتىن سونداي تاعامداردى الاتىندار كوپ-اق. ويتكەنى, «قوناق شاقىرىپ جاتىرمىز» دەيدى. ءسويتىپ, شەتەلدەن العان ءسۇت ونىمدەرىنەن جاسالعان نەمەسە سولاردان كەلگەن پيروگ, تورتتى تاسيدى. وسىعان ءتىپتى رەنجيمىن. وزىمىزدەن مۇمكىندىك بولماسا ەكەن-اۋ, سۇتتەن, ۇننان نەشە الۋان تاماقتى ءوز ۇيىمدە دايىنداۋعا بولماي ما؟ وزىمىزدە ەت دەگەن جەتەدى, ال نەشە ايدان بەرى قاتىپ تۇرعان تاۋىقتىڭ بۇتتارى نەمەنەگە كەرەك؟ بۇل ماسەلە ءوز الدىنا, شەتەلدىڭ ارزاندارىنىڭ زيانى جەتىپ جاتىر. مۇنى توكەڭ تايعا تاڭبا باسقانداي اڭگىمەلەپ بەردى. ويلانايىق, اعايىن!
راۋشان تۇياقوۆا (ورال قالاسى):–
وتە جاقسى جانە ورىندى ماسەلە! راحمەت, تورەگەلدى اعا, وسىنداي ماقالاڭىز ءۇشىن. ءوزىمىزدىڭ وتاندىق تابيعي ونىمىمىزگە نە جەتسىن. مىسالى, وتاندىق تابيعي شيپالى دا پايدالى قىمىز, شۇبات ونىمدەرىن نەگە جارنامالاماسقا تەلەديدار جانە باسقا دا اقپارات كوزدەرىنەن؟ سەبەبى, ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق تەك شەتەلدەردەن كەلگەن سۋسىنداردى كورەدى جانە ول دۇرىس دەپ ويلايدى. بۇل – مەملەكەتتىك ماسەلە, سوندىقتان مەملەكەتىمىز وتاندىق تابيعي ونىمگە قولداۋ كورسەتۋى قاجەت دەپ ويلايمىن.
مىرزاتاي (قوستاناي وبلىسى):
– تورەگەلدى اعانىڭ اڭگىمەسىن وقىپ شىعىپ, مۇنىڭ وتە دۇرىستىعىنا ءتانتى بولدىم. ەسىمە ءوزىمنىڭ انام ءتۇستى. مەنىڭ انام 107-گە كەلىپ قايتىس بولدى, وندا دا تۇماۋ تيگىزىپ الىپ, سودان ءبىر ايدىڭ ىشىندە كەتىپ قالدى. ايتپەسە, وتە باقۋاتتى ەدى. سول كىسى قايتقاندا, ارتىندا ءوزىنىڭ قايناتقان ون قالتا قۇرتى جانە بەس-التى قالتا ىرىمشىگى قالدى. قاراپ وتىرمايتىن, جارىقتىق, قۇرت قايناتا بەرۋشى ەدى. مەنىڭ انامنىڭ قۇرتىن بارلىق بالالارى, كۇيەۋ بالالارى, اۋىلداستارىمىز كەلىپ جەۋشى ەدى. ءدامى اۋىزدان ايىرعىسىز بولاتىن. مەن بۇل جەردە انامنىڭ تابيعي تازا تاماقتىڭ ارقاسىندا, تازا اۋانىڭ ارقاسىندا وسىنشا جاس جاساعانىن ايتقىم كەلەدى. تورعاي دالاسىندا مەن 20 جىلداي قوي باقتىم, بۇلاقتىڭ سۋى, تازا اۋا, تازا ەت قانداي ەدى. ءومىر بويى جىلقىنىڭ ەتىن جەپ, قىمىزىن ىشتىك.
ءلاززات (قوستاناي قالاسى):
– اكادەميك شارمانوۆپەن سۇحبات وتە ۋاقىتىندا جازىلعان ەكەن. مەنىڭ ماماندىعىم فەلدشەر, مەكتەپتە قىزمەت ىستەيمىن. مەكتەپتىڭ اسحاناسىنىڭ اس ءمازىرىن كۇندە جاساپ وتىرامىن. اسحانانى ازىق-ت ۇلىكپەن جالگەرلەر قامتاماسىز ەتەدى. ولار مۇنى تەندەر ارقىلى ۇتىپ الادى. سوسىن ولار قانداي ازىق-ت ۇلىك ارزان, سونى الىپ كەلەدى. ول ءوزى جەمەيتىن بولعان سوڭ, ارزان ازىق-ت ۇلىك تۇرعاندا قىمباتىنا جولامايدى. ال وتاندىق, ەكولوگيالىق ءبىرشاما تازا دەگەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى دا قىمبات. مىسالى, سوسيسكا, تۇيىلگەن ەت, تاۋىق ەتى دەگەندەر مىسىقتىڭ تاماعىنان دا ارزان. تاۋىقتىڭ ەتى قۋىرىپ جاتقاندا ەزىلىپ جاتادى. سوندا ونىڭ قۇرامى قانداي دەپ ويلايسىزدار؟
بىلتىر قوستاناي وبلىسىندا 4 رەت ۋلانۋدان شۋلى جاعداي بولدى. ونىڭ ەكەۋى مەكتەپتەردە ورىن الدى. سولاردىڭ بارلىعى اسپازداردىڭ سالاقتىعىنان, كىناسىنەن بولعان جوق. شىن مانىسىندە ولار تاعامنىڭ قۇرامىنىڭ كۇدىكتىلىگىنەن بولعان دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, شەتەلدەن كەلگەن ەتتى دە, باسقاسىن دا الماۋ كەرەك. مەكتەپتە ەكولوگيالىق تازا تاماق قاشان بولار ەكەن؟ تەندەر دەگەندى قۇرتۋ كەرەك, جاس ۇرپاقتى دۇرىس تاماقتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قامقورلىق بولسا جارار ەدى. ايتا ءتۇس, تورەگەلدى اعا, داۋىسىڭ بىردە بولماسا, بىردە جەتەر ءتيىستى قۇلاقتارعا.
