وكىنىشكە قاراي, قابىلدانعان شارالارعا قاراماستان, بۇرىن سوتتالعاندار تاراپىنان جاسالاتىن قىلمىس كوبەيىپ تۇر. وسىعان بايلانىستى قالا پروكۋرورى مەملەكەتتىك ايىپتاۋدىڭ ساپاسىن كۇشەيتىپ, پروكۋرورلاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك ەكەنىن, سونداي-اق داۋلى ىستەر بويىنشا اشىق سوت پروتسەستەرىن ۇيىمداستىرىپ, وقۋ ورىندارىندا سوت وتىرىستارىن وتكىزۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. ول پروباتسياداعى تۇيتكىلدى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن قاتاڭ ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ, زاڭبۇزۋشىلىققا ەكى رەت بارعان سوتتالعانداردى تۇزەۋ مەكەمەلەرىنە قايتارۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى العا تارتتى.
پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات ەرجان ءوز سوزىندە «كيبەرپول» جۇمىسىنا توقتالدى. ول پروكۋراتۋرا باستاماسىمەن پوليتسيا دەپارتامەنتىندە ينتەرنەت الاياقتىقپەن كۇرەسۋدىڭ ارنايى ءبولىمى قۇرىلعانىن مالىمدەدى. ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن بۇل ءبولىم قىزمەتى قىلمىستىق ءىس اياسىندا باسقا ۇيىمداردان بارلىق قاجەتتى اقپاراتتى مۇمكىندىگىنشە تەز الادى. ناتيجەسىندە, شاھاردا ينتەرنەت الاياقتىقتىق قىلمىسىن اشۋ كورسەتكىشى 38%-عا ءوسىپ, الاياقتىق ارەكەت 18%-عا تومەندەگەن. شىمكەنت پروكۋراتۋراسىنىڭ الاياقتىقپەن كۇرەسۋدەگى جاڭاشىل تاجىريبەسىن بارلىق وبلىس زەردەلەپ كوردى. باستاما جاقسى ناتيجە بەرگەن سوڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمى وزگەرتىلىپ, وندا قازىر جاڭا كيبەربولىم قۇرىلدى. ءوز سوزىندە قالا پروكۋرورى «كيبەرپول» جۇمىسىن جەتىلدىرۋ تۋرالى نۇسقاۋلار بەردى, باسقارمانىڭ كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قىلمىسپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان «زاڭ ۇيىرمەسى» جوباسىن شۇعىل تۇردە جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى.
قالا پروكۋرورىنىڭ تاعى ءبىر ورىنباسارى مارلەن سلامبەكوۆ بايانداما بارىسىندا قاداعالاۋشى ورگاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى ماڭىزدى جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىنداردىڭ ۋلى گازدان ۋلانۋ وقيعالارى 44%, يىستەن قايتىس بولعاندار سانى 22% تومەندەگەن.
ەسىرتكى تاراتۋدىڭ ءبىر جولى – جاسىرىن جازبا بەلگىلەرىن قالدىرۋ. ەسىرتكى تۇتىنۋشىلار سول جازبا بەلگىلەرى ارقىلى ساتاتىن ادامدارمەن بايلانىسقا تۇسەدى. مۇنداي بەلگىلەر قالادا كوپ. اسىرەسە كوپقاباتتى ءۇيدىڭ بۇرىشتارىنا بايقاتپاي جازىپ قالدىرىپ كەتەدى. جاي ادام ونى بايقاماۋى دا مۇمكىن. ءتىپتى بايقاسا دا نە ەكەن دەپ ەلەمەي ءوتىپ كەتىپ بەرەدى. ال ناشاقورلار ءۇشىن بۇل – ەسىرتكى الۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇپيا جولى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستى ماقساتى – وسى جازبا بەلگىلەردى جويۋ. ارينە, شاھارداعى بۇكىل ءتارتىپ ساقشىلارى ونىڭ كوزىن قۇرتۋعا شاماسى جەتپەيدى. سوندىقتان بۇل جەردە ەرىكتىلەردىڭ, قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ كومەگى قاجەت. ايتقانداي مۇنداي قۇپيا جازبانى ەسىرتكى گراففيتيى دەپ اتايدى. ءوز كەزەگىندە قالالىق پروكۋراتۋرا وسى بەلگىلەردى جويۋدىڭ كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسىنىڭ 3 مىڭعا جۋىق جۇمىسكەرىن جۇمىلدىرعان. ءسويتىپ, ءوزارا ءىس-قيمىل الگوريتمى ازىرلەنىپ, ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرۋدىڭ ءارتۇرلى تاسىلدەرى ىسكە اسىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قىسقا ۋاقىت ىشىندە كوشە تازالاۋشىلار كومەگىمەن 3,5 مىڭنان اسا گراففيتي جويىلدى. سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىققا «نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداتى اياسىندا كوممۋنالدىق قىزمەتكەرلەر باسقا دا زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋگە جاردەم كورسەتتى. ايتالىق, كوممۋنالشىلار شاعىمىمەن 606 حابارلاما كەلىپ تۇسسە, ناتيجەسىندە 284 ادام اكىمشىلىك جاۋاپتىلىققا تارتىلدى. ودان بولەك, 6 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ تەك 1 ءىس بويىنشا ۇكىم شىعارىلدى.
