اششى سۋدىڭ الەگى ازايماي تۇر...

الكوگولدى تۇتىنۋدان كوپتەن بەرى العاشقى وندىقتىڭ ىشىندە كەلە جاتقان ەلدەر – نەگىزىنەن, ەۋروپا مەملەكەتتەرى. تەرىس ماعىناسىنداعى ءبىرىنشى ورىندى رۋمىنيا يەمدەنىپ تۇر. رۋمىندىقتار بىلتىر ورتا ەسەپپەن ءبىر ادامعا شاققاندا 17 ليتر الكوگول ىشكەن. شارابىمەن تانىمال گرۋزيا ەكىنشى ورىندى (14,3 ليتر) ەنشىلەپتى. سىراسىمەن ايگىلى چەحيا (13,3 ليتر) ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپتى. ودان كەيىنگى ورىندار لاتۆيا (13,1 ليتر), ۋگاندا (12,2 ليتر), گەرمانيا (12,2 ليتر), اۋستريا (12 ليتر), سەيشەل ارالدارى (12 ليتر), بولگاريا (11,9 ليتر), ليتۆا (11,8 ليتر) ەلدەرىنە تيەسىلى.

«ەڭ از ىشەتىن» 10 ەلدىڭ قاتارىنا, نەگىزىنەن, يسلام ءدىنىن ۇستانعان مەملەكەتتەر كىرگەن. ولاردا الكوگول ساتىلمايدى نەمەسە كەي وڭىردەگى تۋريستەر ءۇشىن عانا ساتىلادى. وسى وندىقتاعى بارلىق ەلدىڭ كورسەتكىشى بىردەي – جىلىنا 0,1 ليتر. ولار – كۋۆەيت, سۋدان, ماۆريتانيا, سومالي, اۋعانستان, بانگلادەش, ساۋد ارابياسى, يندونەزيا, مىسىر, نيگەر. ولاردىڭ قاتارىنا كورسەتكىشى بىردەي يەمەن, پاكىستان, ليۆيانى قوسۋعا بولادى.

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە بەلارۋس الكوگول تۇتىنۋدان «كوش باستاپ», 21-ورىنعا جايعاسىپتى. بەلارۋستىقتار بىلتىر جان باسىنا شاققاندا 10,9 ليتر ەتيل ءسپيرتىن تۇتىنعان. كورسەتكىشى 10,4 ليتر رەسەي – 29-ورىندا. بىردەي مول­شەردە – 5 ليتردەن تۇتىنعان ارمە­­نيا مەن قىرعىزستان تيىسىنشە 94, 95-ورىنداردى يەمدەنگەن. ورتالىق ازيا مەم­لەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ءسپيرتتى ىشىم­دىكتى ەڭ از ىشەتىن ەل – تاجىكستان 0,9 ليتر كورسەتكىشىمەن 156-ورىندا تۇر. كورشىلەس وزبەكستان 129-ورىندى­ ەنشىلەگەن (2,6 ليتر). تۇرىكمەن­ستان 126-­­ورىنعا يە (2,9 ليتر). قىتاي 87-ورىن­دا­ (5,7 ليتر). تۋىستاس تۇركيا – 146-ورىن­­عا (1,8 ليتر), ازەربايجان 135-ورىنعا ­(2 ليتر) شىققان. بايان-ولگەي ايماعىن­دا قى­رۋار قانداسىمىز تۇرىپ جات­قان موڭعو­ليا – 61-ورىندا (7,9 ليتر).

ددۇ ۇستانىمى بويىنشا جىلىنا ءبىر ادامعا شاققاندا 8 ليتر ەتيل ءسپيرتىن تۇتىنۋ – كەز كەلگەن ەل ءۇشىن شەكتى دەڭ­گەي. بۇل شەكتەن اسىپ كەتۋ حالىقتىڭ ماس­كۇنەمدىككە سالىنىپ, ۇلتتىق قاسيەت­تەرىنەن ايىرىلا باستاۋىنا اكەلۋى مۇم­كىن. ەلىمىزگە مۇنداي قاۋىپ ءتونىپ تۇر­ما­سا دا, وسى ماسەلەگە جايباراقات قاراۋ­عا بولمايدى. شىنتۋايتىندا, قازىرگى احۋال كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋىر قىلمىستاردىڭ جالپى سانىنىڭ 10%-ى, اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ 22%-دان استامى ماستىقپەن جاسالادى. ەلىمىزدە مەديتسينالىق ايىق­تىر­عىش­تار سانى ازايماق تۇگىل, كوبەيە تۇسكەن. وتكەن جىلى تۇركىستان, جەتىسۋ, اقتوبە, قوستاناي وبلىستارىندا 7 ايىق­تىر­عىش اشىلىپ, شىمكەنت, سەمەي قالا­لا­رىنداعى وسىنداي مەكەمەلەردىڭ ورىن سانى ۇلعايتىلعان. استانا قالاسى, جامبىل وبلىسىنداعى ايىق­تىرعىش­تار ماس ادامدارعا لىق تولىپ كەتەتىندىكتەن, ولاردى دا كەڭەيتۋ تۋرالى ءسوز قوزعالىپ جاتىر.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كومي­تەتىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, بىلتىر ماس كۇيدە جاسالعان قۇقىق­بۇزۋشىلىق­تار سانى الدىڭعى جىلعىمەن سالىستىر­عان­دا 14,6%-عا كوبەيىپ, 8 598 بولعان. سونىڭ 718-ءى – استانا قالاسىنا, 691-ءى – قوستاناي وبلىسىنا, 668-ءى – شىعىس قازاقستان وبلىسىنا, 661-ءى – پاۆلودار وبلىسىنا, 651-ءى – اقمولا وبلىسىنا, 578-ءى – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا, 554-ءى اقتوبە وبلىسىنا تيەسىلى. ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ, قوعامدىق ءتارتىپ بۇزعان ادامدار سانى شىمكەنت قالاسىندا – 62,5%-عا, الماتى قالاسىندا – 50,2%-عا, تۇركىستان وبلىسىندا – 41,9%-عا, اتىراۋ وبلىسىندا –38,9%-عا, جامبىل وبلىسىندا 34%-عا كوبەيىپ كەتكەن. وسى جونىندەگى كورسەتكىش تەك ەلوردادا عانا ءسال ازايعان, وزگە وڭىرلەردەگى جاعداي ناشارلاي تۇسكەن.

وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق تا كوبىنەسە ماس كۇيدە جاسالاتىنى ءمالىم. بىلتىر مۇنداي قۇقىقبۇزۋشىلىق سانى بۇرناعى جىلعى 923-تەن 3 382-گە دەيىن, ياعني 266,4%-عا ۇلعايعان. وسى جونىندەگى كورسەتكىش بىردە-ءبىر وڭىردە ازايماعان. اسىرەسە ماڭعىستاۋ (854,5%), قىزىلوردا (504,8%), باتىس قازاقستان (490%), تۇركىستان (459,6%), اقتوبە (455,2%), الماتى (390,7%), اتىراۋ (369,2%), جەتىسۋ (372,7%), اباي (296%) وبلىستارىندا, الماتى (691,4%), شىمكەنت (482%) قالالارىندا وتباسىلىق-تۇرمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار بىرنەشە ەسە كوبەيگەن. كوشەدە, قوعامدىق ورىنداردا جاسالعان قۇقىقبۇزۋشىلىقتار سانى دا ازايماي تۇر.

كەيىنگى جىلدارى قولدانىستاعى زاڭناما قاتايتىلعاندىعى وڭ ناتيجە بەرىپ, ماس كۇيىندە كولىك جۇرگىزگەن­دەر سانى بۇرناعى جىلعى 284-تەن بىلتىر 239-عا دەيىن نەمەسە 15,8%-عا ازايعان. وكىنىشكە قاراي, وتكەن جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ باس يمامى اقمولا وبلىسىنىڭ بۋراباي كەنتىندە كولىكتى ماساڭ كۇيدە جۇرگىزىپ, جول ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن سوت شەشىمىمەن 15 تاۋلىككە قاماققا الىنعانى, 7 جىلعا كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىنان اي̆ىرۋ جازاسىنا كەسىلگەندىگى قوعامنىڭ وتكىر سىنىنا ۇشىراعان ماسقاراشىلىق بولدى. قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى ونى قىزمەتىنەن بوساتتى, ارنايى مالىمدەمە جاساپ, ەلىمىزدەگى مۇسىلمان جاماعاتىنان كەشىرىم سۇرادى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر ماسكۇنەمدىك سىندى قوعامدىق دەرتپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايعاقتاي­دى. بۇل رەتتە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەتيل ءسپيرتىنىڭ اينالىمى جونىندەگى قولدانىستاعى زاڭنامانى قاتايتا ءتۇ­سۋدى ۇسىنىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ قاراۋىنا ەنگى­­زىلگەن زاڭ جوباسىندا الكوگولدى ونلاين ساتۋعا تىيىم سالۋ, كوڭىل كوتەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىس ۋاقىتىن شەكتەۋ, ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى مامانداندىرىلعان ساۋدا ورىندارىندا عانا ساتۋ سياقتى شارالار كوزدەلگەن. تاعى ءبىر ءسۇيىنىشتى جايت – پوليتسيانىڭ ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋعا قاتىستى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋ ماقساتىندا ۆولونتەرلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋى وڭ ناتيجەسىن بەرىپ, الكوگولدى ساتۋدا جول بەرىلگەن زاڭسىزدىقتاردى اشكەرەلەۋ ەكى ەسەدەي ارتقان.

ماسكۇنەمدىكپەن كۇرەستە سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان ەلدى مەكەندەر سانىن كوبەيتۋ دە ماڭىزدى. وڭىرلەردە اراق-شاراپ ساتۋعا تىيىم سالىپ جات­قان اۋىلدار بار. مىسالى, جۋىردا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اققايىڭ اۋدانىنداعى دايىندىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جەرگىلىكتى دۇكەننەن الكوگولدى الاستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قازىر ماجىلىستە قارالىپ جاتقان تۇركىستان قالاسىنا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات ارداق نازاروۆ وسى قاسيەتتى مەكەندە ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر ساتۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى پىكىرىن ورتاعا سالدى. ارينە, بۇل تۋرالى ناقتى شەشىمدى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى اتانعان شاھار جۇرتشىلىعى كەڭىنەن تالقىلاپ بارىپ قابىلداۋعا ءتيىس. قالاي بولعاندا دا, تۇركىستانداعى كيەلى ورىنداردىڭ ماڭىندا اراق-شاراپ ساتىلماعانى ءجون.