ايجان (قوستاناي قالاسى):
– سۇحباتتى وقىپ شىعىپ, اۆتورعا ريزا بولدىم. ورەلى سۇحبات قۇرا بىلگەن. بىراق كوپ جەرلەردە قىمىز باسقاشا بولىپ شىعادى. كەيبىرەۋلەرى, ءتىپتى, قىمىزدىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى. ءبىر جولى الماتىداعى نارىنقول اۋدانىنا بارعانىمدا, قىمىز دەپ بەرگەنىن ءىشىپ, كوجە ىشكەندەي كۇيدە بولعانمىن. تاۋلى جەردىڭ ءشوبى سۋلى بولعاندىقتان با, جىلقىنىڭ قىمىزى – كوجە, ال ەتى جاسىق بولىپ كەلەدى ەكەن. سوندىقتان دا ناعىز قىمىز تورعاي جەرىندە جاقسى دايىندالادى. قىمىزدىڭ بابى ءپىسۋ مەن ساپىرۋعا بايلانىستى. ءجيى-ءجيى پىسكەن قىمىزدىڭ ءدامى كىرە بەرەدى. ال ءپىسۋى جەتپەگەن قىمىز ىرىمتىكتەنىپ, سۋى ءبىر بولەك, تۇنباسى ءبىر بولەك بولىپ, بۇزىلىپ, ساپاسىن جويادى. كوبىرەك پىسىلسە, ءتىپتى كۇشتى دەگەن قىمىزدىڭ ءوزى جۇمساپ, ىشۋگە سۇيكىمدى بولا بەرەدى. بال تاتىعان بارقىت قىمىز وسىنداي باپپەن ءدامدى. سوندىقتان دا وسىنداي بال تاتىعان قىمىزدى ءوزىمىز ءوندىرىپ, ۇلت ساۋلىعىن قولعا العانىمىز جاقسى عوي. قازىرگى تاڭدا «Cocا-cola» اپەرىپ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن ۋلاعانشا, قىمىزدى جاي عانا ناسيحاتتاۋمەن قاتار, ونى ەلىمىز ۇلتتىق سۋسىن ەتىپ شىعارسا جاقسى بولار ەدى.
التىناي دوسماعامبەتوۆا (ورال قالاسى):
– اكادەميك شارمانوۆتىڭ وتاندىق ءونىمدى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنا مەرزىمدى باسپاسوزدە ناسيحاتتاپ كەلە جاتقانىنا ءبىراز جىلدار ءوتتى. اسىرەسە, باس گازەتىمىز – «ەگەمەندە» وسى تاقىرىپتىڭ ۇزدىكسىز جاريالانىپ جۇرگەنى جالپاق جۇرتقا بەلگىلى. راسىندا دا, اركىم اعزانىڭ تۇتىنۋى بويىنشا تاماقتانادى. ارينە, ۇنەمى شەكتەن تىس ءىشىپ-جەۋ مەشكەيلىككە, سەمىزدىككە سوقتىرادى. نەگىزى ادام قاي جەردە ءومىر سۇرسە جانە سول ەلدەگى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوزىنىڭ ۇلتتىق مازىرىندەگى ازىق-ت ۇلىكتى پايدالانعانى ورىندى دا قالىپتى. ويتكەنى, اعزا سوعان وراي قالىپتاسقان جانە اتادان بالاعا بەرىلەتىن تابيعي داعدى سونداي.
مارجان (تاراز قالاسى):– مەن مىنا تانىمدىق سۇحباتتى قازاق قوعامىنا وتە قاجەتتى ماتەريال دەپ بىلەمىن. تاماقتانۋ ءتارتىبىن اسا مەڭگەرە قويماعانىمىز راس. سونىڭ سالدارىنان بولاتىن اۋرۋلارمەن كۇندەلىكتى كەزدەسىپ جاتامىز. اسىرەسە, جاس بالالاردى دۇرىس تاماقتاندىرۋ ماسەلەسىن ۇنەمى نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك. ويتكەنى, ولاردى وسى باستان دۇرىس باعىتتاپ, دۇرىس تاماقتانۋعا داعدىلاندىرعانىمىز ابزال!