پروكۋراتۋرا تاراپىنان جۇرگىزىلگەن سالىق ورگاندارى قىزمەتىندەگى تەكسەرۋ بارىسىندا كوممەرتسيالىق نىسانداردىڭ 70%-ى سالىق تولەمەيتىنى, ال 23%-ى م ۇلىكتىڭ باعالاۋ قۇنىن تومەن كورسەتكەنى انىقتالدى. ماسەلەن, ساراپتاما ءبىر مەكەمەدەگى م ۇلىكتىڭ قۇنىن 900 ملن تەڭگەگە باعالاسا, دەكلاراتسيادا ول 50 ملن تەڭگە دەپ قانا كورسەتىلگەن. وسى تەكسەرىس جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە سالىق تۇسىمدەرى 14%, ياعني 10,5 ملرد-تان 12 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسكەن. وسىعان بايلانىستى قالا پروكۋرورى م ۇلىكتىڭ قۇنىن بەلگىلەۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋدى, سونداي-اق بيۋدجەتتى تولىقتىرۋ بويىنشا ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. سونىمەن قاتار قاداعالاۋشى ورگان باسشىسى وتكەن جىلى كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى سۋيتسيد سانى – 21%, كامەلەتكە تولماعاندارعا قارسى قىلمىستار – 43%, كەرىسىنشە جاسوسپىرىمدەر قولىمەن جاسالعان قىلمىستار 24% وسكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان پوليتسيا دەپارتامەنتىندە وسى ساناتتاعى ىستەردى تەرگەيتىن جەدەل تەرگەۋ توبىن قۇرۋدى, ونىڭ قۇرامىنا بالالار پسيحولوگتەرىن قاتىستىرۋدى تاپسىردى.
شىمكەنتتە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءسۋيتسيدتىڭ ورشىگەنى الاڭداتارلىق جاعداي ەكەنىن ىشكى ساياسات جانە جاستار ىستەرى سالاسىنىڭ جۇمىستارىنا ارنالعان بىلتىرعى القا ماجىلىسىندە قالا اكىمىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك تە اتاپ وتكەن ەدى.
