وسىدان ەكى جىل بۇرىن «ەگەمەندە» شىققان «مۇنارانىڭ مۇشكىل ءحالىن مينيسترلىك بىلە مە؟» (EQ. 20.02.2023 جىل) اتتى ماقالامىزدا تاريحي ەسكەرتكىشتىڭ احۋالىنا بايلانىستى ماسەلە كوتەرىپ, ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ نازارىنا سالعان ەدىك. اتالعان ماقالادا جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ تاريحى تەرەڭ مۇنارانىڭ بۇگىنگى احۋالىنا الاڭداۋلى ەكەنىن, مۇنارا قاپتاماسىنىڭ ءبىر شەتى وپىرىلىپ قۇلاعانىن جازعانبىز. اۋىل تۇرعىندارى «قازرەستاۆراتسيا» مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ تىرلىگى شيكى ەكەنىن جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقاندا ايتقانىمەن, ءتىرى پەندە قۇلاق اسپاعانىن دا كەلتىردىك. «قىستىگۇنى 10-15 گرادۋس سۋىقتا ساپاسىز كەسەكتەر قالاندى. كەسەكتەردىڭ اراسىندا بايلانىس جوق. قانشاما قارجىنىڭ جەلگە ۇشقانى قىنجىلتادى. تاريحي عيماراتتىڭ سىرتىن دەنى ساۋ ادام قام كەسەكپەن قالاي ما؟ كەزىندە بايبالام سالدىق. مىناۋ نە بولدى ەندى؟ ءبىر جاڭبىردا وپىرىلىپ قۇلاپ قالدى. ونىڭ تۇگەل قۇلاپ قالماۋىنا كەپىلدىك جوق. حالىقتىڭ اقشاسىنا جۇرگىزىلگەن ساپاسىز جۇمىس قوي, جاناشىرلىقپەن ايتىپ جاتىرمىز. ەسىك ساپاسىز, سۋ قاشىرتقىسى دۇرىس سالىنباعان», دەگەن ەدى سول جولى اۋىل تۇرعىنى.
ءيا, قام كىرپىشتەن سالىنىپ, ورتاعاسىردان بۇگىنگە دەيىن جەتكەن بۇل مۇنارانىڭ قازاقستان ساۋلەت ونەرى تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. اق كەرىش توپىراقتان قۇيىلعان كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان مۇنارانى جەرگىلىكتى حالىق «سۇتكە يلەگەن, اراسىنا تۋ بيەنىڭ قۇيرىعىن تۋراپ سالعان» دەيدى. سونداي-اق جوعارىدا اتالعان ماقالامىزدا مۇنارانىڭ «اقسۇمبە» اتالۋىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر مەن اڭىزدارعا نەگىزدەلگەن بىرنەشە بولجامدى كەلتىردىك. كونە قالا ورنىندا كەزىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلان مۇنارا حII-حIII عاسىرلاردا, موڭعول شاپقىنشىلىعىنىڭ الدىندا تۇرعىزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقانى جونىندەگى دەرەكتەرگە جۇگىندىك. ال بەلگىلى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆ «قازاقستاننىڭ ەجەلگى قالالارى» دەگەن كىتابىندا اقسۇمبەگە 1390-جىلدارى التىن وردانىڭ حانى توقتامىسقا قارسى جورىق جاساعان كەزىندە اقساق تەمىردىڭ اسكەرى توقتاعانىن جازادى. وسى جەردەن ولار وزىنە قارسى جاۋ اسكەرىن باقىلاسا كەرەك. مۇنارا «اقسۇمبە» دەگەن اتپەن تاريحشى شاراف ءاد-دين ءال-ءجۇزدىنىڭ «زۋفار-نامەسىندە» («جەڭىس كىتابى») ءامىر تەمىردىڭ 1389–1390 جىلدارداعى توقتامىسقا قارسى جورىقتارىن سيپاتتاعاندا دەشتى قىپشاق دالاسىن باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن قاراتاۋ شىڭىنا سالىنعان قاراۋىل مۇناراسى رەتىندە ايتىلادى. جىلناماشى ءامىر تەمىردىڭ جورىقتارى تۋرالى جازىلعان «زافارناما-ي-تيمۋري» كىتابىندا: «تەمىردىڭ قولى وتىرارعا كەلگەندە, تەمىر بىرنەشە كىسىنى قاراتاۋعا جىبەرىپ, ادىلشەنى ىزدەتتى. (ادىلشە ءباحرام جالايىر – تەمىردىڭ قامار-اد-دينگە قارسى جىبەرگەن ادامى, كەيىن وزىنە قارسى شىعىپ كەتكەن) ادىلشەنى اقسۇمبەدە ۇستاپ, سول جەردە باسىن كەسەدى. اقسۇمبە وسى جەردەن دەشتى قىپشاق جاعىن باقىلايتىن قاراشىق (قاراتاۋ) تاۋىنىڭ بيىك جوتاسىندا سورايىپ تۇرعان مۇنارا», دەپ جازادى. «زافارنامادا» ايگىلى ءامىر تەمىردىڭ اقسۇمبەدە شاتىر تىگىپ تۇنەگەنى دە ايتىلعان. سونداي-اق زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىندە كەزىندە قاراتاۋدان ۇلىتاۋعا دەيىن وتپەن بەلگى بەرەتىن اقسۇمبە سىندى جەتى مۇنارا تۇرعىزىلعانى, سولاردىڭ ىشىنەن وسى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەنى – اقسۇمبە مۇناراسى ەكەنى ايتىلادى.
تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, مۇنارانىڭ بيىكتىگى – 25 مەتر جانە ەنى 14 مەتر بولعان. عاسىرلار بويى بىردە-ءبىر رەت جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن ونىڭ بيىكتىگى 11 مەترگە, ەنى 7 مەترگە تۇسكەن. ياعني جارتىلاي بۇزىلىپ, جەرگە شوگىپ كەتكەن بولاتىن. وبلىس اكىمىنىڭ 2010 جىلعى 9 ماۋسىمداعى قاۋلىسىمەن ءحىىى-ءحىV عاسىرداعى قالا قۇرىلىسى جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشى رەتىندە مەملەكەتتىك تىزىمگە ەنگىزىلگەنىمەن مەملەكەتتەن كومەك الا الماعان اۋىل تۇرعىندارى مۇنارانىڭ ءتورت جاعىنا باعان ورناتىپ, تەمىردەن قالقان تۇرعىزباق بولىپتى. بىراق جەردى تەسىپ بۇرعىلاعاندا مۇنارا قۇلاپ كەتەر دەپ قاۋىپتەنگەن. سونداي-اق تاريحي مۇرانى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا اۋدان اكىمدىگىنىڭ باستاما كوتەرۋىمەن جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قولداۋىمەن رەستاۆراتسيالىق جوندەۋ جۇمىستارىنا دەيىن ارنايى توزىمدىلىگى بەرىك ماتەريالمەن ۋاقىتشا قاپتاۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلعان. ال بەرتىنىرەكتە مۇنارانى ساقتاپ قالۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, كوركەيتۋ جۇمىستارىن قولعا الۋ ماقساتىندا ارنايى قور اشۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءۇشىن قۇنى 26 ميلليون 710 مىڭ تەڭگەگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى دا دايىندالىپتى. الايدا بيۋدجەت كودەكسىنە سايكەس ارنايى باعدارلامانىڭ جوقتىعىنان وعان جەرگىلىكتى قازىنادان قارجى ءبولۋ مۇمكىن بولماعان. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «اقبيكەش» مۇناراسى 2019 جىلى 30 مامىردا رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. وسىعان بايلانىستى «اقبيكەش» مۇناراسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دەمەۋشىلەر تاراپىنان 2,0 ملن تەڭگەگە قۇنى 36 586,107 تەڭگەگە جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالدى. «اقبيكەش» مۇناراسىنا 2020 جىلى «قازرەستاۆراتسيا» عىلىمي زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قىزىلوردا فيليالى تاراپىنان قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تاپسىرىس بەرۋشى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى. بىراق جەرگىلىكتى جۇرت ساپاسىز جۇرگىزىلگەن جۇمىس سالدارىنان توعىز عاسىردان استام ۋاقىت تۇرعان مۇنارانىڭ سىرتقى قاپتاماسى توعىز ايعا جەتپەي قيراپ قالعانىن ايتادى. سول كەزدە, ياعني 2023 جىلى اۋا رايى فاكتورى سەبەپتەرىن العا تارتقان «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك قىزىلوردا فيليالىنىڭ ديرەكتورى نۇربولات مۇراتبەكوۆ ورىن العان كەمشىلىك جوبا اۆتورلارىمەن بىرگە انىقتالىپ, الداعى ۋاقىتتا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى مەكەمە ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىنىن ءمالىم ەتكەن-ءدى. وكىنىشكە قاراي, ول ۋادە ورىندالماعان نەمەسە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى, قايتا قۇلاعانىنا قاراعاندا, ساپاسىز جۇرگىزىلگەن.
قاڭتارداعى قاتتى جەل مەن جاۋىن-شاشىنعا شىداس بەرمەي ءبىر شەتى قۇلاعان, ءحىىى عاسىرلىق تاريحى بار ەسكەرتكىش شۇعىل ارادا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى, وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى تاراپىنان 2025 جىلى جۇرگىزىلەتىن عىلىمي-رەستاۆراتسيا جۇمىستارىنىڭ جوسپارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت كوميتەتىنە رەسمي حات جولدانىپتى. ال «قازقايتاجاڭارتۋ» رمك قىزىلوردا فيليالىنىڭ ازىرگە قولىنان كەلگەنى – مۇنارانى توقىلعان تەمىر سىممەن قورشاۋ عانا بولىپ وتىر.
تۇركىستان وبلىسى