تولەن رامازان ۇلى (قوستاناي قالاسى):
– ماقالادا كوتەرىلگەن ماسەلە وزەكتى. سۇحبات العان گۇلزەينەپ سادىرقىزىنا كوپ راحمەت! حالىق دەنساۋلىعىن, ۇلتتىڭ قامى, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ماسەلەسى دەپ ايتسام, ارتىق بولماس. سەبەبى, اۋرۋ ادامنان وتان قورعاۋشى شىقپايدى. تابيعي ازىق-ت ۇلىككە ەش ءنارسە جەتپەيدى. بۇل تۇرعىدان قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك تورەگەلدى شارمانوۆتىڭ ءسوزىن تولىق قولدايمىن.
جاسۇلان (تاراز قالاسى):– ءدال قازىر الەم حالقىن سوعىس, كەك الۋ, وزگەگە ەسەسىن جىبەرمەۋ, ءالسىزدەرگە كۇشتىلىگىن كورسەتۋدەن گورى, دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسى كوپ تولعاندىرعانى ءجون. ويتكەنى, جەر تۇرعىندارى قازىر نە جەپ جۇرگەندەرىن, نەمەن قورەكتەنىپ جۇرگەندەرىن قاپەرىنە دە المايدى. اشتىقتىڭ, قالا بەردى, دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ سالدارىنان قانشاما ادام زارداپ شەگىپ ءجۇر. سوعىسسىز-اق قىرىلىپ جاتىر. تورەگەلدى اتامىز دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كەرەمەت مالىمەتتەرىن كەلتىرىپتى. ماسەلەن, قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى جانە قانت ديابەتىنىڭ زاردابى مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن 7 پايىزعا دەيىن ازايتادى ەكەن. ال, وسى اتالعان قاۋىپ-قاتەرى مول, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىنان بولاتىن ءولىمدى ينتەرۆەنتسيالىق كارديوحيرۋرگيالىق ادىستەر تەك 7 پايىز كەمىتسە, ادامزات اسا ءمان بەرمەي جۇرگەن دۇرىس تاماقتانۋ تاسىلدەرىن قولدانۋ 24 پايىز ازايتادى ەكەن. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە اۋىرماۋدىڭ جولىن تاپ» دەگەن بابالارىمىزدىڭ وسيەتى وسى جەردە ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ تۇر.
گۇلفايرۋز تۇلەتاەۆا (جامبىل وبلىسى, اسا اۋىلى):
– تورەگەلدى اعانىڭ بارلىق ماقالا, جازبالارىن ءتۇرلى باسىلىمداردان كورسەم, جىبەرمەي وقيتىن ەدىم. مىنا «ەگەمەندە» جاريالانعان سۇحباتتان تاماقتانۋ تۋرالى تولىققاندى حاباردار بولىپ وتىرمىن. وتە جاقسى ەكەن.
نۇرلىگۇل س. (ورال قالاسى):
– سۇحبات كوپتىڭ ويىندا جۇرگەن ماسەلەگە قوزعاۋ سالىپ وتىر. «اس –ادامنىڭ ارقاۋى» دەگەن دانا حالقىمىز ۇرپاعىنىڭ ساۋ-سالامات ءوسۋىنىڭ باستى كەپىلى ادام اعزاسىنا پايدالى, قۇنارى مول تابيعي ونىمدەردە ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن. اتا-بابالارىمىزدان قالعان ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى كۇندەلىكتى داستارقانىمىزدىڭ كوركىنە اينالدىرۋ ءاربىر قازاق وتباسىنىڭ وزىنە بايلانىستى.ۇرپاعىمىزدىڭ ساۋلىعىن ويلاساق, عاسىرلار بويى سىننان وتكەن ءتورت ت ۇلىگىمىزدىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, ۇلتتىق ماقتانىشىمىزعا اينالدىرۋ كەرەك.
شىنار (تاراز قالاسى):
– بۇگىنگى قوعامداعى ەڭ وزەكتى تاقىرىپ دۇرىس تاماقتانۋ دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. سەبەبى, كۇندەلىكتى قاربالاس تىرشىلىكتە فاستفۋد ونىمدەرىن كوبىرەك قولدانىپ كەتتىك. ەلىمىزدە ەت, ءسۇت ونىمدەرى قولجەتىمدى بولسا دا ونى كوپ قولدانباي, شەتەلدىڭ سىرتى جىلتىراق قاعازبەن قاپتالعان, ءىشى كۇماندى ونىمدەرىنە قىزىعىپ, سونى تۇتىنعانعا ءماز بولامىز. سۇحباتتا وتە ورىندى جانە دالەلدى نارسەلەر كوتەرىلگەن. مۇنى ءار قازاق ءبىلۋى ءتيىس! دۇرىس تاماقتانايىق جانە ءوز تابيعاتىمىزدا جاسالعان وتاندىق تابيعي ونىمدەردى تۇتىنايىق. دەنىمىزدىڭ ساۋ بولۋى ءۇشىن, ۇرپاعىمىزدىڭ ساۋ بولۋى ءۇشىن.
دايىنداعان
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