«جاستار – ىزگى قوعام ايناسى» فورۋمىن وتكىزدىك. وندا قازاق الميساقتان مۇسىلمان ەكەنىن ايتتىق. مەملەكەتتىڭ جاستار الدىنداعى مىندەتى – مەكتەپ سالۋ, ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ, ورتا ءبىلىمدى تەگىن ەتۋ. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەت تولىق ورىنداپ كەلەدى. ال جاستاردىڭ موينىنداعى نەگىزگى مىندەت – وقۋ مەن تەرەڭ ءبىلىم الۋ. دەگەنمەن رۋحانيات ماسەلەسىندە ورىن الىپ جاتقان كۇردەلى احۋال بار. بۇل – جاستاردىڭ سۋيتسيد ماسەلەسى. بۇل پروبلەمانىڭ جىلدان-جىلعا ۋشىعىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, 2022 جىلى كامەلەتكە تولماعان بالالار اراسىندا 7 سۋيتسيد وقيعاسى تىركەلگەن. 2023 جىلى 14 ءجاسوسپىرىم ءوز ءومىرىن قيعان. ياعني كورسەتكىش ءبىر جىلدا ەكى ەسەگە ۇلعايعان. ال 2024 جىلدىڭ 4 ايىنىڭ وزىندە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدىڭ 5 وقيعاسى ورىن العان. جاستارعا جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءمان بەرمەي وتىرعانىمىزدى وسىدان-اق كورسەك بولادى. جاستار اراسىنداعى قىلمىس تا جىل ساناپ ءوسىپ كەلەدى. بۇل بويىنشا 2022 جىلى 1 043 دەرەك تىركەلسە, 2023 جىلى 2 780 قىلمىستىق جاعداي انىقتالعان. جىنىستىق باعىتتاعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ جىل وتكەن سايىن سانى ارتىپ بارادى. ايتالىق, 2022 جىلى مۇنداي قىلمىسقا كامەلەت جاسقا تولماعان 3 ءجاسوسپىرىم ۇشىراسا, 2023 جىلى بۇل سان جەتەۋگە وسكەن. وسىنىڭ ءبارىن ايتا بەرسەڭ, جانىڭ اۋىرادى. بىراق قازاق ايتپاقشى «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالسا دا بولمايدى. وندا ماسەلە ەشقاشان شەشىمىن تاپپايدى. جوعارىدا اتالعان پروبلەمادان قۇتىلۋ ءۇشىن تۇتاس قوعام بولىپ ۇيىسۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى س.قۇرانبەك.
قالا پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى راشيد اميروۆ تە بايانداما جاساپ, اليمەنت بويىنشا قارىز بەرەشەگى مەن مەملەكەت كىرىسىنە قارجى ءوندىرۋ كورسەتكىشى بار بولعانى 19% قۇراعانىن, سونىڭ سالدارىنان مەملەكەت الدىنداعى قارىز كولەمى ءوسىپ بارا جاتقانىن مالىمدەدى. ناقتى كورسەتكىشكە كەلسەك, قارىز سوماسى 2 ملرد-تان 4 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايعان. پروكۋرور سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ جونىندە ارنايى نۇسقاۋ بەردى. جانە دە جۇمىسسىز بورىشكەرلەرگە تۇراقتى نەگىزدە بوس ورىندار جارمەڭكەلەرىن وتكىزۋدى تاپسىردى, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا تىركەلۋدەن جالتارعانداردى اكىمشىلىك پەن قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتۋعا دەيىنگى قاتاڭ شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. سونىمەن قاتار قالا پروكۋرورى ع.مۇقانوۆ بىرنەشە رەت اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ادامدار قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتتى. سوندىقتان مۇنداي جاعداي ەلەپ-ەسكەرىلمەسە قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋعا جانە قىلمىستىڭ وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكە سالدى. بۇدان كەيىنگى سوزىندە ع.مۇقانوۆ باسقارما قىزمەتكەرلەرىنە بىرنەشە رەت قۇقىق بۇزۋشىلىقتى جاساعاندارعا ەگجەي-تەگجەي تالداۋ جۇرگىزىپ, ءوز ۇسىنىستارىن بەرۋدى تاپسىردى.
القا ماجىلىسىندە قاداعالاۋشى ورگان باسشىسى ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى قىلمىس دەڭگەيى 7,4%-عا تومەندەگەنىمەن, شاعىمدار سانى ازايماعان, كەرىسىنشە, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ سالاسىنداعى وتىنىشتەر 10%-عا ارتقان. وسىعان بايلانىستى ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتاسىلىن دەپارتامەنتتىڭ وزىندە قايتا قاراۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ع.مۇقانوۆ پرەزيدەنتتىڭ جۋىردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنداعى ايتىلعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار قابىلدانىپ, جۇمىستار اتقارىلاتىنىن جەتكىزدى.
شىمكەنت
